Tổng quan thị trường trò chơi và phần mềm Việt Nam

Hệ thống hạ tầng viễn thông tại Việt Nam trong thập kỷ qua đã hoàn thiện việc phủ sóng mạng di động băng thông rộng và gia tăng tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh trên phạm vi toàn quốc. Theo các báo cáo của tổ chức GSMA Intelligence, tính đến đầu năm 2024, Việt Nam sở hữu 168,5 triệu thiết bị di động kết nối internet thường xuyên, tạo ra một thị trường tiêu thụ các sản phẩm giải trí kỹ thuật số quy mô lớn.

Tuy nhiên, cấu trúc doanh thu của ngành trò chơi giải trí nội địa đang thể hiện sự mất cân đối. Các số liệu thống kê chỉ ra rằng thị phần phát hành trò chơi trong nước phụ thuộc từ 80% đến 90% vào các sản phẩm nhập khẩu, chủ yếu từ các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng này thường đóng vai trò là đại lý phân phối lạihoặc thực hiện các hợp đồng gia công phần mềm cho đối tác nước ngoài. Dù năng lực viết mã của nhân sự trong nước được đánh giá cao, việc thiếu vắng các tài sản trí tuệ do chính người Việt sở hữu làm hạn chế đáng kể tiềm năng của ngành.

Không thiếu những sản phẩm nội địa chất lượng

Đã có rất nhiều dự án game Việt độc lập đạt được các chỉ số phân phối toàn cầu. Đầu tiên là trò chơi Flappy bird phát hành năm 2014. Sản phẩm này sử dụng mô hình trò chơi siêu đơn giản, thiết lập kỷ lục với hơn 50 triệu lượt tải xuống trên các hệ thống phân phối và tạo ra dòng tiền quảng cáo ước tính đạt 50.000 USD mỗi ngày ở thời kỳ đỉnh cao. Tuy nhiên, vòng đời sản phẩm kết thúc nhanh chóng khi nhà phát triển chủ động gỡ bỏ ứng dụng. Bài học rút ra từ Flappy bird là sự thiếu đồng bộ trong việc chuẩn bị các nền tảng pháp lý về bản quyền, cũng như sự thiếu hụt quy trình quản trị rủi ro truyền thông khi một sản phẩm cá nhân đột ngột phải chịu áp lực từ lượng người dùng toàn cầu.

Tiếp theo là dự án Axie infinity ra mắt năm 2021. Đây là sản phẩm tiên phong trong việc tích hợp công nghệ chuỗi khối (blockchain) vào hệ thống tiền tệ của trò chơi. Ở thời điểm đỉnh cao nhất, tổng giá trị giao dịch trong hệ thống phần mềm này đã vượt mốc hàng tỷ USD. Dù vậy, sự sụp đổ của cấu trúc kinh tế trong trò chơi xuất phát từ việc thiết kế bị lệch trọng tâm. Hệ thống ưu tiên các công cụ tài chính đầu cơ thay vì tập trung vào chất lượng giải trí cốt lõi để giữ chân người dùng thông thường. Điều này chứng minh công nghệ mới chỉ là công cụ phân phối, không thể thay thế cho giá trị trải nghiệm sản phẩm.

Ở mảng ứng dụng kết hợp âm nhạc, hệ thống phần mềm Magic tiles 3 của nhà phát triển Amanotes cung cấp một ví dụ về sự ổn định dài hạn. Sản phẩm này đạt hàng tỷ lượt tải trên toàn cầu và liên tục duy trì vị trí trong nhóm ứng dụng có doanh thu cao nhất trên cả Google Play và App Store. Bài học kinh nghiệm nằm ở việc nhà phát hành đã thiết lập một hệ thống xử lý bản quyền âm nhạc quốc tế minh bạch, kết hợp cơ chế chơi dễ tiếp cận để duy trì tỷ lệ ở lại của người dùng.

Cuối cùng, dự án Hoa phát hành năm 2021 đại diện cho phân khúc trò chơi độc lập định dạng cao cấp. Khác với mô hình phát hành miễn phí, sản phẩm này được phân phối thương mại trên các nền tảng PC và máy chơi game chuyên dụng. Việc Hoa nhận được các đánh giá tích cực từ giới chuyên môn quốc tế về cấu trúc đồ họa nghệ thuật chứng minh năng lực thiết kế mỹ thuật của kỹ sư Việt Nam hoàn toàn có khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường, thoát khỏi sự phụ thuộc vào các sản phẩm di động vòng đời ngắn.

Khai thác tiềm năng của những nhà phát triển nội địa

Ngành công nghiệp phần mềm Việt Nam hiện đang sở hữu các điều kiện thuận lợi từ nguồn nhân lực và sự hỗ trợ của hạ tầng công nghệ toàn cầu.

Hiện nay, các cơ sở đào tạo trong nước cung cấp một nguồn lực kỹ sư phần mềm dồi dào, có khả năng nắm bắt nhanh các ngôn ngữ lập trình và làm chủ các công cụ kết xuất đồ họa như Unity hay Unreal Engine. Mức chi phí nhân sự để sản xuất và vận hành ban đầu tại Việt Nam thấp hơn đáng kể so với khu vực Bắc Mỹ hay Đông Á. Lợi thế này cho phép các đơn vị sản xuất nhỏ có khả năng thực hiện thử nghiệm nhiều mẫu phần mềm cùng lúc, từ đó loại trừ để tìm ra sản phẩm được đón nhận tốt nhất với mức chi phí tối ưu.

Về điều kiện hạ tầng, các hệ thống cửa hàng ứng dụng trung gian như App Store, Google Play hay Steam đã thiết lập một kênh phân phối phẳng. Các nhà phát triển tại Việt Nam có quyền tiếp cận khách hàng tại Mỹ, châu Âu hay khu vực Mỹ Latinh mà không phải thành lập các chi nhánh vật lý hay thông qua các đại lý phát hành trung gian tại quốc gia sở tại. Đồng thời, các công cụ quảng cáo và thu nhập tự động, giúp các doanh nghiệp quy mô nhỏ giải quyết bài toán chi phí.

Khi trò chơi Việt thất thế tại sân nhà

Bên cạnh các lợi thế về nhân lực và hạ tầng, ngành sản xuất trò chơi Việt Nam vẫn đang đối mặt với các vấn đề về tư duy sản xuất và khả năng tài chính.

Nghịch lý lớn nhất nằm ở thị phần nội địa. Trong khi các nhà phát triển Việt Nam tập trung sản xuất các trò chơi quy mô nhỏ để nhắm đến doanh thu quảng cáo từ người dùng nước ngoài, thị trường trong nước lại bị chi phối bởi các sản phẩm nhập vai trực tuyến nhiều người chơi hoặc thể thao điện tử (eSports) của đối tác ngoại. Các sản phẩm này có khả năng thu hút dòng tiền nạp trực tiếp khổng lồ từ người dùng nội địa, trong khi các công ty Việt Nam phần lớn khó có khả năng này.

Về tư duy sản xuất, các studio nội địa hiện tập trung quá nhiều nguồn lực vào việc tạo ra các sản phẩm sao chép cơ chế của các ứng dụng đang thịnh hành, hoặc sản xuất hàng loạt các trò chơi siêu đơn giản có vòng đời khai thác chỉ kéo dài vài tháng. Cấu trúc nhân sự của các công ty này thường thiếu vắng các vị trí chuyên gia thiết kế hệ thống trò chơi và kỹ sư phân tích hành vi người dùng chuyên sâu. Việc thiếu hụt các vị trí thiết kế cốt truyện và tính toán hệ thống tiền tệ trong phần mềm khiến các sản phẩm được tạo ra không có khả năng giữ chân người chơi trong dài hạn.

Rào cản lớn nhất đe dọa phải kể đến vấn đề bản quyền và sở hữu trí tuệ. Tình trạng vi phạm tài sản trí tuệ diễn ra khá phổ biến, bao gồm việc sao chép mã nguồn, sử dụng trái phép hình ảnh hoặc âm thanh chưa được cấp phép. Khi hệ thống rà soát tự động của các nền tảng phát hiện vi phạm, toàn bộ tài khoản nhà phát triển sẽ bị khóa vĩnh viễn, kéo theo việc đình trệ toàn bộ quy trình thu hồi vốn. Ngược lại, các công ty Việt Nam làm ăn chân chính cũng gặp khó khăn do hệ thống pháp lý bảo vệ bản quyền quốc tế phức tạp, khiến họ dễ bị các tổ chức nước ngoài đánh cắp ý tưởng mà không đủ tiềm lực tài chính để theo đuổi các vụ kiện phạm vi quốc tế.

Cuối cùng, khía cạnh tài chính đang tạo ra sức ép lớn. Chi phí thu hút người dùng mới trên các hệ thống quảng cáo liên tục tăng làm biên lợi nhuận của việc kiếm tiền qua quảng cáo bị thu hẹp. Cùng với đó, các studio độc lập hiện phải đối mặt với cấu trúc thuế phức tạp, bao gồm việc khấu trừ thuế nhà thầu tại quốc gia phân phối và thuế thu nhập doanh nghiệp trong nước, làm giảm khả năng cạnh tranh.

Hướng tới tương lai

Yếu tố tiên quyết là sự dịch chuyển trong phân khúc sản phẩm. Các đơn vị sản xuất cần tiến hành tích lũy vốn và chuyển hướng thiết kế sang các dòng sản phẩm tầm trung hoặc mô hình lai. Cấu trúc sản phẩm này yêu cầu tăng cường trải nghiệm người dùng, kết hợp các hệ thống nâng cấp nhân vật hoặc cốt truyện hấp dẫn nhằm chuyển dịch tỷ trọng doanh thu từ việc xem quảng cáo sang việc khách hàng tự nguyện chi trả trực tiếp bên trong ứng dụng.

Thứ hai, việc tuân thủ hệ thống pháp lý phải được đặt làm ưu tiên hàng đầu. Các công ty phát triển phần mềm phải thiết lập bộ phận chuyên trách về pháp chế; thực hiện quy trình đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ đối với các tài sản đồ họa, mã nguồn và cơ sở dữ liệu trước khi đưa sản phẩm ra công chúng.

Ngoài ra, việc ứng dụng các chất liệu văn hóa nội địa có thể là lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Tích hợp yếu tố lịch sử, kiến trúc hoặc văn hóa truyền thống vào quá trình thiết kế đồ họa và cốt truyện sẽ giúp các sản phẩm Việt Nam có bản sắc riêng trên thị trường quốc tế, thiết lập định danh tương tự như cách các nhà sản xuất Nhật Bản hay Trung Quốc đã khai thác thành công chất liệu văn hóa bản địa của họ.

Ngành phần mềm và trò chơi giải trí số tại Việt Nam đang có nền tảng thuận lợi với quy mô thị trường di động và năng lực nhân sự trẻ. Tuy nhiên, mô hình phát triển dựa trên tối ưu hóa lợi nhuận quảng cáo ngắn hạn đã bộc lộ hạn chế. Để phát triển bền vững và lấy lại thị phần nội địa, các nhà phát triển cần hoàn thiện hệ thống quản trị rủi ro pháp lý, tuân thủ các quy chuẩn về bản quyền quốc tế và lên kế hoạch đầu tư dài hạn vào chất lượng sản phẩm.

KIM NGỌC

Nguồn: Tạp chí VHNT số 641, tháng 4-2026