Điểm nổi bật của các nghề truyền thống Vĩnh Long chính là sự gắn bó mật thiết với đời sống tự nhiên, làm sống dậy những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng dân tộc Kinh, Hoa, Khmer. Từ những nguyên liệu bình dị như lá dừa, gáo dừa, gạo nếp, gạo tẻ… qua bàn tay tài hoa của người nghệ nhân, đã trở thành những sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ, văn hóa và cả thông điệp nhân sinh sâu sắc.
Tại không gian trải nghiệm văn hóa Vĩnh Long, nghệ nhân Đinh Kim Ngân gây ấn tượng với nghệ thuật tạo hình từ lá dừa. Những cọng lá tưởng chừng đơn sơ được chị khéo léo đan kết thành nón, hoa, con vật… sinh động và gần gũi. Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ không chỉ cần sự tỉ mỉ mà còn phải có óc sáng tạo và cảm nhận tinh tế về hình khối, màu sắc. Không dừng lại ở giá trị thủ công, những sản phẩm từ lá dừa còn phản ánh lối sống hài hòa với thiên nhiên của người dân miền Tây, nơi mọi thứ đều có thể được tận dụng, tái sinh thành giá trị mới.
Cũng từ cây dừa quen thuộc, nghệ nhân Dương Phương Điệp lại mở ra một hướng tiếp cận khác khi biến những vật liệu tưởng như bỏ đi như gáo dừa, xơ dừa thành những tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Những bức tranh vẽ trên nền nâu trầm của gáo dừa, với họa tiết dân gian hay phong cảnh quê hương, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy chiều sâu. Không chỉ là sản phẩm trang trí, đây còn là minh chứng cho tư duy sáng tạo gắn với bảo vệ môi trường – một xu hướng đang ngày càng được coi trọng trong phát triển nghề truyền thống.
Bên cạnh các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, Vĩnh Long còn mang đến những làng nghề ẩm thực truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm. Tiêu biểu là nghề làm bánh phồng Sơn Đốc – một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ những hạt nếp sáp dẻo thơm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu như đồ xôi, giã nhuyễn, phối trộn nguyên liệu rồi cán bánh. Tiếng chày giã bột rộn rã mỗi sớm mai không chỉ là âm thanh lao động mà còn là nhịp sống của một làng nghề lâu đời, nơi kinh nghiệm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tương tự, nghề làm bánh tráng Mỹ Lồng cũng thể hiện rõ sự tinh tế trong ẩm thực dân gian. Với nguyên liệu từ gạo, nước cốt dừa và nhiều phụ liệu khác, mỗi gia đình lại có bí quyết riêng để tạo nên hương vị đặc trưng. Từ món bánh dùng trong dịp lễ Tết, bánh tráng Mỹ Lồng ngày nay đã trở thành sản phẩm hàng hóa, nhưng vẫn giữ được hồn cốt truyền thống qua từng công đoạn chế biến thủ công tỉ mỉ.
Đặc biệt, sự góp mặt của nghề làm cốm dẹp của đồng bào Khmer đã mang đến chiều sâu văn hóa cho không gian giới thiệu. Không chỉ là một sản vật ẩm thực, cốm dẹp còn gắn bó chặt chẽ với đời sống tín ngưỡng, đặc biệt là lễ hội Ok Om Bok – lễ cúng trăng quan trọng của người Khmer.
Trực tiếp tham gia giới thiệu tại không gian trải nghiệm, bạn Sơn Lý Quý chia sẻ: cốm dẹp được làm từ nếp rang chín, sau đó cho vào cối giã nhuyễn, sàng lọc kỹ để lấy phần tinh túy nhất, rồi trộn cùng dừa nạo, đường và một số gia vị để tạo nên hương vị đặc trưng. Theo Quý, món ăn này không chỉ đơn thuần để thưởng thức mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, bởi “trong lễ hội Ok Om Bok, cốm dẹp là lễ vật quan trọng để dâng cúng thần Mặt trăng – vị thần mà người Khmer tin rằng giúp điều hòa thời tiết, mang lại mùa màng bội thu”.
Bạn Sơn Lý Quý cũng cho biết, trong nghi thức “đút cốm dẹp”, người lớn vừa đút cốm cho trẻ em vừa vỗ nhẹ lên lưng và hỏi về những ước nguyện. Hành động ấy không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện ước mong về sự sinh sôi, đủ đầy và cuộc sống viên mãn cho mỗi con người. Chính vì vậy, nghề làm cốm dẹp không chỉ là lao động sản xuất mà còn là sự tiếp nối của tín ngưỡng, của ký ức cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Có thể thấy, điểm chung nổi bật của các nghề truyền thống Vĩnh Long chính là sự dung hòa giữa giá trị sử dụng và giá trị văn hóa. Mỗi sản phẩm đều mang trong mình câu chuyện về con người, về vùng đất, về cách ứng xử với thiên nhiên và cuộc sống. Trong bối cảnh hiện đại, khi nhiều nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc Vĩnh Long đưa những giá trị này đến với Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam không chỉ là hoạt động trưng bày, giới thiệu, mà còn là hành động thiết thực nhằm bảo tồn, lan tỏa và khơi dậy niềm tự hào về di sản văn hóa dân tộc.
Từ những chiếc lá dừa mộc mạc, những gáo dừa tưởng chừng vô giá trị, đến những chiếc bánh dân dã hay hạt cốm dẹp thơm lừng – tất cả đã góp phần kể nên câu chuyện về một Vĩnh Long giàu bản sắc, nơi nghề truyền thống không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, giữ gìn hồn cốt văn hóa cho các thế hệ mai sau.
