Xác định đưa nghệ thuật hát Xẩm vào học đường là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm lan tỏa giá trị di sản đến thế hệ trẻ, Trung tâm Văn hóa tỉnh đã chủ động tư vấn, phối hợp với các địa phương tuyên truyền, vận động giáo viên có năng khiếu nghệ thuật, đặc biệt là giáo viên bộ môn Âm nhạc và học sinh các trường học tham gia tập huấn.
Việc đưa hát Xẩm vào học đường không chỉ xuất phát từ giá trị nghệ thuật độc đáo của loại hình này mà còn bởi Ninh Bình được xem là một trong những cái nôi của nghệ thuật hát Xẩm, gắn liền với tên tuổi Nghệ sĩ Ưu tú Hà Thị Cầu - nghệ nhân dân gian tiêu biểu đã có nhiều đóng góp trong việc gìn giữ và truyền dạy loại hình nghệ thuật đặc sắc này. Với những làn điệu mộc mạc, giàu tính nhân văn và đậm hơi thở cuộc sống, hát Xẩm không chỉ là di sản quý báu của quê hương Ninh Bình mà còn là niềm tự hào của văn hóa dân tộc Việt Nam.
Tại các lớp tập huấn, học viên được trực tiếp học tập, trao đổi và thực hành dưới sự hướng dẫn của các nghệ sĩ, nghệ nhân giàu kinh nghiệm, có uy tín trong lĩnh vực nghệ thuật truyền thống như: Nghệ sĩ Nhân dân Mai Thủy, Nghệ sĩ Ưu tú Mai Thế Tưởng, Nghệ sĩ ưu tú Xuân Nghị, nghệ nhân Kim Ngân, ca sĩ Xuân Hòa... Bằng kiến thức chuyên sâu, tình yêu nghề và phương pháp truyền dạy sinh động, các giảng viên đã giúp học viên nắm vững những kỹ năng cơ bản và đặc trưng của nghệ thuật hát Xẩm như cách lấy hơi, nhả chữ, luyến láy, biểu cảm trong từng câu hát cũng như phong cách trình diễn trên sân khấu.
Dưới sự hướng dẫn của đội ngũ cán bộ chuyên môn nhiệt huyết, trách nhiệm của Phòng Nghiệp vụ Văn hóa, Trung tâm Văn hóa tỉnh Ninh Bình, như nghệ sĩ Hồng Định - Trưởng phòng Nghiệp vụ Văn hóa, biên đạo Vy Oanh, Phạm Thoa... nhiều tiết mục hát Xẩm được dàn dựng công phu với phần múa minh họa phù hợp nội dung tác phẩm. Sự kết hợp hài hòa giữa lời ca, âm nhạc và ngôn ngữ hình thể đã giúp các làn điệu Xẩm trở nên sinh động, hấp dẫn hơn, tạo điều kiện để học sinh dễ tiếp cận và cảm nhận sâu sắc giá trị của nghệ thuật dân gian truyền thống.
Không chỉ dừng ở việc truyền dạy các làn điệu Xẩm cổ truyền, Trung tâm Văn hóa còn chú trọng đổi mới nội dung để phù hợp với tâm lý, sở thích của học sinh. Nhiều bài Xẩm được đặt lời mới với nội dung ca ngợi quê hương, đất nước, xây dựng nếp sống văn minh, lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong cộng đồng. Những tác phẩm mang hơi thở cuộc sống đương đại nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của nghệ thuật Xẩm truyền thống đã tạo sức hấp dẫn và sự gần gũi đối với thế hệ trẻ. Điển hình như tiết mục “Chân quê” (lời thơ Nguyễn Bính) trên nền điệu Xẩm tàu điện do các cô giáo và 20 học sinh Trường Tiểu học xã Gia Trấn biểu diễn đã mang đến những cảm xúc trong trẻo, mộc mạc và đậm chất đồng quê Bắc Bộ. Gần 30 học viên gồm các cô giáo và học sinh Trường Tiểu học Lê Hồng Phong (phường Phù Vân) đã để lại ấn tượng vô cùng sâu sắc trong lòng người xem khi thể hiện tiết mục “Miền quê” (thơ Đức Trung) theo điệu Xẩm tàu điện. Hơn 30 học sinh Trường Trung học cơ sở Giao Hà (xã Giao Phúc) gây bất ngờ thú vị khi biểu diễn tiết mục “Giao Phúc ngày mới” (đặt lời: Xuân Hòa) trên nền điệu Xẩm chợ kết hợp với Xẩm tàu điện. Tiết mục ca ngợi sự đổi thay của quê hương miền biển, phản ánh đời sống văn hóa mới và khát vọng phát triển của người dân địa phương, nhận được sự cổ vũ nhiệt tình từ khán giả.
Sự hồn nhiên, tự tin cùng cách thể hiện giàu cảm xúc của các em học sinh tại Bế giảng lớp tập huấn nghệ thuật truyền thống đã cho thấy sức sống mới của nghệ thuật Xẩm trong môi trường học đường. Nhiều em lần đầu tiếp cận loại hình nghệ thuật này nhưng nhanh chóng tiếp thu và thể hiện khá nhuần nhuyễn. Các thầy cô giáo cũng tích cực phối hợp triển khai, tạo điều kiện để học sinh được học tập, trải nghiệm và biểu diễn. Thông qua các lớp tập huấn, nhiều em đã mạnh dạn tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại trường học và địa phương, trở thành những nhân tố tích cực trong phong trào văn nghệ quần chúng.
Việc đưa hát Xẩm vào học đường thông qua các lớp tập huấn là hướng đi hiệu quả, thể hiện sự quan tâm của Trung tâm Văn hóa tỉnh Ninh Bình trong công tác bảo tồn di sản gắn với giáo dục thế hệ trẻ. Những làn điệu Xẩm vốn gắn bó với đời sống dân gian nay đang được tiếp nối bởi chính các em học sinh - những chủ nhân tương lai của quê hương, đất nước.
Theo bà Đàm Ngọc Hoa - Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh Ninh Bình: “Việc mở các lớp tập huấn nhằm đưa văn hóa nghệ thuật truyền thống về với cơ sở, để những làn điệu dân gian tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hôm nay. Đồng thời, việc đưa hát Xẩm vào học đường góp phần làm phong phú môi trường giáo dục, bồi đắp tâm hồn, tình yêu quê hương, đất nước cho học sinh, giúp các em thêm hiểu, thêm yêu và tự hào về di sản văn hóa dân tộc, từ đó hình thành ý thức trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống quý báu của cha ông”.
Với những kết quả thực tế, mô hình đưa hát Xẩm vào học đường đang mở ra triển vọng tích cực trong công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể tại Ninh Bình. Đây không chỉ là cách gìn giữ một loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc mà còn là cầu nối đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ, góp phần để những làn điệu Xẩm tiếp tục ngân vang trong đời sống đương đại.
HOÀNG OANH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 649, tháng 7-2026
