Từ địa hạt sự thật đời sống chuyển sang lĩnh vực sự thật nghệ thuật là một khoảng cách khá rộng lớn, quanh co và phong phú luôn gắn kết chặt chẽ với thế giới quan, với điểm nhìn và tài năng sáng tạo của người cầm bút. Hơn nữa, bản thân người nghệ sĩ cần phải tự trang bị cho chính mình một vốn kiến thức sâu rộng về văn hóa phù hợp với quy luật nội tại của nghệ thuật. Chẳng thế mà nhà lý luận mỹ học duy vật Nga - Belinsky vào đầu thế kỷ XIX từng viết: "Tiểu thuyết lịch sử như là một điểm, mà trong đó lịch sử với tư cách là một khoa học đã kết hợp với nghệ thuật".
Ngày nay, chúng ta có thể lấy bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình (1865 - 1869) của đại văn hào Lev Tolstoy - tác phẩm được xếp loại “siêu đẳng” trong nền nghệ thuật toàn nhân loại, với mong muốn có thể rút ra những kinh nghiệm bổ ích về nội dung phản ánh sự thật qua nghệ thuật thể hiện...
Nhìn vào sự thật đời sống chính trị - xã hội ở châu Âu nửa đầu thế kỷ XIX, từ năm 1805 đến năm 1815, thì Kutuzov - Nguyên soái Tổng Tư lệnh quân đội Nga và Napoléon - Hoàng đế nước Pháp kiêm Tổng Tư lệnh thuộc hai chiến tuyến đối địch qua hai cuộc chiến tranh năm 1805 và năm 1812. Nhưng khi lịch sử xâm nhập vào nghệ thuật thì hai nhân vật này lại được thể hiện qua nhiều cung bậc khác nhau hết sức rõ nét. Cụ thể là nếu bạn đã có dịp xem triển lãm qua những bức họa về Napoléon ở Bảo tàng Louvre tại Thủ đô Paris (Pháp) và các bức họa về Kutuzov và Napoléon tại Bảo tàng Ermitage ở Saint Peterburg - Thủ đô nước Nga trước Cách mạng Tháng Mười (năm 1917), thì bạn sẽ thấy khoảng cách biểu hiện rất khác nhau giữa các họa sĩ, bắt nguồn từ sự khác nhau về thế giới quan. Đặc biệt, nếu đọc kỹ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình thì chắc chắn bạn sẽ cảm nhận rõ điểm nhìn của Tolstoy về Napoléon trái ngược hoàn toàn với điểm nhìn của văn hào Pháp - Victor Hugo trong tiểu thuyết Những người khốn khổ (năm 1862). Cần phải chú ý, khi hai nhân vật Napoléon và Kutuzov bước vào tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình cùng Nga hoàng Alexander I và sứ thần Nga Balasov, Công tước Vasily, bên con gái đẹp Elen - vợ Bá tước Pierre, với Andrei, Natasha, Nikolai và anh du kích Tikhon cùng toàn bộ 559 nhân vật hiện ra dưới ngòi bút tác giả, thì tất cả các hình tượng ấy được xếp vào một hệ thống kết cấu và phân tích đã được sắp đặt với “hàng triệu cách phối hợp để chọn lấy một” (L. Tolstoy) qua ngòi bút nhà văn. Ở đây, các nhân vật lịch sử cũng được sắp xếp trên bình diện ngang hàng với các nhân vật hư cấu. Thông qua hệ thống hình tượng đó, bằng tiếng nói riêng của mình, tác giả bộc lộ rõ nét quan điểm về chiến tranh, hòa bình, lịch sử, quốc gia và dân tộc, triết lý vũ trụ, nhân sinh, tôn giáo, tình đồng đội, sự sống, tình yêu và cái chết, cái thiện, cái ác, cái đẹp, cái xấu…
Ở bộ tiểu thuyết đồ sộ gần 2.000 trang này, từ đầu đến cuối Tolstoy đã thể hiện nhiều ý tưởng phong phú qua nhiều cách diễn đạt đa dạng, sống động, khi là tranh luận, khi là cảm xúc tùy hứng, khi là đối thoại, nhưng vẫn nhất quán trong điểm nhìn và phương thức truyền đạt cái chung, qua việc miêu tả cái riêng không tách rời các trạng thái “biện chứng tâm hồn” (dialektika dusi - tiếng Nga) của các nhân vật qua muôn màu, muôn vẻ theo các tình huống khác nhau. Tolstoy từ chối phong cách ước lệ quen thuộc của hệ thống nghệ thuật lãng mạn đương thời, mà mạnh dạn khảo sát thực địa chiến trường Borodino - sau nửa thế kỷ đã trôi qua. Nhà văn đã đến tận các hầm hào, ụ pháo, vẽ tả đủ các chi tiết bản đồ chiến sự của quân Nga và quân Pháp đạt tới mức chi tiết, rõ ràng từng điểm, khiến cho các tướng lĩnh thời Xôviết hiện đại đều đánh giá văn hào Tolstoy am hiểu tường tận chiến trường như các sĩ quan tham mưu thời hiện đại. Chẳng thế mà khi rời Borodino (cách Moskva 80km) vào buổi chiều ngồi trên xe ngựa về nhà, Tolstoy đã tâm sự với cậu em trai vợ 12 tuổi đi cùng rằng: Các sử gia miêu tả không đúng và hời hợt, mà lẽ ra muốn hiểu thì phải nhận biết được cơ cấu bên trong của cuộc sống.
Cơ cấu bên trong ấy chính là “tính cách Nga”, là ý thức và sức mạnh truyền thống độc lập, tự cường của dân tộc Nga, gắn kết trong lý tưởng chính nghĩa cao cả hòa vào cái “Thiện” đẹp đẽ của nhân dân dẫn đến thắng lợi hoàn toàn trước mưu đồ bành trướng bá chủ châu Âu của Hoàng đế Napoléon! Đấy là hạt nhân cơ bản của sự thật đời sống lịch sử, còn các biến cố, các sự kiện đã xảy ra có thể chưa bộc lộ đầy đủ bản chất tính cách của con người Nga. Đó chính là chân lý lịch sử và là chân lý nghệ thuật không thể xóa nhòa...
Sau khi tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình xuất hiện, P. Mérimée - nhà văn hiện thực Pháp nổi tiếng (1803 - 1870), trong khi trò chuyện với các nhà văn Nga đã nêu nhận xét thú vị: Đối với các anh, trước hết phải là sự thật, còn cái đẹp thì như là kết quả của sự thật ấy.
Trong Chiến tranh và hòa bình, yếu tố sự thật xác định và yếu tố hư cấu không xác định đan xen lẫn nhau đến mức khó lòng phân biệt, nếu người đọc không chú ý. Chẳng hạn, sáng ngày 25/8/1812, trước chiến dịch Borodino một ngày, Napoléon tắm vào sáng sớm trước khi đi kiểm tra chiến trường. Ngày mở chiến dịch theo kế hoạch đúng ngày 26/8/1812 là sự thật lịch sử xác định; còn cảnh tắm táp ngoài mặt trận ai mà biết được thực hư ra sao? Nhưng ở trường đoạn này, ngòi bút tác giả đã vẽ tả qua nét chấm phá hài hước nhằm hạ bệ thần tượng “vị anh hùng cá nhân” đang lẫy lừng tiếng tăm. Cảnh tắm đích thực nơi đây lồ lộ con người bằng xương, bằng thịt, đầy ắp trạng thái nhục cảm và tham vọng. Nào đâu phải “vị thần chiến tranh”, đâu phải “vĩ nhân”, đâu phải “một hoàng đế hoàn toàn” đáng được ngưỡng mộ, sùng bái như văn hào Pháp Victor Hugo ngợi ca trong tiểu thuyết Những người khốn khổ (năm 1862). Không đâu, Napoléon cũng trần trụi, tầm thường đầy dục vọng bản năng như mọi người, chắc chắn ông ta sẽ thất bại như bao con người khác, bởi quy luật nhân quả hiển hiện như chính ông ta đang bắn giết, gieo rắc muôn vàn tai họa, chết chóc trái với lương tâm của nhân loại, trái với chính nghĩa, với cái thiện mà Chúa Trời hằng kêu gọi.
Ở đây, chân lý lịch sử và chân lý nghệ thuật hòa đồng cùng hướng về cái thiện - cái đẹp, bởi điều giản dị là nhân loại trên thế giới này, chẳng một ai muốn chém giết lẫn nhau để máu chảy thành sông! Khung cảnh phòng tắm nhỏ bé nơi chiến trường này không tách rời, mà tương phản với bối cảnh lịch sử hoành tráng của cuộc chiến xâm lược vô nghĩa bùng nổ vang động cả bầu trời châu Âu.
Bức tranh vĩ mô xen lẫn những cảnh vi mô là phương thức sáng tạo nghệ thuật tương phản của tiểu thuyết, mà Chiến tranh và hòa bình đứng ở tầm cao nhất của toàn nhân loại trong gần 200 năm qua, từng nêu lên một sự thật đời sống vừa là sự thật nghệ thuật, đồng thời cũng là chân lý lịch sử được cô đúc trong ý tưởng chủ đề cơ bản của tác phẩm: “Nhân dân Nga kỳ diệu vô song”, “Mục đích của nhân dân chỉ có một: giải phóng đất nước khỏi cuộc xâm lăng”². Sức mạnh của nước Nga là ở trong nhân dân Nga. Chân lý lịch sử ngời sáng ấy được nhà văn khắc họa cụ thể: “Việc một đạo quân xâm lược 50 vạn người bị tiêu diệt, việc đế chế Napoléon của Pháp cáo chung: chính ở Borodino lần đầu tiên nền đế chế ấy đã chịu cái đòn nặng nề từ cánh tay kẻ địch mạnh nhất về phương diện tinh thần”³.
Đúng vậy, khi nhà văn Lev Tolstoy cầm bút viết bộ sử thi này thì hơn 50 năm về trước (năm 1813), Napoléon thật sự đã phải âm thầm rút quân trong đêm tối lần mò theo đường Smolensk chạy khỏi nước Nga; về tới Thủ đô Varsava (Ba Lan) chỉ còn năm vạn tàn binh. Năm 1813 về đến Paris chỉ còn hai vạn tàn quân... Vị Hoàng đế Tổng Tư lệnh đại quân Pháp đã ai oán, than thở rằng: “Hôm qua là một đại quân và nay là một đàn cừu!..., nhưng từ sự cao cả đến sự lố bịch chỉ có một bước. Việc đó để cho hậu thế suy xét!”. Thất bại cuối cùng tại chiến trường Waterloo (ngày 18/6/1815), Napoléon bị quân đội nước Anh bắt đày ra đảo Saint Helena (nước Anh) đến cuối đời (năm 1821), trong Hồi ký, ông đã ngậm ngùi bộc lộ: “Trong tất cả những trận đánh của tôi thì trận kinh khủng nhất là trận ở gần Moskva (Borodino). Trong trận này quân đội Nga đã xứng đáng được xem là không thể đánh bại”. Trước đó, vào chiều ngày 7/9/1812, Tổng Tư lệnh Napoléon đã ra nhật lệnh: “Hỡi người Pháp, các người đã bị đánh bại! Các người đã chuốc lấy sỉ nhục và hổ thẹn!”.
Trong phạm vi tác phẩm này, sự thật lịch sử được tái hiện sinh động, đa dạng theo quy luật nội tại của hiện thực nghệ thuật. Tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình phản ánh cụ thể, chân thực, chi tiết và hoàn chỉnh cuộc chiến ngoài mặt trận gắn kết với đời sống hậu phương của nhân dân Nga. Đúng là tình huống chiến tranh và hòa bình đã cuốn hút trái tim và khối óc tất cả mọi tầng lớp, từ vị Hoàng đế Nga đến người dân thường. Biết bao số phận già, trẻ, trai, gái trên khắp nước Nga và châu Âu đã bước vào tiểu thuyết theo một hệ thống kết cấu chặt chẽ, tạo thành một bức tranh hoành tráng muôn màu, mà trước đó chưa hề xuất hiện. Chính vì thế, tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình được đông đảo văn nghệ sĩ Đông Tây cùng bạn đọc khắp mọi nơi đánh giá là “đỉnh núi Himalaya” của nghệ thuật nhân loại và là một trong 10 tác phẩm hay nhất bên cạnh tiểu thuyết Anna Karenina của L. Tolstoy được xếp vào bậc nhất, do hãng sách lớn tại Mỹ tổ chức trưng cầu ý kiến của 125 tiểu thuyết gia thế giới bình chọn cuối năm 1999 để đưa vào thế kỷ XXI. Có thể khẳng định, tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình là những bài học vô giá đích thực đối với tất cả những ai muốn sáng tác về các biến cố lịch sử trọng đại.
Theo tôi, các bạn viết văn trẻ nên tham khảo thêm các nhà văn lớn nước ngoài từng viết tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng không dừng lại ở thể ký sự lịch sử. Chẳng hạn nữ văn sĩ Margaret Mitchell (1900 - 1949) viết tiểu thuyết lịch sử hấp dẫn Cuốn theo chiều gió (năm 1936) phản ánh cuộc nội chiến Bắc - Nam nước Mỹ (1861 - 1865) ở tuổi 36 và tác phẩm này đã được dựng thành bộ phim được xếp vào mười bộ phim hay nhất của thế kỷ XX.
Nhà văn Sholokhov bắt đầu viết tiểu thuyết Sông Đông êm đềm (1925 - 1940) ở tuổi 20 giữa lúc tiếng súng nội chiến còn đang bốc khói; tác phẩm đã được tặng giải thưởng Nobel văn học (năm 1965). Ở Việt Nam, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng (1912 - 1960) từng viết tiểu thuyết lịch sử Đêm hội Long Trì (năm 1942) ở tuổi 30 và sau đó một năm hoàn thành vở kịch lịch sử Vũ Như Tô (năm 1943) đầy hấp dẫn.
Mở rộng ra, ở thế kỷ XVII, nhà thơ Pháp - Corneille (1606 - 1684) viết vở kịch thơ Le Cid từng nêu câu thơ nổi tiếng: “Tài năng không cần hẹn tuổi”. Nhìn một cách khái quát và biện chứng có thể nói lịch sử cũng như tiểu thuyết lịch sử, tuy gắn bó keo sơn với sự thật, song sự thật chỉ có thể đóng vai trò gợi ý dẫn đường giữa quá khứ với tương lai, chứ không phải hiển hiện một tương lai đã vạch sẵn từ trước, mà chỉ tạo nên phương hướng tìm về một dự án mai sau chưa từng có, được khơi nguồn từ những ký ức được tái hiện, mà không tách rời truyền thống lịch sử gắn bó mật thiết với tài năng và tầm cao văn hóa của mỗi người nghệ sĩ.
Chúng ta có thể tham khảo ý kiến của nhà văn Nhị Nguyệt Hà (Trung Quốc) được mệnh danh là “nhà văn Hoàng đế”, vì đã viết ba cuốn tiểu thuyết lịch sử về ba vị Khang Hy đại đế, Ung Chính hoàng đế, Càn Long hoàng đế từng có lời bàn thích đáng: "Sự việc lớn không thay đổi, sự việc nhỏ không câu nệ, gò ép đúng sự thật, không cần có thật và chỉ cần có thể có thật".
Hy vọng bài viết này có thể góp phần nhỏ bé vào việc gợi mở câu hỏi đã và đang được đặt ra: Tại sao Việt Nam ta từng nếm trải quá trình lịch sử xây dựng và chiến đấu anh dũng chống ngoại xâm suốt hàng nghìn năm, mà vẫn chưa thấy xuất hiện nhiều “tác phẩm văn nghệ hay và đẹp” xứng đáng với tầm vóc vĩ đại của toàn thể dân tộc?
NGUYỄN TRƯỜNG LỊCH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 660, tháng 10/2026
