Trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia, văn hóa với giáo dục và đào tạo luôn luôn có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại và cùng hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện. Đối với Việt Nam, Đảng ta tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò chiến lược của giáo dục và đào tạo, đồng thời, nhấn mạnh sự gắn kết giữa phát triển giáo dục và đào tạo với xây dựng văn hóa Việt Nam: “Phát triển giáo dục trên nền tảng văn hóa, giá trị truyền thống dân tộc, đồng thời tiếp thu tinh hoa nhân loại, chuẩn mực quốc tế”⁽¹⁾. Phát triển giáo dục và đào tạo trên nền tảng văn hóa không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo mà còn là định hướng quan trọng nhằm xây dựng nền giáo dục hiện đại, nhân văn, hội nhập, góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và tạo động lực phát triển bền vững đất nước.

Mối quan hệ giữa văn hóa với giáo dục và đào tạo

Thứ nhất, văn hóa là nền tảng của giáo dục và đào tạo. Văn hóa giữ vai trò nền tảng đối với giáo dục, bởi đây là hệ thống các giá trị, chuẩn mực và phương thức ứng xử định hướng mục tiêu, nội dung và phương thức tổ chức của toàn bộ quá trình giáo dục và đào tạo. Nếu giáo dục và đào tạo hướng tới phát triển con người thì văn hóa chính là cơ sở hình thành nhân cách, bản lĩnh, lối sống và hệ giá trị của con người. Do đó, giáo dục và đào tạo không chỉ thực hiện chức năng truyền thụ tri thức, phát triển năng lực nghề nghiệp mà còn phải bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, ý thức công dân, năng lực thẩm mỹ và bản sắc văn hóa, tạo nền tảng cho sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân: “Đột phá phát triển giáo dục và đào tạo góp phần xây dựng thế hệ con người Việt Nam mới có lòng yêu nước và tự hào dân tộc, đủ bản lĩnh, trí tuệ, năng lực, trình độ, sức khoẻ để đáp ứng yêu cầu xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn phát triển mới”⁽²⁾. Văn hóa không chỉ là môi trường nuôi dưỡng giáo dục và đào tạo mà còn là hệ quy chiếu định hướng toàn bộ hoạt động giáo dục và đào tạo trong việc hình thành con người Việt Nam phát triển toàn diện. Trên phương diện thực tiễn, mọi hoạt động giáo dục và đào tạo chỉ có thể đạt được hiệu quả bền vững khi được đặt trong môi trường văn hóa lành mạnh, lấy các giá trị chân, thiện, mỹ làm chuẩn mực định hướng. Vì vậy, coi văn hóa là nền tảng của giáo dục không chỉ là yêu cầu về mặt lý luận mà còn là nguyên tắc cơ bản trong hoạch định chính sách và tổ chức thực tiễn giáo dục, góp phần đào tạo nguồn nhân lực có tri thức, nhân cách, bản lĩnh văn hóa và trách nhiệm xã hội, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.  Sự gắn kết giữa giáo dục và đào tạo với văn hóa là điều kiện quan trọng để xây dựng nền giáo dục và đào tạo nhân văn, hiện đại, đồng thời, bảo đảm sự phát triển bền vững của văn hóa Việt Nam trong quá trình hội nhập và phát triển.

Thứ hai, giáo dục và đào tạo là con đường bảo tồn và phát triển văn hóa. Giáo dục và đào tạo giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn, truyền thừa và phát triển các giá trị văn hóa, bởi đây là phương thức cơ bản để lưu giữ, chuyển giao và tái tạo những giá trị tinh thần, tri thức và kinh nghiệm xã hội được hình thành trong tiến trình lịch sử của dân tộc. Thông qua các hoạt động giáo dục và đào tạo, những giá trị cốt lõi của văn hóa như truyền thống yêu nước, tinh thần nhân ái, ý thức cộng đồng, đạo lý, lối sống, ngôn ngữ, nghệ thuật, phong tục, tập quán và tri thức bản địa được truyền đạt từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành nền tảng hình thành nhân cách và bản lĩnh văn hóa của mỗi cá nhân: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Phát huy có hiệu quả giá trị văn hóa và tinh thần cống hiến của con người Việt Nam, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước”⁽³⁾. Giáo dục và đào tạo không chỉ là quá trình truyền thụ tri thức mà còn là quá trình xã hội hóa văn hóa, giúp con người nhận thức, tiếp nhận, thực hành và phát huy các giá trị văn hóa trong đời sống xã hội. Quá trình giáo dục và đào tạo vì vậy không chỉ hướng tới việc bảo vệ các giá trị đã được xác lập mà còn tạo môi trường thúc đẩy sự sáng tạo, đổi mới và phát triển những giá trị văn hóa mới phù hợp với yêu cầu của thời đại. Từ góc độ đó, giáo dục và đào tạo cần được nhìn nhận như một thiết chế văn hóa có vai trò kiến tạo, lan tỏa và phát triển các giá trị xã hội. Việc đưa nội dung giáo dục văn hóa, lịch sử, nghệ thuật, di sản và các giá trị đạo đức, lối sống vào quá trình đào tạo không chỉ góp phần nâng cao nhận thức của người học về bản sắc dân tộc mà còn hình thành năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng và trách nhiệm trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa trong môi trường mới.

Đẩy mạnh phát triển giáo dục và đào tạo trên nền tảng văn hóa đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Một là, hoàn thiện thể chế và xây dựng môi trường giáo dục và đào tạo trên nền tảng văn hóa. Việc hoạch định và tổ chức thực hiện chính sách giáo dục cần lấy phát triển con người toàn diện làm mục tiêu xuyên suốt, đồng thời, bảo đảm các giá trị văn hóa giữ vai trò định hướng trong quá trình giáo dục: “Tập trung hoàn thiện các quy định pháp luật để kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế, cơ chế, chính sách; nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác xây dựng và thực thi pháp luật; thúc đẩy đổi mới sáng tạo và kiến tạo phát triển giáo dục và đào tạo”⁽⁴⁾. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, cơ chế quản lý và các tiêu chí đánh giá theo hướng tích hợp yêu cầu phát triển văn hóa vào toàn bộ quá trình giáo dục; đồng thời, xây dựng văn hóa học đường trở thành một nội dung cốt lõi của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Môi trường giáo dục cần được kiến tạo trên nền tảng các giá trị nhân văn, kỷ cương, trách nhiệm, trung thực và sáng tạo; bảo đảm sự thống nhất giữa giáo dục tri thức với giáo dục đạo đức, lối sống và ý thức công dân. Từ đó, tiếp tục xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới, coi đây là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng của phát triển đất nước.

Hai là, đổi mới nội dung, chương trình và phương thức giáo dục và đào tạo theo định hướng phát triển các giá trị văn hóa. Quá trình đổi mới giáo dục phải hướng đến phát triển đồng thời phẩm chất, năng lực, đạo đức, lối sống, ý thức công dân và khát vọng cống hiến, qua đó, bảo đảm sự thống nhất giữa giáo dục tri thức với giáo dục nhân cách và bản sắc văn hóa. Điều này đòi hỏi việc thiết kế chương trình giáo dục không chỉ tập trung vào truyền thụ kiến thức và phát triển năng lực nghề nghiệp mà còn phải tăng cường giáo dục lịch sử, văn hóa dân tộc, di sản, nghệ thuật, thẩm mỹ, kỹ năng sống và trách nhiệm xã hội; đồng thời, tích hợp các giá trị văn hóa trong nội dung của từng môn học và hoạt động giáo dục: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực, thể lực và phẩm chất người học, chuẩn hóa chất lượng và kiểm soát chặt chẽ đầu ra”⁽⁵⁾. Bên cạnh đó, cần tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học, gắn học tập với trải nghiệm văn hóa, thực tiễn đời sống và yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số. Đổi mới nội dung, chương trình và phương thức giáo dục cần được triển khai trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa các giá trị truyền thống và các giá trị tiến bộ của thời đại, giữa giáo dục tri thức với bồi dưỡng văn hóa, đạo đức và năng lực sáng tạo, góp phần hình thành những công dân có bản lĩnh chính trị, năng lực nghề nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội và bản sắc văn hóa, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Ba là, phát huy vai trò của các chủ thể và nguồn lực văn hóa trong phát triển giáo dục và đào tạo. Chú trọng xây dựng đội ngũ nhà giáo có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, năng lực chuyên môn và năng lực văn hóa đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo; đồng thời, nâng cao năng lực số, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với bối cảnh hội nhập quốc tế. Bên cạnh đó, cần tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong xây dựng môi trường giáo dục thống nhất về mục tiêu, nội dung và phương thức giáo dục, bảo đảm sự gắn kết giữa giáo dục nhà trường với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội: “Phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong giáo dục, đào tạo. Người học là trung tâm, là chủ thể của quá trình giáo dục và đào tạo; nhà trường là nền tảng, nhà giáo là động lực, quyết định chất lượng giáo dục, đào tạo. Thực hiện phương châm “thầy ra thầy, trò ra trò” trên các mặt đạo đức, nhân cách, tri thức”⁽⁶⁾. Các thiết chế văn hóa như bảo tàng, thư viện, trung tâm văn hóa, nhà hát, di tích lịch sử - văn hóa và không gian sáng tạo cần được khai thác hiệu quả như những môi trường giáo dục mở, góp phần bồi dưỡng tri thức, nuôi dưỡng tâm hồn, phát triển năng lực thẩm mỹ và củng cố bản sắc văn hóa dân tộc cho người học. Trên cơ sở đó, việc phát huy vai trò của các chủ thể và nguồn lực văn hóa không chỉ tạo điều kiện nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo mà còn góp phần hình thành hệ sinh thái giáo dục giàu bản sắc, thúc đẩy sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

_______________

NGUYỄN QUANG BÌNH - MAI THÀNH ĐẠT

Nguồn: Tạp chí VHNT số 652, tháng 8/2026