HĐTT của Bảo tàng Lịch sử TP.HCM
Thực trạng hoạt động của Bảo tàng Lịch sử TP.HCM
Ngày 2/12/2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2026/QĐ-TTg phê duyệt “Chương trình số hóa di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030” với mục tiêu từng bước số hóa hệ thống DSVH Việt Nam, xây dựng cơ sở dữ liệu số thống nhất trên phạm vi cả nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM đã tích cực triển khai nhiều giải pháp truyền thông nhằm quảng bá hình ảnh, phát huy giá trị DSVH và mở rộng đối tượng công chúng, cụ thể như sau:
Tăng cường ứng dụng công nghệ số trong HĐTT bảo tàng: những năm gần đây, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM đã từng bước đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ kỹ thuật số trong HĐTT và quảng bá di sản. Bảo tàng tiến hành số hóa tư liệu, hiện vật và các nội dung trưng bày nhằm thích ứng với xu hướng phát triển mới của bảo tàng hiện đại, đồng thời góp phần nâng cao khả năng tiếp cận công chúng trên môi trường số. Năm 2021, bảo tàng triển khai thử nghiệm dự án “Bảo tàng tương tác thông minh 3D/360”, cho phép khách tham quan trải nghiệm không gian trưng bày từ xa thông qua nền tảng trực tuyến. Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm duy trì hoạt động giới thiệu di sản trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận đối với công chúng ngoài địa phương và khách quốc tế. Năm 2022, bảo tàng tiếp tục thử nghiệm mô hình Robot Sanbot ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) với các chức năng như trình chiếu hình ảnh, video giới thiệu về bảo tàng, hiện vật và các phòng trưng bày; hỗ trợ hướng dẫn khách tham quan và cung cấp thông tin tự động (Cao Hoàng Khương, 2026). Bên cạnh đó, bảo tàng còn xây dựng các tour tham quan thực tế ảo 3D, tổ chức các chương trình giới thiệu trực tuyến và cung cấp hệ thống thuyết minh âm thanh nhằm tăng cường trải nghiệm tương tác cho công chúng.
Việc ứng dụng công nghệ kỹ thuật số không chỉ giúp tối ưu hóa trải nghiệm tham quan mà còn góp phần từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số về hiện vật, hỗ trợ hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và truyền thông di sản. Thông qua các nền tảng số, công chúng trong nước và quốc tế có điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn với các giá trị của di sản đang được lưu giữ tại bảo tàng.
Ứng dụng truyền thông đa phương tiện trong phát triển truyền thông tại bảo tàng: truyền thông hình ảnh và truyền thông đa phương tiện là một trong những trọng tâm được Bảo tàng Lịch sử TP.HCM chú trọng phát triển thời gian qua. Bảo tàng chủ động xây dựng các video clip ngắn theo nhiều chủ đề khác nhau giới thiệu các trưng bày chuyên đề, hiện vật tiêu biểu, hoạt động giáo dục và sự kiện văn hóa nhằm quảng bá hình ảnh và nâng cao mức độ nhận diện của bảo tàng đối với công chúng.
Hiện nay, bảo tàng sử dụng nhiều nền tảng truyền thông số như trang web, Facebook và các kênh truyền thông trực tuyến khác để kết nối với công chúng. Mỗi nền tảng được xây dựng theo định hướng và mục đích riêng nhằm tối ưu hiệu quả truyền thông. Các nội dung đăng tải trên fanpage được cập nhật thường xuyên với hình ảnh, video trực quan và nội dung ngắn gọn, dễ tiếp cận, phù hợp với đặc điểm tiếp nhận thông tin của công chúng hiện đại, đặc biệt là giới trẻ. Bảo tàng cũng chú trọng xây dựng hình ảnh thân thiện thông qua cách thức truyền tải linh hoạt, tăng cường tính tương tác và khả năng chia sẻ trên mạng xã hội. Việc xác định rõ định hướng nội dung cho từng nền tảng truyền thông đã giúp hoạt động quảng bá của bảo tàng trở nên đồng bộ, hạn chế trùng lặp thông tin và nâng cao hiệu quả tiếp cận công chúng.
Có thể thấy, các nền tảng truyền thông số với ưu thế về khả năng lan tỏa và tính tương tác cao đã góp phần quan trọng trong việc truyền tải kiến thức về DSVH một cách sinh động và hấp dẫn hơn. Đồng thời, hoạt động truyền thông đa phương tiện cũng tạo cơ hội thúc đẩy sự tương tác hai chiều giữa bảo tàng với công chúng, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn, phát huy và lan tỏa giá trị di sản trong xã hội.
Tổ chức các chương trình giáo dục di sản và phát triển công chúng: Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cũng chú trọng tổ chức nhiều chương trình giáo dục di sản, hoạt động trải nghiệm và quảng bá văn hóa nhằm phát triển công chúng, đặc biệt là nhóm công chúng trẻ. Bảo tàng thường xuyên phối hợp với các nghệ nhân tổ chức các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống như múa rối nước, trình diễn nghề thủ công và nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa khác. Việc đưa các chủ thể di sản trực tiếp tham gia vào hoạt động giáo dục đã góp phần tăng tính chân thực, sinh động và nâng cao hiệu quả truyền tải giá trị văn hóa tới công chúng. Ngoài ra, bảo tàng còn tổ chức nhiều hoạt động giáo dục mang tính tương tác như cuộc thi “Trạng Nguyên Sử Việt”, chương trình học lịch sử tại bảo tàng, trải nghiệm tìm hiểu hiện vật và các hoạt động ngoại khóa dành cho học sinh, sinh viên. Từ năm 2022 đến nay, trung bình mỗi năm bảo tàng tổ chức từ 50-100 chương trình giáo dục di sản dưới cả hai hình thức trực tiếp và trực tuyến (Cao Hoàng Khương, 2026). Bên cạnh đó, bảo tàng tích cực liên kết với các cơ sở giáo dục trên địa bàn nhằm tổ chức các chương trình tham quan học tập, trải nghiệm thực tế cho học sinh, sinh viên. Những hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao hiểu biết về lịch sử, văn hóa dân tộc mà còn tạo điều kiện hình thành và phát triển nhóm công chúng tiềm năng cho bảo tàng trong tương lai.
Phát triển sản phẩm lưu niệm và xuất bản ấn phẩm bảo tàng: cùng với hoạt động trưng bày và giáo dục, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM còn chú trọng phát triển các sản phẩm lưu niệm và xuất bản ấn phẩm nhằm đa dạng hóa HĐTT và quảng bá DSVH. Các sản phẩm lưu niệm của bảo tàng được thiết kế dựa trên hình ảnh hiện vật tiêu biểu đang bảo quản tại bảo tàng như mô hình hiện vật, tranh ảnh, móc khóa… và các sản phẩm thủ công mang đặc trưng văn hóa Việt Nam. Những sản phẩm này vừa có giá trị quảng bá hình ảnh bảo tàng, vừa góp phần đưa DSVH đến gần hơn với công chúng. Ngoài ra, bảo tàng còn xuất bản một số ấn phẩm nghiên cứu, giới thiệu hiện vật và quảng bá di sản bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau. Một số ấn phẩm tiêu biểu có thể kể đến như Dáng ngọc; From the Red River to the Mekong Delta (Từ sông Hồng đến đồng bằng sông Cửu Long); Unfurling Dragon: The Multicultural Art of Vietnam (Rồng mở cõi: Nghệ thuật đa văn hóa của Việt Nam)… Các ấn phẩm này không chỉ phục vụ hoạt động nghiên cứu mà còn góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam tới công chúng quốc tế.
Kết quả của HĐTT tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM được thể hiện khá rõ qua sự gia tăng số lượng khách tham quan trong những năm gần đây, đặc biệt sau giai đoạn đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng truyền thông đa phương tiện. Thông qua việc phát triển các nền tảng truyền thông trực tuyến, xây dựng tour tham quan thực tế ảo, tổ chức chương trình giáo dục di sản và tăng cường quảng bá trên mạng xã hội, bảo tàng đã mở rộng khả năng tiếp cận đối với công chúng trong nước và quốc tế. HĐTT không chỉ góp phần nâng cao mức độ nhận diện của bảo tàng mà còn thúc đẩy sự quan tâm của công chúng đối với giá trị các hiện vật đang được lưu giữ tại đây.
Số liệu tại bảng tổng hợp lượng khách tham quan bảo tàng giai đoạn 2022-2025 cho thấy xu hướng tăng trưởng tương đối ổn định, phản ánh hiệu quả bước đầu của các HĐTT và quảng bá DSVH.
Các số liệu trên cho thấy lượng khách tham quan có xu hướng tăng đều qua từng năm. Đặc biệt, việc tăng cường quảng bá trên nền tảng số, tổ chức tour trải nghiệm, triển lãm chuyên đề và các chương trình giáo dục di sản đã góp phần nâng cao khả năng tiếp cận nhóm công chúng mới, từng bước mở rộng nhóm công chúng tiềm năng cho bảo tàng trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
Theo đánh giá của Phòng Truyền thông bảo tàng, trong những năm tới, lượng công chúng tiếp cận và tham gia các hoạt động của bảo tàng được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng nhờ sự phát triển của công nghệ số, xu hướng học tập trải nghiệm và nhu cầu tiếp cận DSVH ngày càng cao trong xã hội. Nếu tiếp tục duy trì và đổi mới các HĐTT theo hướng hiện đại, tương tác và lấy công chúng làm trung tâm, bảo tàng có khả năng mở rộng đáng kể nhóm công chúng tiềm năng, đặc biệt trên môi trường số và trong lĩnh vực giáo dục di sản. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để Bảo tàng Lịch sử TP.HCM nâng cao hiệu quả phát huy giá trị DSVH và khẳng định vai trò của một thiết chế văn hóa, giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
3.2. Thảo luận
HĐTT của Bảo tàng Lịch sử TP.HCM thời gian qua mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong quảng bá hình ảnh, phát huy giá trị DSVH và phát triển công chúng nhưng vẫn còn một số tồn tại cần được quan tâm.
Một số vấn đề đặt ra
Trước hết, hạ tầng công nghệ và nguồn lực phục vụ chuyển đổi số chưa đồng bộ. Việc số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu và phát triển các nền tảng tương tác số đòi hỏi kinh phí lớn, trong khi nguồn đầu tư cho hoạt động truyền thông của bảo tàng còn hạn chế.
Nội dung truyền thông tuy đã có đổi mới nhưng chưa thật sự đa dạng và có chiều sâu đối với từng nhóm công chúng chuyên biệt. Một số sản phẩm truyền thông còn thiên về giới thiệu thông tin, chưa tạo được nhiều trải nghiệm tương tác và sức lan tỏa mạnh trên môi trường số.
Nguồn nhân lực làm công tác truyền thông bảo tàng còn thiếu đội ngũ chuyên môn sâu về công nghệ số, thiết kế truyền thông và quản trị nền tảng số. Điều này ảnh hưởng đến khả năng đổi mới phương thức truyền tải và xây dựng chiến lược truyền thông dài hạn.
Khả năng tiếp cận và thu hút công chúng trẻ tuy đã được cải thiện nhưng chưa thật sự ổn định và bền vững. Trong bối cảnh cạnh tranh mạnh mẽ của các nền tảng giải trí số hiện nay, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cần tiếp tục đổi mới nội dung và hình thức truyền thông để tăng tính hấp dẫn, tương tác và trải nghiệm đối với công chúng.
Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động truyền thông
Để nâng cao hiệu quả HĐTT trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cần triển khai đồng bộ một số giải pháp sau:
Một là, cần đổi mới nhận thức về vai trò của truyền thông trong hoạt động bảo tàng. Truyền thông không chỉ là công cụ quảng bá hình ảnh mà còn là phương tiện quan trọng để phát huy giá trị DSVH, kết nối công chúng và nâng cao chức năng giáo dục của bảo tàng. Vì vậy, HĐTT cần được xác định là một nhiệm vụ thường xuyên, gắn với chiến lược phát triển lâu dài của bảo tàng.
Hai là, bảo tàng cần xây dựng kế hoạch truyền thông bài bản, có định hướng rõ ràng theo từng giai đoạn và từng nhóm công chúng. Nội dung, hình thức và phương tiện truyền thông cần được tổ chức đồng bộ giữa truyền thông trực tiếp và truyền thông số nhằm nâng cao hiệu quả tiếp cận và tương tác với công chúng trong nước và quốc tế.
Ba là, tăng cường nghiên cứu, biên soạn nội dung truyền thông phù hợp với từng đối tượng chuyên biệt như học sinh, sinh viên, khách du lịch, nhà nghiên cứu và công chúng trẻ... Nội dung truyền thông cần ngắn gọn, dễ tiếp cận, giàu tính trải nghiệm và tăng cường ứng dụng hình ảnh, video, công nghệ số để nâng cao tính hấp dẫn của di sản.
Bốn là, chú trọng đào tạo và phát triển đội ngũ cán bộ làm công tác truyền thông có trình độ chuyên môn về bảo tàng học, truyền thông số, thiết kế nội dung và quản trị nền tảng số. Đây là yếu tố quan trọng nhằm nâng cao chất lượng HĐTT trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng hiện nay.
Năm là, tăng cường đầu tư kinh phí, cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật phục vụ HĐTT như hệ thống số hóa hiện vật, thiết bị ghi hình, phần mềm quản lý dữ liệu, nền tảng tham quan trực tuyến và các ứng dụng tương tác thông minh. Việc đầu tư đồng bộ sẽ tạo điều kiện để bảo tàng đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao trải nghiệm công chúng và phát huy hiệu quả giá trị DSVH trong đời sống xã hội.
4. Kết luận
Bảo tàng Lịch sử TP.HCM là công trình kiến trúc tiêu biểu của thời kỳ thuộc địa Pháp, đồng thời là thiết chế văn hóa quan trọng lưu giữ và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc.
Từ năm 2021 đến nay, bảo tàng đã đẩy mạnh HĐTT thông qua truyền thông số, triển lãm trực tuyến, giáo dục di sản và các chương trình trải nghiệm công chúng. Kết quả nghiên cứu cho thấy HĐTT đã góp phần tích cực trong việc phát huy giá trị các DSVH hiện đang lưu giữ và trưng bày tại bảo tàng; đồng thời nâng cao mức độ nhận diện, tăng lượng khách tham quan và từng bước phát triển nhóm công chúng tiềm năng, đặc biệt là giới trẻ và công chúng trên môi trường số. HĐTT cũng góp phần khẳng định vai trò của bảo tàng như một không gian giáo dục, trải nghiệm và kết nối văn hóa trong xã hội đương đại.
Từ thực tiễn HĐTT của Bảo tàng Lịch sử TP.HCM có thể rút ra nhiều bài học kinh nghiệm về đổi mới nội dung, ứng dụng công nghệ số, phát triển công chúng và tăng cường tính tương tác trong hoạt động bảo tàng. Đây là những kinh nghiệm có giá trị tham khảo đối với hệ thống bảo tàng ở Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập và phát triển văn hóa hiện nay.
____________________
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. (2025). Thông tư số 05/2025-BVHTTDL ngày 13/5/2025 Quy định chi tiết về nhiệm vụ chuyên môn của Bảo tàng.
2. Cao Hoàng Khương. (2026). Tác giả khảo sát tại Bảo tàng, tư liệu, số liệu do Phòng Truyền thông - Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh cung cấp.
3. Lê Thanh Bình. (2008). Truyền thông đại chúng và phát triển xã hội. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
4. Nguyễn Thị Huệ (chủ biên). (2008). Cơ sở Bảo tàng học. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội.
5. Quốc hội. (2024). Luật Di sản văn hóa. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
6. Sở Văn hóa, Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh. (2010). Lý lịch di tích kiến trúc nghệ thuật Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Tài liệu lưu hành nội bộ.
7. Tạ Ngọc Tấn. (2001). Truyền thông đại chúng. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
8. Tiêu chuẩn quốc gia. (2022). Di sản văn hóa và các vấn đề liên quan-thuật ngữ và định nghĩa chung.
9. Từ Thị Loan. (2018). Tác động của phương tiện truyền thông mới đến con người Việt Nam hiện nay. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Số 11(43).
Ngày Tòa soạn nhận bài: 1/6/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 10/6/2026; Ngày duyệt đăng: 20/6/2026.
NCS CAO HOÀNG KHƯƠNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 648, tháng 7/2026
