Không gian sáng tác và trưng bày tác phẩm nghệ thuật sơn mài của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát không đơn thuần là nơi giới thiệu các tác phẩm mỹ thuật, hội hoạ mà là một môi trường văn hóa tổng hợp, nơi hội tụ những giá trị cốt lõi của nghệ thuật truyền thống Việt Nam, mang đậm hồn cốt dân tộc. Tranh sơn mài là một loại hình hội họa độc đáo của Việt Nam, được hình thành và phát triển từ chất liệu truyền thống, in đậm dấu ấn sơn son thếp vàng cung đình nhưng mang tinh thần sáng tạo hiện đại. Khác với nhiều loại hình hội họa khác, sơn mài không cho phép người nghệ sĩ “vẽ đến đâu thấy đến đó” mà là một quá trình lao động nghệ thuật công phu, đòi hỏi sự tính toán kỹ lưỡng ngay từ đầu. Mỗi lớp sơn, mỗi lần mài đều mang tính quyết định, bởi chỉ khi trải qua công đoạn mài, các lớp màu, vàng, bạc, vỏ trứng… ẩn bên dưới mới dần lộ diện, tạo nên chiều sâu và vẻ huyền ảo đặc trưng. Chính vì vậy, tranh sơn mài được xem là “chất liệu khó tính”, thử thách sự bền bỉ, tỉ mỉ và kiên nhẫn của người nghệ sĩ. Đặc biệt, với những tác phẩm khổ lớn, liền tấm, quá trình sáng tác càng trở nên gian nan hơn khi đòi hỏi sự đồng đều tuyệt đối về kỹ thuật, sự ổn định của vật liệu và sức lao động bền bỉ trong thời gian dài. Song cũng từ đó, tranh sơn mài mang một vẻ đẹp riêng: trầm lắng, sâu sắc, bền bỉ với thời gian và chứa đựng dấu ấn lao động nghệ thuật nghiêm cẩn của người họa sĩ.
Sinh ra và lớn lên gần làng cổ Đường Lâm, gắn bó với chất liệu sơn mài, gỗ, vỏ dừa, khảm trai - những vật liệu mang đậm dấu ấn làng nghề và đời sống nông nghiệp - nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đã xây dựng cho mình một không gian nghệ thuật mang tính “ký ức văn hóa”, trong đó mỗi tác phẩm không chỉ hàm chứa giá trị thẩm mỹ mà còn kết tinh tầng sâu lịch sử, phong tục và triết lý sống của người Việt. Bộ sưu tập 1.010 tượng trâu sơn mài khảm trai và vẻ đẹp đặc sắc của ngựa - linh vật đại diện cho năm Bính Ngọ, là kết tinh rõ nét nhất cho tư duy nghệ thuật bác học cung đình với chất liệu truyền thống dân gian tinh xảo. Hình tượng con trâu, biểu trưng của nền văn minh lúa nước, của lao động, của sự nhẫn nại và bền bỉ, được thể hiện bằng kỹ thuật sơn mài truyền thống kết hợp khảm trai tinh xảo, đã vượt ra khỏi phạm vi của một bộ tác phẩm mỹ thuật để trở thành một thông điệp văn hóa về cội nguồn và bản sắc dân tộc.
Chính trong không gian đậm đặc tính biểu tượng đó, hoạt động biểu diễn độc tấu piano của các em học viên Trung tâm Piano Thêu Nguyễn đã diễn ra, tạo nên một sự giao thoa giàu ý nghĩa giữa nghệ thuật truyền thống và nghệ thuật hàn lâm. Việc lựa chọn không gian văn hóa của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát làm địa điểm biểu diễn không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn thể hiện rõ quan điểm giáo dục của Trung tâm. Cô Nguyễn Thị Thêu - Giám đốc trung tâm chia sẻ: "Âm nhạc không nên tách rời khỏi bối cảnh văn hóa - xã hội, và việc đào tạo nghệ thuật cho thế hệ trẻ cần được đặt trên nền tảng của sự hiểu biết, tôn trọng và kế thừa các giá trị văn hóa dân tộc". Khi tiếng đàn Piano vang lên giữa những pho tượng trâu sơn mài, cùng nhiều con vật đáng yêu gần gũi, giữa mùi gỗ, lớp sơn truyền thống và ánh xà cừ lấp lánh, âm nhạc không còn là một hoạt động biểu diễn đơn lẻ mà trở thành một phần của không gian văn hóa sống, nơi các loại hình nghệ thuật cùng tồn tại, bổ trợ và làm giàu cho nhau, tạo nên tinh hoa văn hóa đất Việt ngàn năm hội tụ và tỏa sáng.
Đối với các em học viên, trải nghiệm biểu diễn Piano trong một không gian văn hóa truyền thống đã mang lại những tác động giáo dục sâu sắc. Thay vì chỉ tiếp xúc với nghệ thuật với các bản nhạc cổ điển qua giáo trình hay sân khấu hiện đại, các em được đặt vào một môi trường giàu tính lịch sử và đậm đà bản sắc dân tộc, nơi mỗi yếu tố xung quanh đều gợi mở những câu chuyện về nghề thủ công, về làng quê, về các con vật trong truyện cổ tích và về con người Việt Nam. Thông qua đó, các em dần hình thành nhận thức rằng nghệ thuật không chỉ là kỹ năng trình diễn hay thành tích cá nhân mà còn là một phần của đời sống văn hóa cộng đồng, gắn liền với trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị chung của dân tộc. Sự lĩnh hội này diễn ra một cách tự nhiên, không áp đặt nhưng bền vững, bởi nó được hình thành, tiếp nhận từ lăng kính của sự trải nghiệm trực tiếp và cảm xúc thẩm mỹ chân thực.
Em Nguyễn Ngọc Châu, học viên lớn tuổi nhất của Trung tâm Piano Thêu Nguyễn, xúc động chia sẻ: “Giữa không gian trưng bày các tác phẩm sơn mài truyền thống, tiếng đàn Piano vang lên khiến em ý thức rõ hơn về trách nhiệm của người học nghệ thuật trong việc gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam. Buổi biểu diễn không chỉ là dịp để chúng em thể hiện kỹ năng và sự cảm thụ âm nhạc mà còn là một trải nghiệm giàu ý nghĩa về văn hóa và cảm xúc". Sau buổi biểu diễn, em Châu bày tỏ sự tri ân: “Chúng em rất biết ơn cô Thêu, người không chỉ tận tâm dạy từng nốt nhạc, từng kỹ thuật biểu diễn mà còn tạo điều kiện để học viên được thực hành trong những không gian nghệ thuật giàu bản sắc. Chính những trải nghiệm ấy giúp chúng em trưởng thành hơn trong nhận thức và tình yêu đối với nghệ thuật”.
Sự kết hợp giữa không gian hội họa sơn mài với tiếng đàn Piano cổ điển, du dương không chỉ tạo nên một trải nghiệm thẩm mỹ đa giác quan mà còn mở ra một không gian văn hóa, giáo dục giàu tính gợi mở và lan tỏa cảm xúc. Trong không gian ấy, hội họa và âm nhạc không tồn tại tách rời, chúng bổ trợ, nâng đỡ lẫn nhau, giúp người thưởng thức, đặc biệt là trẻ em dễ dàng bước vào thế giới nghệ thuật bằng sự rung cảm tự nhiên, sâu lắng. Từ đó, có thể thấy rõ vai trò quan trọng của không gian văn hóa trong giáo dục nghệ thuật và giáo dục nhân cách cho thế hệ tương lai nước nhà. Khi trẻ em được tiếp cận với các giá trị truyền thống trong một bối cảnh nghệ thuật sống động, các em không chỉ học cách cảm thụ cái đẹp mà còn học cách trân trọng lao động sáng tạo, thấu hiểu ý nghĩa của sự bền bỉ, kiên trì và tinh thần gìn giữ nghề nghiệp qua mỗi tác phẩm sáng tác của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát. Từ nền tảng ban đầu này, các em dần hình thành ý thức văn hóa, thẩm mỹ đúng đắn và nhân cách của người công dân số. Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều tác động đa chiều từ công nghệ, truyền thông và mạng xã hội, những trải nghiệm nghệ thuật mang đậm bản sắc dân tộc giúp các em biết chọn lọc giá trị, tránh lệch chuẩn trong cảm thụ thẩm mỹ và lối sống. Qua đó, các em từng bước xây dựng bản lĩnh văn hóa cá nhân, hướng tới các giá trị nhân văn bền vững của chân, thiện, mỹ.
Anh Nguyễn Hoàng Anh, phụ huynh của em Minh Quân chia sẻ rằng, việc đưa con đến trải nghiệm không gian nghệ thuật sơn mài kết hợp biểu diễn Piano giúp trẻ mở rộng cảm xúc thẩm mỹ, hiểu giá trị văn hóa truyền thống, học được sự kiên nhẫn và trân trọng lao động sáng tạo một cách tự nhiên, sâu sắc.
Ở góc độ rộng hơn, hoạt động biểu diễn Piano tại không gian văn hóa sơn mài của họa sĩ, Nghệ sĩ ưu tú Nguyễn Tấn Phát còn mang ý nghĩa lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc đối với cộng đồng. Sự kiện góp phần khẳng định, việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống không nhất thiết phải tách rời khỏi các loại hình nghệ thuật đương đại mà hoàn toàn được thực hiện thông qua sự kết hợp hài hòa, sáng tạo và có định hướng đúng đắn. Đây cũng là một gợi mở quan trọng cho các cơ sở giáo dục nghệ thuật trong việc lựa chọn không gian và phương thức đào tạo, nhằm giúp thế hệ trẻ vừa hội nhập với thế giới, vừa giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số.
Có thể khẳng định rằng, sự kiện biểu diễn độc tấu Piano của Trung tâm Piano Thêu Nguyễn tại không gian văn hóa nghệ thuật sơn mài của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát là một hoạt động có giá trị thực tiễn và ý nghĩa sâu sắc. Ở đó, không chỉ tôn vinh nghệ thuật sơn mài và những đóng góp tâm huyết của một nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát gắn bó với truyền thống văn hóa lịch sử dân tộc mà sự kiện còn góp phần định hướng thẩm mỹ, nuôi dưỡng tâm hồn và bồi đắp ý thức văn hóa cho thế hệ trẻ. Trong sự giao thoa giữa tiếng đàn Piano và hình tượng các con vật sơn mài cùng những sản phẩm hội họa đáng yêu, ngộ nghĩnh; sự gắn kết giữa nghệ thuật hàn lâm và di sản dân tộc, một thông điệp thực sự ý nghĩa đã được gửi gắm và lan tỏa: văn hóa truyền thống chỉ thực sự được bảo tồn khi nó trở thành một phần tất yếu của cuộc sống, mang hơi thở đời sống đương đại và được tiếp nối bởi chính những người trẻ hôm nay. Đó cũng là cách ươm mầm và nuôi dưỡng thế hệ công dân số tương lai, thực sự là chủ nhân tương lai của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, góp phần đưa đất nước phát triển hùng cường, dân chủ, văn minh, văn hiến, giữ vững bản sắc và hồn cốt dân tộc trong kỷ nguyên hội nhập và phát triển.
Bài và ảnh: HUYỀN NHUNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 643, tháng 5-2026
