Từ khóa: lễ hội; Phật giáo; Thái Lan.

Abstract: Thailand is a multi-religious country with the coexistence of several religions (Islam, Catholicism, etc.), but Buddhism remains the dominant religion. Buddhism was introduced here in the early centuries AD through the interaction between India and Thailand. Over time and through the vi cissitudes of its development, this religion has continued to influence many different aspects of life, in cluding festivals. Because it was nurtured and developed on the foundation of a wet-rice agricultural civilization, yet influenced by Indian culture, the festivals here have both indigenous and Buddhist char acteristics. This article, based on using of multidisciplinary/interdisciplinary research methods, cultural studies, and comparative analysis, presents some typical festivals with Buddhist elements. From this, the paper draws observations, assessments, and implications for Vietnam when the two countries share many cultural and historical similarities and both value Buddhism.

Keywords: festivals; Buddhist; Thailand.

1. Đặt vấn đề

Hiện nay, Phật giáo (cùng với Kito Công giáo, Hồi giáo) là tôn giáo lớn, ra đời ở Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ VI trước công nguyên (TCN). Đó là một hệ tư tưởng bắt nguồn từ quá khứ xa xưa nhưng triết lý của đạo Phật vẫn tiếp tục phát triển trong thế giới hiện đại và có sức lan tỏa ở nhiều nơi trên thế giới bao gồm Thái Lan. Ở Thái Lan, đạo Phật không phải là quốc giáo nhưng chiếm tỷ lệ cao trong dân số (khoảng 90%) (Trung tâm Nghiên cứu tư vấn các vấn đề xã hội và dư luận ở Mỹ, 2025) và có nhiều ảnh hưởng tới lễ hội. Ngoài tính bản địa thì lễ hội Thái Lan ít nhiều mang dấu ấn của những yếu tố văn hóa ngoại lai, trong đó có Phật giáo. Những lễ hội này không đơn thuần là hoạt động vui chơi, giải trí mà còn là biểu đạt niềm tin tôn giáo, đạo đức và triết lý sống của người dân. Qua đó, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo tạo nên một cấu trúc văn hóa đa tầng, giàu ý nghĩa, góp phần làm phong phú, giàu có cho bức tranh văn hóa dân tộc “xứ sở chùa Vàng”.

Ở nước ta, việc nghiên cứu dấu ấn của Phật giáo trong lễ hội Thái Lan đã được nhiều học giả đề cập tới nhưng cách tiếp cận và giải quyết vấn đề chủ yếu vẫn mang tính mô tả, chỉ dừng lại phân tích ảnh hưởng mà chưa có nhận xét, đánh giá cùng hàm ý cho Việt Nam.

2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành/ đa ngành. Đây là phương pháp nhận thức các hiện tượng thông qua khám phá các yếu tố cấu thành cũng như quá trình và mối liên hệ biện chứng giữa chúng trong sự vận động của thời gian và không gian của nhiều ngành khác nhau như lịch sử, văn hóa, tôn giáo, phong tục tập quán, xã hội học, môi trường diễn xướng... Phương pháp này cho phép lý giải thấu đáo về sự ảnh hưởng của Phật giáo lên lễ hội. Sự kết hợp liên ngành, đa ngành là cách thức tối ưu làm nổi bật rõ tính thế tục hóa và bản địa hóa của Phật giáo trong lễ hội có nhân tố đạo Phật ở Thái Lan.

Bài viết sử dụng phương pháp Văn hóa học để xem xét lễ hội như một cấu trúc văn hóa gồm nhiều thành tố (nghi thức, không gian thiêng, chủ thể tham gia, hệ giá trị chi phối). Các lễ hội như Songkran, Bun Mahatchat được phân tích không chỉ ở nội dung nghi lễ mà còn nhấn mạnh tới chức năng, vai trò của nó đối với đời sống văn hóa bao gồm tính gắn kết cộng đồng, vun bồi giá trị đạo đức, duy trì bản sắc văn hóa.

Cuối cùng, phương pháp so sánh - đối chiếu được vận dụng nhằm làm nổi bật mối quan hệ giữa Phật giáo và các yếu tố tín ngưỡng dân gian. Các thực hành nghi lễ tắm Phật, dâng lễ, làm phúc được đặt cạnh các yếu tố bản địa như té nước, tín ngưỡng linh hồn hay chu kỳ nông nghiệp. Qua đó cho thấy quá trình “bản địa hóa Phật giáo” - giáo lý được thích nghi để hòa nhập với yếu tố địa phương.

3. Kết quả và thảo luận

Về quá trình du nhập, phát triển của Phật giáo ở Thái Lan

Một cách khái quát, có thể nói quá trình du nhập của Phật giáo vào Thái Lan gắn liền với sự giao lưu, tiếp xúc văn hóa Ấn Độ - Thái Lan.

Trong suốt chiều dài hàng nghìn năm lịch sử, giữa Ấn Độ và Thái Lan có nhiều mối liên hệ, không chỉ về mặt địa - chính trị mà còn cả văn hóa - nghệ thuật lẫn tôn giáo. Thái Lan là quốc gia kề cận với lục địa Ấn Ðộ, người dân hai nước từ lâu đã có sự giao lưu, trao đổi. Nhiều thương thuyền từ Ấn Ðộ từng sang Thái Lan mua bán hàng hóa, tìm kiếm thị trường. Thời điểm huy hoàng trong quan hệ giữa hai quốc gia này bắt đầu từ thế kỷ III TCN khi các thương nhân Ấn Độ đến Đông Nam Á tìm vàng và hương liệu. Theo nhiều tài liệu ghi chép lại thì Suvarnabhumi (Kim Địa - Đất vàng) chính là vùng đất Thái Lan ngày nay (Srisurang Poolthuppya, 1997, tr.4-11). Sự tương tác ấy tạo ra quá trình tiếp biến văn hóa Ấn Độ tại Thái Lan mà hiện tượng tiếp biến Phật giáo là trường hợp điển hình. Ở Thái Lan, thời gian đạo Phật du nhập vào khoảng thế kỷ III TCN. Chẳng thế mà bấy giờ đã có nhiều bức chạm khắc, phù điêu, tượng cổ mang phong cách Ấn Độ (Ngô Văn Doanh, Quế Lai, Vũ Quang Thiện, Nguyễn Khánh Vân, Phạm Thị Vinh, 1991, tr.110). Đạo Phật sau đó ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống văn hóa Thái Lan. Người Thái yêu thích tôn giáo này vì “nó dạy cho người ta lòng khoan dung, lòng tốt đối với người khác, không quan trọng hóa các vấn đề thuộc về chủng tộc hay quốc tịch... mà luôn đề cao lòng nhân ái” (Đỗ Thu Hà, 2002, tr.172).

Trải qua các triều đại khác nhau, dù có lúc thăng, lúc trầm, Phật giáo vẫn có nhiều đóng góp trong đời sống, là hằng số nhân văn tạo nên bản sắc và giá trị của văn hóa Thái Lan, trong đó không thể không nhắc tới các lễ hội có nhân tố Phật giáo.

Một số lễ hội có dấu ấn của Phật giáo

Mỗi nước trên thế giới đều có những lễ hội độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc. Với Thái Lan, lễ hội đa dạng, phong phú nhiều loại hình, song trong phạm vi bài viết này, tác giả chỉ tập trung 2 lễ hội chính là lễ hội Bun Mahachat (hay có chỗ gọi là lễ hội Phra - Wết/ Bun Phawet/ Bun Mahaxat/ Vessantara Festival) và lễ hội Songkran.

Lễ hội Bun Mahachat

Nguồn gốc của lễ hội: lễ hội bắt nguồn từ câu chuyện 547 (Chuyện Hoàng tử Vessandor) trong Kinh Bổn Sinh. Trong kinh điển Phật giáo, đây là câu chuyện kể về một trong những tiền kiếp của Đức Phật - khi ấy Ngài là một hoàng tử con vua. Ngài có người vợ hiền và hai người con (một trai một gái). Vì chán ngán cảnh xa hoa lộng lẫy trong cung, Ngài bố thí tất cả của cải rồi đi vào rừng sống cuộc đời ẩn sĩ. Ngài nghĩ: “Tất cả các vật ta cho đều có từ bên ngoài. Ðiều này không làm ta hài lòng. Ta muốn cho cái gì của chính thân ta. Nếu có người xin quả tim ta, ta sẽ cắt lồng ngực và xé tim ra cho. Nếu ai xin đôi mắt, ta sẽ móc mắt ra cho. Nếu ai muốn xin thịt, ta sẽ lóc hết thịt trên thân ta và cho họ” (Thích Minh Châu - Nguyên Tâm Trần Phương Lan, 2015, tr.591). Câu chuyện nhấn mạnh hạnh bố thí của Đức Phật.

Về thời gian: lễ hội không có một thời điểm cố định trên toàn quốc mà thường được tổ chức vào khoảng tháng 3 đến tháng 5 hằng năm tùy từng địa phương. Lễ hội thường diễn ra trong ba ngày.

Về không gian: Chùa là nơi diễn ra các nghi lễ chính, đặc biệt là tụng niệm tiền thân Vessantara
(Mahachat Jataka). Sân chùa trở thành nơi tập trung đông đảo cộng đồng, tổ chức rước kiệu, diễn xướng và các hoạt động mang tính tái hiện câu chuyện Vessantara. Người dân mang lễ vật, làm công đức, tham gia các hoạt động văn hóa dân gian. Không gian này vừa linh thiêng vừa mang tính hội hè, giao lưu xã hội.

Về các nội dung được tổ chức trong lễ hội: trong ngày lễ, người dân tụng đọc và nghe “Ma - hả Xạt”. Ma - hả Xạt (hay còn gọi là Maha Jataka/ Đại kiếp) kể về cuộc đời Đức Phật cùng các giáo lý ngài muốn truyền tải tới người dân (Nguyễn Tương Lai, 2016, tr.145). Lễ hội thường diễn ra trong ba ngày và mọi người dành trọn ngày thứ ba để đọc, ngâm, kể các câu chuyện về tiền kiếp của Đức Phật. Người dân Thái Lan say mê lễ hội này đến mức ngay từ sáng sớm đã tập trung trong chùa, chia thành nhiều nhóm để được tham gia lễ hội. Người thì tụng niệm, người hỏi han các nhà sư về các giáo lý Phật giáo hoặc con đường giải thoát của Ngài. Ai ai cũng say sưa và bị cuốn hút vào các câu chuyện về tiền kiếp của Đức Phật. Còn các nhà sư, ngoài việc ngâm kể các Jataka, sẽ giải thích cho mọi người hiểu từng chương, đoạn, tình tiết trong câu chuyện. Cứ như vậy, một không khí mộ đạo, sùng kính Đức Phật bao trùm lên khắp các ngôi chùa cho tới tận đêm mới kết thúc

Về ý nghĩa: Lễ hội là dịp để người dân địa phương làm công đức, tu tập và tưởng nhớ Đức Phật.