Từ chính sách bảo tồn và phát triển của Nhà nước…

Ðiểm đáng chú ý trước hết trong cách làm của Trung Quốc là thể thao truyền thống không được quản lý như một mảng riêng biệt khỏi đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa. Các môn võ cổ truyền, trò chơi, hình thức thi tài dân gian cùng lúc được tiếp cận từ nhiều không gian chính sách: di sản văn hóa phi vật thể, thể dục thể thao quần chúng, giáo dục, du lịch, công nghiệp thể thao và giao lưu quốc tế.

Luật Di sản văn hóa phi vật thể của Trung Quốc (có hiệu lực từ năm 2011) đã đưa các hình thức văn hóa truyền thống được cộng đồng truyền lại qua nhiều thế hệ vào phạm vi bảo vệ, trong đó hệ thống danh mục của Trung Quốc xác định “thể thao truyền thống, hoạt động giải trí và tạp kỹ” là một nhóm di sản riêng. Luật quy định nhà nước tiến hành nhận diện, ghi chép, lập hồ sơ, truyền dạy và phổ biến di sản; chính quyền từ cấp huyện trở lên phải đưa công tác bảo vệ di sản vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và bố trí kinh phí trong ngân sách. Việc khai thác di sản phải tôn trọng hình thức, nội hàm, tính xác thực, tính chỉnh thể và tính kế thừa của di sản.

Như vậy, một môn võ cổ truyền không chỉ được nhìn như hoạt động rèn luyện cơ thể mà còn có thể được kiểm kê, lập hồ sơ, công nhận người truyền dạy, xây dựng không gian thực hành và hưởng chính sách bảo tồn văn hóa. Ðây là cơ sở quan trọng giúp Trung Quốc tránh tình trạng thể thao truyền thống chỉ được quản lý bằng hệ thống thi đấu hoặc phụ thuộc vào những sự kiện phong trào.

Về chính sách thể thao, Kế hoạch Thể dục toàn dân giai đoạn 2021–2025 của Quốc vụ viện xác định rõ nhiệm vụ phát huy các môn thể thao truyền thống Trung Hoa như võ thuật, đua thuyền rồng, cờ vây và khí công dưỡng sinh; đồng thời sử dụng các hoạt động giao lưu với các nước trong khuôn khổ “Vành đai và Con đường” để đưa những môn này ra thế giới.

Quy hoạch phát triển thể thao trong “Kế hoạch 5 năm” lần thứ 14 tiếp tục đi xa hơn khi yêu cầu tăng cường quảng bá quốc tế đối với Wushu, Thái Cực quyền và đua thuyền rồng; nâng tính cạnh tranh, tính trình diễn; thúc đẩy thị trường hóa và thu hút người trẻ. Văn bản này cũng xác định việc đẩy mạnh quảng bá Wushu thông qua đào tạo, biểu diễn ở nước ngoài, viện trợ, thi đấu và các cơ chế giao lưu cấp cao.

...Tới những mô hình phát triển theo chuỗi giá trị

Wushu (tập hợp tinh túy từ nhiều môn phái võ cổ truyền Trung Quốc, bao gồm cả Thiếu Lâm lẫn Võ Ðang) là ví dụ rõ nhất cho cách Trung Quốc đưa một môn thể thao truyền thống từ không gian võ đường, dòng phái và cộng đồng vào hệ thống phát triển hiện đại.

Một mặt, Wushu được chuẩn hóa thành môn thi đấu, có luật lệ, hệ thống đào tạo, các giải trong nước và quốc tế. Mặt khác, các dòng võ truyền thống, võ phái địa phương và hình thức truyền dạy sư – đồ vẫn tiếp tục được bảo tồn trong hệ thống di sản, hiệp hội xã hội và cộng đồng. Hai dòng phát triển – phiên bản thi đấu hiện đại và phiên bản văn hóa truyền thống – không hoàn toàn đồng nhất nhưng được tổ chức để hỗ trợ lẫn nhau.

Thái Cực quyền (nguồn gốc từ phái Võ Ðang) là trường hợp tiêu biểu. Năm 2020, môn này được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ðến năm 2026, UNESCO thông qua việc xác lập ngày 21/3 là “Ngày Quốc tế Thái Cực quyền”, qua đó mở rộng thêm một kênh quảng bá toàn cầu với các giá trị về sức khỏe, giao lưu văn hóa và bảo vệ di sản.

Nếu Thái Cực quyền cho thấy hiệu quả của con đường di sản hóa và quốc tế hóa, thì Thiếu Lâm lại là minh chứng nổi bật cho khả năng tạo lập chuỗi giá trị văn hóa – thể thao – du lịch – giáo dục.

Tại Ðăng Phong, tỉnh Hà Nam, “Thiếu Lâm công phu” không chỉ hiện diện trong chùa Thiếu Lâm. Qua hơn 2 thập niên phát triển, địa phương đã hình thành các lĩnh vực đào tạo võ thuật, sản xuất sản phẩm võ thuật, du lịch võ thuật và văn hóa võ thuật. Sau quá trình sắp xếp, nâng cao chất lượng quản lý, Ðăng Phong hiện có 20 trường võ với gần 100.000 học viên. Thành phố đồng thời định vị mình là điểm đến du lịch quốc tế về Thiếu Lâm công phu và một trung tâm của “thành phố công phu”.

Với gần 100.000 học viên, hệ thống trường võ Thiếu Lâm tại Ðăng Phong đã tạo ra nhu cầu về giáo viên, huấn luyện viên, lưu trú, ăn uống, trang thiết bị, biểu diễn, thi đấu và dịch vụ du lịch. Ðó chính là quá trình chuyển một nguồn tài nguyên văn hóa thành một hệ sinh thái kinh tế có sức lan tỏa tới nhiều ngành.

Năm 2022, 11 cơ quan của thành phố Trịnh Châu cùng ban hành quy hoạch phát triển ngành công nghiệp võ thuật, đặt mục tiêu phát huy thương hiệu Thiếu Lâm, mở rộng chuỗi ngành, phát triển đào tạo sức khỏe, biểu diễn, du lịch, văn hóa và sản xuất sản phẩm. Kế hoạch đến năm 2025 đặt mục tiêu hình thành một số doanh nghiệp võ thuật và sản xuất sản phẩm có tên tuổi, các giải đấu chất lượng cao, các điểm, tuyến và cơ sở trải nghiệm võ thuật.

Xã hội hóa không chỉ là vận động tài trợ

Một trong những bài học thực tiễn đáng chú ý nhất là Trung Quốc không đồng nhất xã hội hóa với việc doanh nghiệp tài trợ cho một giải đấu. Xã hội hóa được tổ chức theo hướng để các chủ thể ngoài nhà nước trực tiếp cung cấp dịch vụ, vận hành cơ sở, tổ chức đào tạo, sản xuất sản phẩm và phát triển thị trường.

Trong mô hình Thiếu Lâm, các trường võ ngoài công lập là lực lượng quan trọng trong đào tạo. Doanh nghiệp tham gia tổ chức biểu diễn, xây dựng sản phẩm du lịch, sản xuất trang thiết bị, phim ảnh, chương trình truyền hình và các sản phẩm văn hóa. Các hiệp hội võ thuật đảm nhận nhiều khâu về phổ biến phong trào, đào tạo, thi đấu và kết nối cộng đồng. Còn cơ quan quản lý Nhà nước về thể thao tập trung vào quy hoạch, bảo vệ thương hiệu văn hóa, ban hành chuẩn, đầu tư hạ tầng, duy trì hệ thống di sản và tạo môi trường để thị trường phát triển.

Thành phố Trịnh Châu từng xác định việc phát triển Thiếu Lâm bao gồm cả sản xuất dụng cụ võ thuật, điện ảnh, đào tạo trong và ngoài nước, biểu diễn và các dự án văn hóa. Thành phố cũng hỗ trợ phát triển những sản phẩm như chương trình thực cảnh “Thiền tông Thiếu Lâm – Nhạc đại điển” và các tác phẩm sân khấu có chủ đề liên quan.

Riêng chương trình thực cảnh “Thiền tông Thiếu Lâm – Nhạc đại điển” có tổng vốn đầu tư 350 triệu nhân dân tệ, kết hợp võ Thiếu Lâm, Thiền học, âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn, trở thành một sản phẩm du lịch tiêu biểu của tỉnh Hà Nam. Bên cạnh đó, địa phương còn thành lập doanh nghiệp đầu tư văn hóa – du lịch, vận hành các dự án theo cơ chế thị trường, tổ chức các công ty thành viên theo mô hình cổ phần.

Ðưa thể thao truyền thống vào trường học và đời sống thường nhật

Kinh nghiệm Trung Quốc còn nằm ở việc không để các môn thể thao truyền thống chỉ xuất hiện tại các điểm du lịch hay giải thi đấu lớn.

Nhiều địa phương triển khai chương trình Wushu đi vào các trường học, cộng đồng dân cư, cơ quan, doanh nghiệp và cả quân đội. Các biện pháp đi kèm gồm biên soạn giáo trình, sáng tạo bài thể dục võ thuật, thành lập trường thể thao truyền thống, tổ chức trại hè, tập huấn và biểu diễn giao lưu.

Tại Phúc Kiến, đến năm 2023, các môn võ thuật truyền thống đã được triển khai đào tạo tại hơn 1.000 trường học, với hơn 70.000 học sinh tập luyện thường xuyên. Tỉnh này có 4 di sản võ thuật cấp quốc gia, 19 di sản võ thuật cấp tỉnh và 10 địa phương được công nhận là “quê hương võ thuật toàn quốc”. Các con số này cho thấy chủ trương đưa võ thuật truyền thống vào trường học được đặt trong một hệ thống gồm chương trình, giáo viên, hoạt động thi đấu, tổ chức chuyên môn và chính sách di sản địa phương.

Tổng cục Thể thao Trung Quốc cũng đã triển khai thí điểm đưa Wushu vào trường học tại 7 tỉnh, thành, coi đây là một giải pháp gắn kết thể thao với giáo dục. Ðây là điểm đáng lưu ý bởi thể thao truyền thống khó duy trì nếu mới chỉ có những buổi biểu diễn hoặc câu lạc bộ mang tính tự phát. Muốn bền vững phải đồng thời giải quyết 3 điều kiện: Nguồn nhân lực giảng dạy, trách nhiệm quản lý và môi trường thi đấu – giao lưu.

“Mỗi địa phương một sản phẩm”, nhưng không tách khỏi bản sắc

Trung Quốc không áp dụng một mô hình giống nhau cho tất cả địa phương. Các tỉnh, thành được khuyến khích lựa chọn môn thể thao phù hợp với lịch sử, cộng đồng và lợi thế du lịch của mình.

Cụ thể như tỉnh Hà Nam tập trung phát triển Thiếu Lâm và Thái Cực quyền; tỉnh Phúc Kiến khai thác Nam Thiếu Lâm, Vịnh Xuân, Bạch Hạc quyền, đua thuyền rồng, múa rồng và múa lân; tỉnh Quảng Tây tổ chức các hoạt động truyền thống của cộng đồng Choang, Dao, Miêu, Ðồng như ném tú cầu, tranh pháo hoa và đánh đu; tỉnh Quảng Ðông phát triển võ thuật Nam phái, thuyền rồng và múa lân.

Trong những năm qua, Phúc Kiến đã đưa thể thao truyền thống vào quy hoạch văn hóa – du lịch, hình thành các tuyến trải nghiệm như du lịch võ Nam Thiếu Lâm tại Tuyền Châu, văn hóa Thái Cực tại các không gian lịch sử ở Phúc Châu và du lịch võ thuật gắn với thổ lâu.

Cách làm này cho thấy “mỗi địa phương một sản phẩm” không chỉ là tổ chức một giải đấu có tên riêng. Ðịa phương phải hình thành được câu chuyện văn hóa, hệ thống đào tạo, thương hiệu, sản phẩm trải nghiệm và chuỗi dịch vụ gắn với môn thể thao đó.

Trung Quốc cũng sử dụng thể thao truyền thống như một công cụ truyền bá văn hóa quốc gia. Kế hoạch phát triển thể thao cấp quốc gia yêu cầu đưa Wushu, đua thuyền rồng, cờ vây và khí công dưỡng sinh ra thế giới thông qua các chương trình giao lưu, đào tạo, biểu diễn, tổ chức giải đấu và hợp tác với các quốc gia thuộc sáng kiến “Vành đai và Con đường”. Trong đó, một số hoạt động còn được gắn với các dự án ngoại giao cộng đồng. Như chương trình đưa các nhà sư – võ sư Thiếu Lâm tới châu Phi được triển khai từ năm 2014 với sự phối hợp của một tổ chức Trung Quốc và UNESCO, sử dụng võ thuật để quảng bá hình ảnh đất nước. 

Những bài học thực tiễn đối với thể thao Việt Nam

Dù đạt nhiều thành công, mô hình của Trung Quốc cũng bộc lộ những vấn đề mà thể thao Việt Nam cần nhận diện. Trong đó, nguy cơ thương mại hóa quá mức (trường hợp Chùa Thiếu Lâm biến thành một… tổng công ty như thời gian qua là điển hình). Khi một môn võ trở thành sản phẩm du lịch, biểu diễn và điện ảnh, những yếu tố dễ xem, dễ bán vé có thể lấn át chiều sâu văn hóa, phương pháp truyền dạy và tính xác thực của di sản. Bởi vậy, Luật Di sản văn hóa phi vật thể của Trung Quốc nhấn mạnh việc khai thác phải tôn trọng hình thức và nội hàm, không được bóp méo hoặc hạ thấp giá trị di sản.

Thực tiễn kinh nghiệm của Trung Quốc cũng gợi mở việc đưa thể thao truyền thống vào trường học cần được triển khai thành chương trình bài bản. Bên cạnh đó, mỗi địa phương có thể lựa chọn một hoặc một số môn đặc trưng để xây dựng giáo trình phù hợp, thay vì triển khai đồng loạt nhưng nặng về hình thức.

Chúng ta có thể xây dựng kế hoạch lựa chọn một số địa phương có lợi thế để xây dựng mô hình thí điểm “thể thao truyền thống – văn hóa – du lịch” đặc thù, như Gia Lai (bao gồm Bình Ðịnh cũ) với võ cổ truyền; Sóc Trăng với đua ghe Ngo; Bắc Ninh, Hà Nội, Bắc Giang với vật truyền thống và kéo co; các tỉnh miền núi với đẩy gậy, bắn nỏ… Một bài học kinh nghiệm nữa, cần xem đẩy mạnh truyền thông và quốc tế hóa là một bộ phận của chính sách bảo tồn. Chúng ta rất cần những sản phẩm phim ảnh, nội dung số, chương trình trải nghiệm, tài liệu đa ngữ để hỗ trợ quảng bá trực quan.

Xét cho cùng, bài học có ý nghĩa thực tiễn nhất ở chỗ, không nên chỉ đặt câu hỏi cần bao nhiêu kinh phí để “giữ” một môn thể thao truyền thống, mà cần trả lời một câu hỏi lớn hơn: Phải tạo ra cơ chế nào để môn thể thao ấy tiếp tục sống, được thế hệ trẻ lựa chọn, được cộng đồng thực hành và có thể tự tạo thêm nguồn lực cho chính mình?

PHONG KIỀU

Nguồn: Đặc san Thể thao & Đời sống, số 3, tháng 8/2026