Mối duyên tự thuở thiếu thời và hành trình vượt biên thùy
Từ thuở nhỏ theo cha lên nương rẫy, âm thanh trong trẻo, đằm thắm của chiếc đàn h’jưl nhỏ nhắn trong chiếc gùi đã làm cậu bé Cơ Tu ALăng Mỹ say mê. Tiếng đàn thổn thức ấy nuôi dưỡng tâm hồn nghệ sĩ, trở thành sợi dây tinh thần bền chặt gắn kết ông với nguồn cội quê hương.
Tuổi thiếu niên, biến cố gia đình buộc ALăng Mỹ phải rời quê hương sang Lào mưu sinh. Nơi xứ người xa lạ, nỗi nhớ nhà da diết đã thôi thúc ông tự mày mò làm đàn để vơi đi nỗi niềm. Với tình yêu tha thiết dành cho âm nhạc dân tộc, ông đẽo gọt từng miếng gỗ trắc thành cây đàn h’jưl thô sơ, rồi tận dụng dây phanh xe đạp cũ làm dây đàn. Dù hình dáng ban đầu còn thô ráp, âm điệu cất lên đã tiệm cận với tiếng đàn của các nghệ nhân lão luyện. Sau này, khi trở về bản làng Cơ Tu, có trong tay đầy đủ dụng cụ, ông mới trau chuốt, gọt dũa tỉ mỉ để cây đàn hoàn thiện và đạt đến độ chuẩn âm nhất.
Cầm trên tay cây đàn cũ - kỷ vật tự làm trong những năm tháng lao động trên đất Lào, già ALăng Mỹ bùi ngùi chia sẻ rằng dù ai hỏi mua ông cũng nhất quyết không bán. Đối với ông, cây đàn không chỉ gắn liền với kỷ niệm thời trai trẻ mà còn là người bạn tri kỷ đồng hành qua bao thăng trầm cuộc đời. Chính vì lẽ đó, chiếc đàn luôn được ông nâng niu, gói cẩn thận trong lớp vải thô và cất giữ cẩn trọng trong rương như một kỷ vật vô giá.
Nghệ thuật chế tác và tâm hồn âm nhạc Cơ Tu
Tại Tổ dân phố Tà Lang Giàn Bí, già làng ALăng Mỹ không chỉ là người uy tín mà còn là nghệ nhân duy nhất chơi thành thạo và nắm giữ bí quyết chế tác đàn h’jưl. Trước đây đàn thường làm bằng tre nhưng hiện nay nguyên liệu chuẩn mực nhất là gỗ mít.
Quy trình chế tác đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ. Nghệ nhân Alăng Mỹ cho hay, gỗ mít sau khi đốn được cưa thành đoạn khoảng 1m, phơi khô từ 1 đến 2 tháng trước khi đục đẽo. Cây đàn tiêu chuẩn dài khoảng 70 cm; phần cuối cần đàn được đục lõm làm bộ phận tăng âm và gắn các chốt điều chỉnh. Về hình thức, đàn h’jưl khá giống đàn mandolin nhưng nhỏ hơn. Bên cạnh loại 2 dây truyền thống, già ALăng Mỹ đã sáng tạo thêm loại 3 dây và 4 dây để đệm được nhiều làn điệu dân ca hơn mà vẫn giữ nguyên âm thanh êm ái, trong trẻo. Công đoạn mất nhiều thời gian nhất là điều chỉnh từng phím đàn đúng cao độ, đòi hỏi người thợ phải am hiểu sâu sắc các làn điệu dân ca Cơ Tu.
Khi trình diễn, người chơi dùng ngón trỏ tay phải để khảy dây, tay trái nắm cần đàn bấm nốt và luyến láy để diễn tả trọn vẹn tâm tư. Âm thanh mềm mại, uyển chuyển của đàn h’jưl tượng trưng cho giọng hát thanh thoát của người phụ nữ Cơ Tu, đối lập với cây đàn Gơrưna trầm hùng tượng trưng cho giọng nam giới. Khi hai cây đàn cùng hòa tấu sẽ tạo nên sự kết hợp "nam - nữ" hòa quyện rất êm tai mà đồng bào vô cùng yêu thích.
Tiếng đàn giao duyên và nhịp sống bản làng
Trong đời sống tinh thần của đồng bào Cơ Tu ở vùng cao Trường Sơn, đàn h’jưl là nhạc cụ gắn liền với những giây phút vui tươi. Đàn được tấu lên trong lễ hội nhộn nhịp, lúc nghỉ ngơi trên chòi nương rẫy, khi ru con hay trong các nghi lễ cầu mưa thuận gió hòa.
Đặc biệt, tiếng đàn h’jưl còn là cầu nối tình yêu đôi lứa. Ngày xưa, nam nữ thanh niên thường hẹn hò bên bờ suối hay chòi nương, chàng trai gảy đàn thổ lộ tình cảm nỉ non, còn cô gái đáp lại bằng những câu hát ngọt ngào. Chính giai điệu ấy đã se duyên cho già ALăng Mỹ và bà Trần Thị Triển (67 tuổi). Dù nay đều đã ở độ tuổi gần thất thập, dưới gốc đa cổ thụ trước sân nhà, già Alăng Mỹ vẫn nâng đàn h’jưl tấu lên bản nhạc giao duyên năm cũ cho vợ nghe.
Loại nhạc cụ này rất dễ tiếp cận, không phân biệt tuổi tác hay giới tính, chỉ cần tập khoảng một tuần là có thể vừa gảy đàn vừa hát. Tiếng đàn h’jưl có thể đệm cho nhiều làn điệu dân ca đặc sắc của người Cơ Tu như hát ba'boóch, hát cha'chấp k'lới hay hát lý.
Trăn trở bảo tồn văn hóa Cơ Tu trước dòng chảy thời đại
Tiếng đàn h’jưl của già làng ALăng Mỹ tại Liên hoan Văn hóa Nghệ thuật "Vui hội Cơ Tu" năm 2026 tại thành phố Đà Nẵng đã để lại nhiều dấu ấn sâu sắc trong lòng công chúng. Không chỉ là một nghệ nhân nặng lòng và tài hoa với tiếng đàn truyền thống, ông còn được biết đến như một thợ điêu khắc gỗ xuất sắc. Những tác phẩm tượng gỗ Cơ Tu độc đáo do chính tay ông tỉ mỉ chế tác hiện được trân trọng trưng bày tại nhà Gươl hay những lần lễ hội, mang giá trị tâm linh thiêng liêng - biểu tượng cho các vị thần linh bảo vệ dân làng, xua đuổi tà ma cùng những điều không may mắn.
Dù vậy, nỗi trăn trở lớn nhất của già ALăng Mỹ là nguy cơ mai một của nhạc cụ dân tộc trước sự lên ngôi của các phương tiện giải trí hiện đại khiến giới trẻ dần lãng quên. Lo sợ bản sắc bị thất truyền, vợ chồng ông vẫn ngày đêm nhẫn nại truyền dạy kỹ nghệ chơi đàn h’jưl cho các con, cháu trong gia đình. Nhờ nỗ lực bền bỉ ấy, mái nhà nhỏ bên dòng sông Cu Đê huyền thoại hằng ngày vẫn âm vang tiếng đàn trong trẻo, góp phần giữ gìn văn hóa Cơ Tu giữa núi rừng Trường Sơn.
TIÊN SA
Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026
