Từ những trò chơi nhập khẩu

Ngành công nghiệp trò chơi điện tử Việt Nam được đặt những viên gạch đầu tiên vào giai đoạn đầu những năm 2000, khi hạ tầng internet băng thông rộng bắt đầu phổ cập trên cả nước. Trước thời điểm này, thị trường trong nước hoàn toàn phụ thuộc vào các sản phẩm trò chơi nhập khẩu không bản quyền trên hệ máy tính cá nhân và máy chơi game. Bước ngoặt đầu tiên diễn ra vào khoảng năm 2004 và 2005, khi các doanh nghiệp công nghệ nội địa như VNG, FPT và VTC bắt đầu đàm phán mua bản quyền phát hành các trò chơi trực tuyến nhiều người chơi từ Trung Quốc và Hàn Quốc. Sự thành công về doanh thu của các sản phẩm như Võ Lâm Truyền Kỳ, MU Online hay Audition không chỉ tạo ra một thị trường sôi động mà còn giúp các doanh nghiệp Việt Nam tích lũy nguồn vốn ban đầu, xây dựng hạ tầng máy chủ và dịch vụ khách hàng. Tuy nhiên, ở giai đoạn này, vai trò của các đơn vị trong nước chỉ dừng lại ở khâu phân phối, Việt hóa ngôn ngữ và tiếp thị, trong khi sản phẩm chính vẫn nằm trong tay các nhà sản xuất nước ngoài.

Song song với làn sóng nhập khẩu trò chơi trực tuyến, một nhánh phát triển khác đã âm thầm đặt nền móng cho năng lực kỹ thuật của đội ngũ nhân sự bản địa, đó là hoạt động gia công phần mềm và đồ họa cho các tập đoàn toàn cầu. Các “ông lớn” như Gameloft xuất hiện tại nước ta vào giữa thập niên 2000, cùng sự ra đời của các xưởng vẽ đồ họa như GlassEgg hay Sparx, đã biến Việt Nam thành một địa điểm gia công quen thuộc. Hàng ngàn kỹ sư lập trình và họa sĩ thiết kế đã được đào tạo bài bản nhờ tham gia sản xuất các trò chơi di động hoặc thiết kế mô hình 3D cho các tác phẩm điện ảnh và trò chơi đình đám trên thế giới. Dù mô hình gia công chỉ mang lại giá trị gia tăng thấp so với việc sở hữu sản phẩm gốc, đây chính là giai đoạn tiền đề để các kỹ sư trong nước tách ra khởi nghiệp và thử sức với các dự án độc lập.

Những thử nghiệm đầu tiên và bước ngoặt trên nền tảng di động

Khi năng lực và nguồn vốn đã đạt đến độ chín nhất định, khát vọng tạo ra một trò chơi mang nội dung văn hóa Việt bắt đầu được hiện thực hóa vào đầu thập niên 2010. Nỗ lực đáng chú ý nhất trong giai đoạn này là dự án Thuận Thiên Kiếm do VNG phát triển và ra mắt vào năm 2010, một trò chơi nhập vai trực tuyến lấy bối cảnh lịch sử thời Vua Lê Thái Tổ cùng các chất liệu văn hóa dân gian Bắc Bộ. Tiếp nối xu hướng này vào năm 2011, Emobi Games, một xưởng phát triển độc lập của các kỹ sư nội địa, đã cho ra mắt 7554 - trò chơi bắn súng trên máy tính cá nhân đầu tiên của Việt Nam tái hiện lại chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Dù cả hai dự án này đều không đạt được kỳ vọng doanh thu do những hạn chế về đồ họa, trải nghiệm và thói quen chi trả của người dùng nội địa thời điểm đó còn thấp, những tựa game này vẫn có ý nghĩa quan trọng. Chúng chứng minh rằng đội ngũ kỹ sư Việt Nam đã có khả năng làm chủ hoàn toàn quy trình sản xuất một phần mềm giải trí mà không cần sự can thiệp của chuyên gia nước ngoài.

Sự bế tắc tạm thời ở phân khúc trò chơi trên máy tính đã nhanh chóng được khơi thông khi cuộc cách mạng điện thoại thông minh bùng nổ cùng sự ra đời của hai kho ứng dụng toàn cầu là App Store và Google Play, cho phép các nhà phát triển độc lập tại Việt Nam tiếp cận trực tiếp với hàng tỷ người dùng quốc tế mà không cần thông qua nhà phát hành trung gian. Năm 2013 và đầu năm 2014, trò chơi Flappy Bird của lập trình viên Nguyễn Hà Đông bất ngờ vươn lên vị trí dẫn đầu bảng xếp hạng tải xuống tại hơn 100 quốc gia, tạo ra một cơn sốt toàn cầu. Thành công của một sản phẩm có dung lượng nhỏ, lối chơi đơn giản nhưng mang lại doanh thu hàng chục ngàn USD mỗi ngày đã làm thay đổi hoàn toàn tư duy của giới làm phần mềm giải trí trong nước. Sự kiện này đã kích hoạt một làn sóng khởi nghiệp mạnh mẽ, thúc đẩy sự ra đời của hàng trăm doanh nghiệp phát triển trò chơi trên thiết bị di động như Amanotes, Topebox hay VTC Mobile, tập trung vào phân khúc trò chơi giải trí nhẹ nhàng, dễ tiếp cận cả trong và ngoài nước.

Sự trưởng thành của các sản phẩm bản địa và định hình bản sắc văn hóa

Ngành phát triển trò chơi Việt Nam từ năm 2020 đến nay đã chứng kiến sự phân hóa rõ rệt theo cả chất lượng và đa dạng hóa thể loại. Trên thị trường toàn cầu, các doanh nghiệp Việt Nam đã xây dựng được hệ sinh thái sản phẩm bền vững, tiêu biểu như Amanotes với chuỗi trò chơi âm nhạc đạt hơn 3 tỷ lượt tải xuống trên thế giới, đưa Việt Nam lọt vào nhóm 5 quốc gia dẫn đầu toàn cầu về số lượng tải trò chơi trên thiết bị di động. Bên cạnh đó, làn sóng công nghệ blockchain vào năm 2021 cũng ghi nhận dấu ấn của Sky Mavis, một công ty khởi nghiệp do các kỹ sư Việt Nam sáng lập, với sản phẩm Axie Infinity đạt giá trị vốn hóa hàng tỷ USD trên thị trường tài chính quốc tế, cho thấy sự nhạy bén của các nhà lập trình trong nước trước những xu hướng công nghệ mới.

Đáng chú ý hơn, vài năm trở lại đây đã xuất hiện một thế hệ các nhà phát triển độc lập quay trở lại khai thác chất liệu văn hóa, lịch sử và đời sống xã hội Việt Nam nhưng với tư duy thiết kế hiện đại. Các nhóm phát triển này chọn phân khúc trò chơi giải đố, trinh thám và kinh dị tâm linh trên nền tảng phân phối quốc tế Steam. Tiêu biểu cho xu hướng này là dự án Hoa của Skrollcat Studio ra mắt năm 2021, một trò chơi đi cảnh giải đố sở hữu đồ họa vẽ tay tỉ mỉ mang âm hưởng truyền thống và âm nhạc du dương, được phát hành trên cả các hệ máy chơi game chuyên dụng của Nintendo và Sony. Tiếp đó, các sản phẩm như Thần Trùng của DUT Studio năm 2022 hay Tai Ương của Rare Reversee ra mắt năm 2024 đã tái hiện lại một cách chân thực không gian kiến trúc tập thể cũ tại Hà Nội những năm 1990 và 2000, lồng ghép khéo léo các phong tục tập quán, tín ngưỡng dân gian và âm nhạc truyền thống. Những sản phẩm này không chỉ nhận được phản hồi tích cực từ cộng đồng người chơi trong nước mà còn giúp truyền tải bản sắc văn hóa Việt đến công chúng quốc tế.

Định hướng phát triển thành ngành công nghiệp văn hóa

Mặc dù đã đạt được những chỉ số tăng trưởng khả quan với doanh thu toàn ngành ước tính vượt mốc 500 triệu USD mỗi năm và thu hút lực lượng lao động trẻ có trình độ kỹ thuật cao, ngành công nghiệp trò chơi điện tử Việt Nam vẫn đang đối mặt với những điểm nghẽn tương tự như các lĩnh vực công nghiệp văn hóa khác. Rào cản lớn nhất nằm ở bất cập trong cơ chế chính sách thuế và hành lang pháp lý bảo vệ tài sản trí tuệ. Do thiếu các ưu đãi cho ngành phần mềm sáng tạo cũng như sự phức tạp trong quy trình thanh toán, nhiều doanh nghiệp phát triển trò chơi do người Việt làm chủ đã chọn giải pháp đăng ký pháp nhân tại nước ngoài, chủ yếu là Singapore, trong khi đội ngũ sản xuất thực tế vẫn đặt trong nước. Điều này khiến ngân sách nhà nước thất thu một nguồn thuế đáng kể và làm giảm đóng góp của ngành vào GDP. Bên cạnh đó, định kiến xã hội nhìn nhận trò chơi điện tử thuần túy là một hình thức giải trí tiêu cực, cùng với sự thiếu hụt các chương trình đào tạo chính quy, đang gây ra tình trạng khan hiếm nhân sự chất lượng cao.

Để hiện thực hóa mục tiêu Nhà nước trong việc đưa doanh thu ngành trò chơi điện tử tiến tới mốc 1 tỷ USD và đóng góp tích cực vào công nghiệp văn hóa, một chiến lược đồng bộ cần được triển khai:

Về thể chế và thủ tục: Hoàn thiện khung pháp lý cởi mở, kiến tạo không gian phát triển thông qua cơ chế hậu kiểm, phân loại độ tuổi và thí điểm sandbox; áp dụng các gói ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh để giữ chân nhân tài và thu hút startup.

Về nguồn vốn và tài sản số: Xây dựng cơ chế định giá tài sản trí tuệ đối với mã nguồn và kịch bản, tạo điều kiện tiếp cận vốn vay ngân hàng, quỹ đầu tư mạo hiểm và siết chặt chế tài bảo vệ bản quyền số xuyên biên giới.

Về nhân lực và công nghệ: Chuẩn hóa chương trình đào tạo chuyên sâu về thiết kế game, công nghệ đồ họa và âm thanh tương tác; hỗ trợ doanh nghiệp nội địa xây dựng hạ tầng phát hành ra thị trường quốc tế.

Về hệ sinh thái liên ngành: Thúc đẩy liên kết giữa phát triển game với du lịch, điện ảnh, âm nhạc và xuất bản nhằm khai thác di sản văn hóa, tạo dựng các thương hiệu văn hóa đa nền tảng tiếp cận sâu rộng công chúng toàn cầu.

Trong suốt hơn hai thập kỷ qua, ngành phát triển trò chơi Việt Nam đã chứng minh được sức sống bền bỉ và khả năng thích ứng nhạy bén. Sự chuyển dịch từ tiêu thụ sản phẩm nước ngoài sang tự chủ sáng tạo các trò chơi mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc là một bước tiến dài không chỉ về công nghệ mà còn cho thấy sự tiến hóa trong tư duy sản xuất. Khi các rào cản về định kiến xã hội và pháp lý được tháo gỡ, ngành công nghiệp trò chơi giải trí sẽ không chỉ dừng lại ở những thành công đơn lẻ mà thực sự phát triển bền vững.

MINH ĐỨC

Nguồn: Tạp chí VHNT số 660, tháng 10/2026