Từ khóa: Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh; công chúng; truyền thông bảo tàng.
Abstract: This article examines the communication activities of the Hồ Chí Minh City Museum of History in promoting cultural heritage values aimed at audience development. Based on an interdisciplinary approach, the study analyzes the current application of digital technology, multimedia communication, heritage education, and museum communication activities. The findings indicate that these communication activities have contributed to improving public access to cultural heritage, increasing visitor numbers, and expanding potential audiences, especially among young people. However, several limitations remain, including insufficient resources, technological infrastructure constraints, and the lack of specialized content tailored to different audience groups. Accordingly, the article proposes several solutions to enhance the effectiveness of communication activities at the Hồ Chí Minh City Museum of History in the context of contemporary digital transformation.
Keywords: Hồ Chí Minh City Museum of History; audience; museum communication.
1. Đặt vấn đề
Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là một trong những công trình kiến trúc tiêu biểu của thời kỳ thuộc địa Pháp còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn trong không gian đô thị trung tâm hiện nay. Không chỉ là thiết chế văn hóa có chức năng lưu giữ, bảo tồn và giới thiệu lịch sử dân tộc, công trình còn phản ánh rõ sự giao thoa giữa kiến trúc phương Tây với mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng truyền thống phương Đông. Với vị trí nằm trong quần thể văn hóa, lịch sử của trung tâm thành phố, bảo tàng vừa mang giá trị kiến trúc, nghệ thuật đặc sắc, vừa là không gian ký ức đô thị gắn bó với nhiều thế hệ cư dân Sài Gòn - TP.HCM. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, bảo tàng vẫn giữ vai trò là cơ quan nghiên cứu, giáo dục và phổ biến tri thức khoa học về lịch sử, văn hóa dân tộc.
Năm 2010, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM được Nhà nước xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, khẳng định giá trị tiêu biểu của công trình trong hệ thống di sản văn hóa (DSVH) Việt Nam. Bên cạnh giá trị kiến trúc, nơi đây còn lưu giữ hàng chục nghìn hiện vật, sưu tập hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học, phản ánh tiến trình phát triển của lịch sử Việt Nam từ thời tiền sử đến thời cận hiện đại. Những giá trị đó không chỉ cần được bảo tồn mà còn phải được phát huy hiệu quả trong đời sống thông qua các hoạt động giáo dục, trải nghiệm và truyền thông văn hóa.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự thay đổi nhu cầu tiếp cận văn hóa của công chúng hiện nay, hoạt động truyền thông (HĐTT) ngày càng trở thành một nhiệm vụ quan trọng của các bảo tàng. Ngoài các chức năng truyền thống như nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê, bảo quản, trưng bày và giáo dục khoa học, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM đã từng bước đẩy mạnh tổ chức các HĐTT nhằm quảng bá hình ảnh, giới thiệu giá trị DSVH và tăng cường sự kết nối với công chúng. Hoạt động của bộ phận truyền thông được triển khai theo các quy định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các văn bản pháp lý liên quan như Luật Di sản văn hóa năm 2024, Thông tư số 05/2025/TT-BVHTTDL ngày 13/5/2025 Quy định chi tiết về nhiệm vụ chuyên môn của bảo tàng. Thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng, nền tảng số, hoạt động giáo dục trải nghiệm và tương tác cộng đồng, bảo tàng đã góp phần đưa DSVH đến gần hơn với xã hội, đồng thời từng bước xây dựng và phát triển công chúng tiềm năng.
Tuy nhiên, trong thực tiễn hoạt động, truyền thông bảo tàng vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần nghiên cứu như phương thức tiếp cận công chúng, hiệu quả truyền thông số, khả năng tương tác với giới trẻ, cũng như việc chuyển tải nội dung di sản theo hướng hấp dẫn và phù hợp với nhu cầu tiếp nhận mới. Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung nghiên cứu HĐTT của Bảo tàng Lịch sử TP.HCM trong việc phát huy giá trị DSVH để phát triển công chúng, qua đó, góp phần đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả HĐTT bảo tàng trong bối cảnh hiện nay.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa bảo tàng học, văn hóa học, xã hội học và công nghệ thông tin nhằm tiếp cận vấn đề nghiên cứu một cách toàn diện.
Các phương pháp nghiên cứu chủ yếu được sử dụng gồm: phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, các quy định pháp lý liên quan đến HĐTT bảo tàng; phương pháp khảo sát thực tế, phỏng vấn sâu cán bộ quản lý, viên chức phụ trách HĐTT và một số nhóm công chúng tham quan để thu thập thông tin, tư liệu và đánh giá về hiệu quả HĐTT của bảo tàng.
Phương pháp so sánh được vận dụng nhằm đối chiếu hiệu quả các hình thức truyền thông khác nhau cũng như sự thay đổi trong HĐTT của bảo tàng qua các giai đoạn, từ đó nhận diện những kết quả đạt được, hạn chế còn tồn tại và đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả phát huy giá trị DSVH thông qua HĐTT.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Kết quả
Giới thiệu khái quát về Bảo tàng Lịch sử TP.HCM
Bảo tàng Lịch sử TP.HCM được khởi công xây dựng ngày 24/11/1927 theo thiết kế của kiến trúc sư người Pháp Auguste Delaval và chính thức khánh thành ngày 1/1/1929 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Blanchard de la Brosse (Sở Văn hóa, Thể thao TP.HCM, 2010). Đây là bảo tàng đầu tiên ở Nam Kỳ được xây dựng với mục đích nghiên cứu, sưu tầm và trưng bày các hiện vật khảo cổ, lịch sử và mỹ thuật của khu vực Đông Dương. Công trình đồng thời phản ánh định hướng xây dựng các thiết chế văn hóa thuộc địa của chính quyền Pháp tại Sài Gòn đầu thế kỷ XX. Sau năm 1956, công trình đổi tên thành Viện Bảo tàng Quốc gia Việt Nam và tiếp tục hoạt động như một trung tâm nghiên cứu, lưu giữ hiện vật lịch sử, văn hóa. Sau ngày đất nước thống nhất, từ ngày 23/9/1978, bảo tàng chính thức mang tên Bảo tàng Lịch sử TP.HCM và duy trì chức năng là thiết chế văn hóa công cộng của thành phố. Hiện nay, bảo tàng không chỉ thực hiện nhiệm vụ bảo quản, nghiên cứu và trưng bày hiện vật mà còn đẩy mạnh các hoạt động giáo dục, trải nghiệm và truyền thông nhằm phát huy giá trị DSVH trong đời sống đô thị.
Bảo tàng được thiết kế theo phong cách kiến trúc Đông Dương - xu hướng kiến trúc tiêu biểu trong thời kỳ thuộc địa Pháp. Công trình có bố cục đối xứng, hình khối cân đối và hệ mái ngói mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống. Điểm nhấn nổi bật nhất là khối nhà trung tâm với tháp bát giác cao khoảng 29m, mái lợp ngói ống, diềm mái sử dụng ngói thanh lưu ly và trên đỉnh gắn hình quả bầu - biểu tượng quen thuộc trong quan niệm phong thủy Á Đông.
Về cấu trúc tổng thể, bảo tàng gồm hai khối chính: khối nhà phía trước được xây dựng từ năm 1927 theo thiết kế ban đầu của Auguste Delaval và khối nhà phía sau hình chữ U do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng thiết kế năm 1970 nhằm mở rộng diện tích trưng bày. Dù được bổ sung ở giai đoạn sau, phần mở rộng vẫn cơ bản bảo đảm sự hài hòa với tổng thể kiến trúc ban đầu. Hiện nay, Bảo tàng được tổ chức thành nhiều không gian chức năng gồm khu trưng bày thường xuyên, khu trưng bày chuyên đề, kho bảo quản hiện vật, khu nghiên cứu và các không gian phục vụ hoạt động giáo dục, trải nghiệm dành cho công chúng.
Hệ thống trưng bày thường xuyên của bảo tàng được bố trí theo tiến trình lịch sử Việt Nam, từ thời tiền sử đến năm 1945. Nội dung trưng bày gồm các chuyên đề tiêu biểu như: văn hóa thời tiền sử, văn hóa Óc Eo, văn hóa Chămpa, Khmer, nghệ thuật châu Á, các triều đại phong kiến Việt Nam, đời sống văn hóa dân gian và lịch sử đấu tranh dựng nước, giữ nước của dân tộc (Sở Văn hóa, Thể thao TP.HCM, 2010). Các sưu tập hiện vật được giới thiệu đa dạng, bao gồm hiện vật khảo cổ học, đồ gốm, tượng thờ, hiện vật dân tộc học, tư liệu lịch sử và các tác phẩm mỹ thuật cổ. Bên cạnh hệ thống trưng bày trong nhà, bảo tàng còn có khuôn viên sân vườn với nhiều tượng đá, hiện vật kiến trúc và không gian cây xanh, tạo nên môi trường tham quan kết hợp giữa nghiên cứu, học tập và trải nghiệm văn hóa. Ngoài ra, bảo tàng thường xuyên tổ chức các triển lãm chuyên đề, hoạt động giáo dục di sản, giao lưu văn hóa và các chương trình trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên và khách du lịch nhằm tăng cường khả năng tiếp cận di sản của công chúng trong bối cảnh hiện nay.
