Không tái hiện bạo lực bằng những hình ảnh gây sốc, không kể những câu chuyện đau thương để khơi gợi sự thương cảm nhất thời, triển lãm “Một Bát Thương/A Bowl of Love” lựa chọn một cách tiếp cận khác: đưa nghệ thuật trở thành không gian của tưởng niệm, sẻ chia và đối thoại, nơi những số phận phụ nữ được nhìn nhận bằng sự trân trọng, thấu cảm và trách nhiệm xã hội.

Được hình thành từ sự kết hợp giữa nghệ thuật đương đại, kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống Việt Nam và nghiên cứu khoa học xã hội về bạo lực trên cơ sở giới đối với phụ nữ, “Một Bát Thương” không đơn thuần là một cuộc trưng bày tác phẩm nghệ thuật. Đó còn là hành trình đưa những câu chuyện vốn thường bị che khuất, những nỗi đau không dễ gọi thành tên bước vào không gian công cộng, để được nhìn nhận, lắng nghe và suy ngẫm.

Triển lãm gồm 7 tác phẩm có sự kết nối chặt chẽ, được thực hiện dưới sự dẫn dắt của TS Pauline Oosterhoff, nhà nghiên cứu và nghệ sĩ thị giác, nghiên cứu viên chính của chương trình, cùng 12 cộng sự là các đạo diễn phim tài liệu, người chế tác kim loại, đồ nội thất và những nghệ nhân trong lĩnh vực lụa, gốm, vàng mã của Việt Nam.

Điều tạo nên dấu ấn riêng của “Một Bát Thương” chính là cách những chất liệu quen thuộc trong đời sống và văn hóa Việt Nam được đặt vào một cấu trúc biểu đạt mới. Đất sét làng gốm Bát Tràng được gia cố để tạo nên những hình khối chắc chắn, lưu giữ dấu lưng của những người phụ nữ cùng những câu chuyện họ mang theo. Những phiến đất sét ấy không chỉ là vật liệu tạo hình, mà còn gợi liên tưởng đến sức nặng của trải nghiệm, những tổn thương và cả khả năng đứng vững sau những biến cố của cuộc đời.

Trên nền vải lụa tơ tằm truyền thống dệt tay, những khối đồ họa đậm nét xuất hiện như những dấu ấn thị giác mạnh mẽ. Kim loại và gỗ được giải phóng khỏi những công năng thông thường để trở thành phương tiện biểu đạt. Giấy bồi, khung tre, đồ vàng mã – những chất liệu gắn bó với đời sống văn hóa, tín ngưỡng người Việt – cũng được khai thác theo những cách thức khác biệt, mở ra những liên tưởng mới giữa truyền thống và nghệ thuật đương đại.

Ở trung tâm không gian triển lãm là chiếc bát tưởng niệm kích thước lớn, ghi tên 346 phụ nữ là nạn nhân của bạo lực trên cơ sở giới, được báo chí ghi nhận trong giai đoạn 2018-2024.

Con số 346 được đặt trong hình hài một chiếc bát – vật dụng bình dị, thân thuộc trong mỗi gia đình Việt. Nhưng ở đây, chiếc bát không chỉ gợi nhắc đến bữa cơm, sự sum họp và hơi ấm gia đình. Nó trở thành một không gian tưởng niệm, nơi mỗi cái tên gắn với một cuộc đời, một số phận, một sự mất mát không thể đo đếm bằng những con số thống kê.

Đặt những cái tên ấy bên cạnh nhau, triển lãm khiến người xem nhận ra rằng phía sau mỗi trường hợp được ghi nhận không phải là một dữ liệu vô danh, mà là một con người từng có gia đình, những mối quan hệ, ước mơ và một cuộc đời đáng được bảo vệ.

Điểm đáng chú ý nữa của triển lãm, đó chính là sự tham gia trực tiếp của 16 phụ nữ đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau: người bán hàng ở chợ, luật sư, phóng viên, nhà nghiên cứu, người bảo vệ quyền trẻ em, người làm công tác xã hội. Trong số đó có những người từng trải qua bạo lực. Họ không chỉ là những người cung cấp câu chuyện cho một dự án nghệ thuật, mà trực tiếp tham gia vào quá trình đồng sáng tạo. Cùng nhau, họ thực hiện những chiếc lưng gốm, tạo nên những chiếc bát gốm mang dấu ấn riêng và tham gia bộ phim do Nguyễn Ánh thực hiện. Trong bộ phim này, những người phụ nữ tự tạo dựng bối cảnh quay, lựa chọn cách sử dụng chất liệu và chia sẻ trải nghiệm theo mức độ mà họ cảm thấy sẵn sàng.

Sự lựa chọn ấy mang ý nghĩa đặc biệt. Bởi khi nói về bạo lực, nhất là bạo lực đối với phụ nữ, việc kể lại câu chuyện không thể chỉ là quyền của người nghiên cứu hay người làm nghệ thuật. Người trong cuộc cần được tôn trọng quyền lựa chọn: chia sẻ hay không chia sẻ, chia sẻ điều gì và bằng cách nào.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt trong quan điểm sáng tác của TS Pauline Oosterhoff. Bà cho biết, các tác phẩm của mình vừa mang tính tưởng niệm, vừa là sự tôn vinh. Với góc nhìn của một nhà nhân học và nghệ sĩ, bà quan tâm đến những mối quan hệ con người vốn phức tạp, nhiều chiều và không phải lúc nào cũng có thể được cảm nhận đầy đủ từ bên ngoài.

Bà cũng nhấn mạnh việc xác lập rõ vai trò của những người tham gia trong quá trình sáng tạo. Mỗi người bước vào tác phẩm ở một thời điểm, đảm nhận một vai trò riêng, đóng góp bằng chính chuyên môn và trải nghiệm của mình, đồng thời có toàn quyền quyết định điều gì được chia sẻ. Cách tiếp cận ấy giúp nghệ thuật tránh biến những người từng chịu tổn thương thành đối tượng để người khác khai thác cảm xúc, mà trao cho họ vị trí của những chủ thể có tiếng nói và quyền tự quyết.

Theo bà Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), đồng nghiên cứu viên chính của triển lãm, nghiên cứu về bạo lực trên cơ sở giới là một công việc nhiều thách thức, bởi đây là chủ đề nhạy cảm, thường bị né tránh. Việc tiếp cận gia đình các nạn nhân cũng không dễ dàng khi những mất mát và tổn thương vẫn còn hiện hữu.

Bà cho biết, con số 346 trường hợp được ghi nhận qua báo chí trong giai đoạn 2018-2024 từng khiến nhiều người đặt câu hỏi về tính đại diện, bởi đây không phải số liệu thống kê quốc gia chính thức. Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhìn nhận là 346 trường hợp ấy đều gắn với những con người có thật, những số phận có thật. Việc khảo cứu báo chí cũng là một phương pháp nghiên cứu được công nhận trên thế giới.

Chính từ những dữ liệu, câu chuyện và trải nghiệm ấy, triển lãm đặt ra một vấn đề rộng hơn: bạo lực trên cơ sở giới không phải câu chuyện riêng của một cá nhân hay một gia đình, mà là vấn đề xã hội đòi hỏi sự quan tâm, nhận diện và hành động của cả cộng đồng.

Bà Nguyễn Thị Tuyết, Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, cho rằng việc đồng hành cùng nhóm nghiên cứu tổ chức triển lãm lần này có ý nghĩa sâu sắc, thể hiện sứ mệnh của Bảo tàng trong việc phản ánh những câu chuyện và hơi thở của đời sống đương đại. Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật sắp đặt cùng những chất liệu văn hóa gần gũi của Việt Nam, triển lãm mở ra một diễn đàn kết nối công chúng, tạo điều kiện để mỗi người tự cảm nhận, thấu hiểu và cùng hướng tới những thay đổi tích cực.

Không lựa chọn những hình ảnh trực diện, gây sốc để mô tả bạo lực, “Một Bát Thương” mời gọi công chúng bước vào một không gian của sự lắng đọng. Ở đó, người xem có thể dừng lại trước một dấu lưng trên đất sét, một chiếc bát mang hình hài riêng, một cái tên được khắc ghi hay một câu chuyện được kể bằng chính tiếng nói của người phụ nữ. Những chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy lại có khả năng khơi mở những suy nghĩ lớn hơn về sự an toàn, phẩm giá, quyền được sống và được tôn trọng của mỗi con người.

Có lẽ, giá trị nhân văn sâu sắc  của triển lãm nằm ở chính cách nó lựa chọn đối diện với nỗi đau: không khai thác nỗi đau để tạo hiệu ứng, không dừng lại ở sự thương cảm, mà tìm cách chuyển hóa ký ức thành sự thấu hiểu, sự thấu hiểu thành trách nhiệm.

“Một Bát Thương” vì thế không chỉ là một cuộc gặp gỡ giữa nghệ thuật đương đại và những chất liệu thủ công truyền thống Việt Nam. Đó còn là lời nhắc nhở về giá trị của mỗi sinh mệnh, về những điều cần được gìn giữ trong mỗi gia đình và xã hội. Từ một chiếc bát tưởng niệm những người phụ nữ đã mất, triển lãm gửi đi mong muốn về một tương lai nơi phụ nữ không còn phải đối diện với bạo lực trong im lặng, nơi mỗi người đều có quyền được lắng nghe, được bảo vệ và được sống một cuộc đời bình yên, trọn vẹn.

Triển lãm mở cửa tự do đến hết ngày 30/11/2026.