Bài 3: KHƠI THÔNG NGUỒN LỰC, MỞ ĐƯỜNG CHO VĂN HÓA CẤT CÁNH 

Ngày 24/4/2026, tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã chính thức thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 (Nghị quyết 28)  về phát triển văn hóa Việt Nam, có hiệu lực từ 1/7/2026. Nghị quyết đánh dấu bước chuyển quan trọng trong hoàn thiện thể chế, tạo bước đột phá  cho văn hóa phát triển .

Tập trung trực diện vào những điểm nghẽn

Một trong những nội dung đáng chú ý đầu tiên của Nghị quyết 28 là việc chính thức xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam. Theo Nghị quyết, người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương trong ngày này; đồng thời, cơ quan có thẩm quyền quyết định việc miễn hoặc giảm phí, lệ phí tham quan tại các cơ sở văn hóa, thể thao công lập. Nghị quyết cũng khuyến khích Nhân dân, đặc biệt là thanh niên, trẻ em, tham gia các hoạt động văn hóa trong những ngày lễ lớn của dân tộc và đất nước.

Khi được thực hiện, chính sách này sẽ tạo điều kiện để người dân nghỉ ngơi, và tham gia các hoạt động văn hóa, vui chơi, giải trí. Qua đó, góp phần gắn kết gia đình, cộng đồng, cân bằng giữa công việc và đời sống tinh thần, đồng thời lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.

Một chính sách có ý nghĩa nền tảng khác là quy định Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước và tăng dần theo yêu cầu phát triển. Cùng với đó, Nghị quyết khuyến khích huy động nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa. Đây là bước chuyển quan trọng từ việc khẳng định vai trò của văn hóa sang bảo đảm điều kiện để văn hóa phát triển.

Trong nhiều năm, văn hóa thường được nói đến như nền tảng tinh thần, mục tiêu và động lực của phát triển, nhưng nguồn lực đầu tư chưa tương xứng. Khi có tỷ lệ chi tối thiểu, ngành Văn hóa có thêm cơ sở để triển khai các nhiệm vụ dài hạn như bảo tồn di sản, phát triển thiết chế, đào tạo nhân lực, hỗ trợ sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa.

Đáng chú ý, Nghị quyết 28 mở ra nhiều cơ chế thu hút đầu tư và phát triển công nghiệp văn hóa. Nghị quyết quy định việc hình thành cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa và tổ hợp sáng tạo văn hóa; đồng thời có chính sách hỗ trợ tiếp cận đất đai, mặt bằng sản xuất, kinh doanh cho tổ chức, cá nhân đầu tư vào lĩnh vực này. Các tổ chức, cá nhân đầu tư vào hạ tầng số, giải pháp công nghệ cao và một số lĩnh vực công nghiệp văn hóa trọng tâm như du lịch văn hóa, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, trò chơi điện tử có nội dung giáo dục, quảng bá văn hóa, lịch sử Việt Nam được hưởng ưu đãi về thuế.

Nhóm chính sách này cho thấy, văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần được bảo tồn, mà còn là ngành kinh tế sáng tạo có khả năng tạo sản phẩm, thị trường, việc làm, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh quốc gia. Khi có không gian sáng tạo, chính sách thuế, cơ chế đất đai, hạ tầng số và môi trường đầu tư phù hợp, các doanh nghiệp văn hóa, nghệ sĩ, nhà sản xuất phim, đơn vị biểu diễn, startup nội dung số… có thêm điều kiện để hình thành sản phẩm quy mô, nâng cao hàm lượng giá trị sáng tạo và đưa văn hóa Việt Nam đến gần hơn với thị trường trong nước, quốc tế.

Nghị quyết cũng nêu rõ chính sách ưu đãi thuế giá trị gia tăng 5% đối với một số hoạt động như sản xuất phim, phát hành phim, phổ biến phim, triển lãm, dịch vụ luyện tập, thi đấu thể thao cho người khuyết tật hoặc thể thao chuyên nghiệp, hoạt động nghệ thuật biểu diễn. Đặc biệt, Nhà nước có chính sách hoàn thuế cho tổ chức, cá nhân nước ngoài sử dụng dịch vụ quay phim tại Việt Nam đối với những bộ phim góp phần quảng bá đất nước, con người, du lịch Việt Nam. Đây là cơ chế có thể tạo lực hút mới cho điện ảnh, du lịch văn hóa và quảng bá hình ảnh quốc gia.

Từ góc nhìn địa phương, trong bài viết “Nghị quyết số 28/2026/QH16 và cơ hội của Huế” (Tạp chí Đông Nam Á, ngày 9/5/2026), Giám đốc Sở VHTT thành phố Huế Phan Thanh Hải cho rằng Nghị quyết 28 mở ra bước đi quan trọng khi lần đầu tiên Quốc hội cho phép phát triển các cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa với cơ chế ưu đãi về đất đai, thuế và hạ tầng. Theo ông, đây là bước mở đường cho các ngành như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế sáng tạo, mỹ thuật, thời trang, nội dung số, game, truyền thông văn hóa, không gian sáng tạo và các tổ hợp văn hóa - giải trí - du lịch phát triển mạnh mẽ hơn.

Ông Phan Thanh Hải cũng nhấn mạnh, Nghị quyết đã hướng vào những lĩnh vực có khả năng tạo sức lan tỏa lớn như du lịch văn hóa, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn và trò chơi điện tử khai thác chất liệu lịch sử, văn hóa Việt Nam. Đây là định hướng phù hợp trong bối cảnh sức mạnh mềm văn hóa ngày càng trở thành yếu tố cạnh tranh quan trọng giữa các quốc gia.

Đưa văn hóa vào cộng đồng, làm sống thiết chế văn hóa

Trong lĩnh vực di sản, Nghị quyết dành nhiều chính sách quan trọng cho bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Một điểm mới đáng chú ý là cơ chế hỗ trợ “hồi hương” bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm, tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao của Việt Nam đang ở nước ngoài. Các hiện vật này, nếu được mua, đấu giá, đưa về Việt Nam không vì mục đích lợi nhuận để trưng bày, tặng cho hoặc chuyển giao cho Nhà nước, được miễn 100% thuế nhập khẩu, phí hải quan và không chịu thuế giá trị gia tăng.

Chính sách này mở ra cơ hội đưa nhiều giá trị văn hóa, lịch sử có nguồn gốc Việt Nam trở về với đất nước, đồng thời góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản quốc gia. Cùng với đó, việc thí điểm mô hình đô thị di sản đến hết năm 2035 với các cơ chế ưu đãi về đất đai, phí, lệ phí cho hoạt động khai thác, phát huy giá trị di sản và phát triển công nghiệp văn hóa cho thấy cách tiếp cận mới: di sản không chỉ để gìn giữ, mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển đô thị, du lịch, dịch vụ và sinh kế cộng đồng.

Nghị quyết cũng yêu cầu giao UBND cấp xã quyết định việc giao các tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư quản lý, vận hành, khai thác và sử dụng thiết chế văn hóa, thể thao ở cơ sở. Đây là bước chuyển quan trọng, giúp các thiết chế này được khai thác hiệu quả hơn, trở thành không gian nuôi dưỡng đời sống tinh thần, gắn kết cộng đồng và bồi đắp bản sắc văn hóa từ cơ sở.

Văn hóa, nghệ thuật đi vào đời sống không chỉ bằng việc xây thêm nhà văn hóa, mà quan trọng hơn là biến các thiết chế này thành điểm hẹn sinh hoạt tinh thần của người dân. Tại đó, người dân không chỉ tiếp nhận các hoạt động văn hóa một chiều mà còn có cơ hội tham gia, sáng tạo và trao đổi. Để làm được điều này, mỗi thiết chế văn hóa cần có chương trình hoạt động thường xuyên, phù hợp với nhu cầu của từng nhóm như trẻ em, thanh niên, người cao tuổi, công nhân, nông dân, đồng bào dân tộc thiểu số, người dân vùng sâu, vùng xa và người khuyết tật.

Chăm lo con người, mở thêm không gian sáng tạo

Một nhóm chính sách rất đáng chú ý khác là chính sách đối với nhân lực đặc thù trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể thao. Nghị quyết cho phép các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể thao được tuyển dụng không qua thi tuyển đối với người có thành tích chuyên môn đặc biệt xuất sắc, vận động viên, nghệ sĩ tài năng đạt huy chương, giải thưởng cấp quốc gia, khu vực, quốc tế.

Nghị quyết cũng quy định phụ cấp ưu đãi nghề từ 40% đến 60% đối với viên chức, người lao động hoạt động đặc thù trong nghệ thuật biểu diễn truyền thống, nghệ thuật cổ điển, xiếc hoặc làm việc tại khu vực biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng đặc biệt khó khăn; phụ cấp từ 20% đến 30% đối với các trường hợp đặc thù khác. Cùng với đó là chế độ bồi dưỡng luyện tập, biểu diễn và hỗ trợ kinh phí đào tạo lại cho viên chức thuộc lĩnh vực nghệ thuật truyền thống, xiếc, múa khi hết tuổi nghề.

Đây là chính sách có tác động trực tiếp đối với những người hoạt động trong các loại hình nghệ thuật đặc thù như nghệ thuật truyền thống, xiếc, múa, nghệ thuật cổ điển… Trong đó có nhiều nghệ sĩ phải luyện tập khắc nghiệt, tuổi nghề ngắn, thu nhập chưa tương xứng. Nếu không có chính sách đãi ngộ, đào tạo lại và tuyển dụng linh hoạt, rất khó giữ chân tài năng trẻ, cũng như khó có sự kế tục của các loại hình nghệ thuật truyền thống. Vì vậy, chính sách cho con người không chỉ là chính sách an sinh nghề nghiệp, mà còn là chính sách bảo vệ nguồn lực sáng tạo của quốc gia.

NSND Trịnh Thúy Mùi, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, cho rằng việc Nghị quyết 28 được ban hành là một động lực mới, tạo thêm niềm tin và cơ hội để văn nghệ sĩ tiếp tục sáng tạo, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Nghị quyết về phát triển văn hóa của Quốc hội có nhiều điểm mới, cởi mở, góp phần tháo gỡ những vướng mắc lâu nay trong hoạt động văn hóa, văn học nghệ thuật. Đặc biệt, các cơ chế hỗ trợ, động viên, đặt hàng và tạo điều kiện cho sáng tạo có thể trở thành cú hích quan trọng để đội ngũ văn nghệ sĩ cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị, phản ánh đúng hơi thở của thời đại.

“Tôi cho rằng đây là một cơ hội rất quý để văn hóa vừa phát triển, vừa bảo tồn, đồng thời tạo ra một cú hích mới cho đời sống văn hóa nghệ thuật. Khi văn hóa phát triển, đó sẽ là nền tảng vô cùng quan trọng cho sự phát triển chung của xã hội”, NSND Trịnh Thúy Mùi chia sẻ.

Nghị quyết 28 cũng tạo cơ chế mới cho hoạt động sáng tạo thông qua đặt hàng, khoán chi đối với hoạt động sáng tạo văn hóa sử dụng ngân sách nhà nước. Nhà nước có cơ chế đặt hàng sáng tạo và phổ biến các công trình, tác phẩm văn hóa, văn học, nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nội dung và nghệ thuật. Đặc biệt, Nghị quyết cho phép thí điểm khoán chi kinh phí từ ngân sách nhà nước đối với một số hoạt động sáng tạo, có thể khoán đến sản phẩm cuối cùng hoặc khoán từng phần, trong thời gian tối đa 5 năm.

Chuyển đổi số, quỹ văn hóa và yêu cầu mở rộng không gian phát triển

Ở lĩnh vực chuyển đổi số, Nghị quyết quy định Nhà nước ưu tiên đầu tư xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa, hạ tầng văn hóa số và nền tảng số dùng chung; bảo đảm kinh phí số hóa di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt. Nghị quyết cũng cho phép thí điểm các mô hình kinh doanh văn hóa mới gắn với nền tảng số như bảo tàng mở, nhà hát di động, thư viện số và một số thiết chế văn hóa số khác; hình thành trung tâm đổi mới sáng tạo văn hóa, sáng tạo nội dung số.

Chuyển đổi số trong văn hóa không chỉ là số hóa tư liệu hay đưa nội dung lên nền tảng mạng. Sâu hơn, đó là đổi mới phương thức quản trị, mở rộng không gian sáng tạo, thụ hưởng và phân phối sản phẩm văn hóa. Khi có dữ liệu văn hóa quốc gia, nền tảng số dùng chung, công cụ bảo vệ bản quyền và cơ chế xử lý thông tin xấu độc, văn hóa Việt Nam có thêm điều kiện để bảo vệ chủ quyền văn hóa số, đồng thời lan tỏa mạnh mẽ hơn trong môi trường số.

Đặc biệt, Nghị quyết cho phép thí điểm thành lập Quỹ văn hóa, nghệ thuật ở Trung ương và một số địa phương theo mô hình hợp tác công tư, là quỹ đầu tư mạo hiểm, hoạt động theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận khả năng rủi ro, bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả. Quỹ nhằm tài trợ, hỗ trợ, đầu tư cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật; các chương trình, dự án văn hóa, nghệ thuật có tính sáng tạo đột phá, có tiềm năng thị trường, khả năng thương mại, lan tỏa và tác động xã hội.

Đối với việc thí điểm Quỹ văn hóa, nghệ thuật, NSND Trịnh Thúy Mùi cho rằng đây là cơ chế còn mới ở Việt Nam nhưng đã phổ biến ở nhiều quốc gia. Theo bà, nếu có cơ chế phù hợp, Quỹ có thể trở thành kênh huy động nguồn lực xã hội hiệu quả, trong đó doanh nghiệp cùng chia sẻ trách nhiệm với sự phát triển văn hóa.

Nhìn tổng thể, các chính sách đặc thù trong Nghị quyết 28 cho thấy một bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy phát triển văn hóa: từ hỗ trợ sang đầu tư, từ bảo tồn đơn lẻ sang phát triển hệ sinh thái, từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển.