Nghi lễ "Son tràng" mở đầu bằng khâu chuẩn bị lễ vật – một phần việc quan trọng thể hiện sự chu đáo và lòng thành kính của người hành lễ. Các lễ vật như gạo mới, vải hoa, tiền lễ, mâm cỗ chay, rượu… mỗi thứ đều mang ý nghĩa biểu trưng riêng, phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của người Tày.
Mâm cỗ dâng cúng tổ tiên được chuẩn bị công phu, gồm rượu, chè, thuốc lá, hoa chuối, cùng bánh kẹo, trầu cau, hoa quả và một đĩa tiền âm. Việc dâng lễ không chỉ là nghi thức, mà còn là cách mời gọi tổ tiên hiện diện, chứng giám cho nghi lễ trọng đại, thể hiện sự gắn kết bền chặt giữa con người với cội nguồn.
“Son tràng”, hay nghi lễ nhận và dạy con tràng nhập môn, là một nghi thức tâm linh thiêng liêng, đánh dấu sự trao truyền di sản từ thế hệ này sang thế hệ khác. Thông qua nghi lễ, con người được kết nối với tổ tiên, thần linh, đồng thời tiếp nhận trách nhiệm gìn giữ và thực hành then trong cộng đồng.
Trong đời sống của người Tày Quảng Ninh, then nghi lễ giữ vai trò như một “con đường” dẫn nối giữa con người với thế giới tâm linh và vũ trụ. Vì thế, “Son tràng” giữ vị trí đặc biệt khi vừa mang ý nghĩa khởi đầu hành trình hành đạo, vừa là quá trình rèn luyện, giáo dưỡng về cả kỹ năng lẫn đạo đức.
Trong không gian linh thiêng, các bà Then cất tiếng chuông ngân vang, mở lối mời gọi tổ tiên, thổ địa, quân binh và các mã nhập môn về chứng lễ. Đây là bước khởi đầu quan trọng, báo hiệu nghi lễ được bắt đầu. Các bà Then cùng nhau chọn ngày lành, tháng tốt, tay cầm bát nước thơm lá chanh, thực hiện nghi thức giải vía, thanh tẩy, giúp con đồng mới gột rửa những điều chưa lành, sẵn sàng bước vào hành trình học đạo...
Toàn bộ nghi lễ được tái hiện như một hành trình lên “mường trời” – nơi con người dâng lễ và giao cảm với thần linh. Hành trình đó được diễn xướng then cổ, các bà Then vừa hát, vừa phẩy quạt, vừa gảy đàn Tính, dẫn dắt con tràng mới vượt qua những “núi cao, khe sâu” mang tính biểu trưng, được cách điệu qua lời ca và vũ đạo. Mỗi câu then không chỉ là lời dẫn lối mà còn là sự chỉ dạy, truyền trao kinh nghiệm hành đạo cho thế hệ kế tiếp.
Điểm nhấn của nghi lễ là khoảnh khắc, các con tràng mới được trình lễ và xin quyền hành đạo. Khoảnh khắc này đánh dấu sự chuyển biến quan trọng: Từ người học việc trở thành người được thừa nhận, có quyền thay mặt cộng đồng thực hành nghi lễ, cứu độ và cầu phúc cho nhân gian.
Sau nghi thức nhận phép, các bà Then tiếp tục thỉnh mời thần linh ban phúc, cầu cho con người mạnh khỏe, gia đình an yên, mùa màng tốt tươi, vạn sự hanh thông. Giá trị của nghi lễ không chỉ dừng lại ở con tràng mới, mà còn lan tỏa tới toàn bộ cộng đồng tham dự, thể hiện rõ nét tinh thần gắn kết trong tín ngưỡng then.
Không chỉ dừng lại ở yếu tố tâm linh, "Son tràng" còn là không gian giáo dục đạo đức. Những lời thề trước tổ tiên, thần linh nhấn mạnh yêu cầu sống lương thiện, không làm điều xấu, luôn giúp đỡ mọi người – khẳng định hành đạo then là hành trình tu dưỡng nhân cách.
Tiếp đến là nghi thức lạy bốn phương và lời thề trước tổ tiên, thần linh. Con tràng mới cùng các bà then thề sống lương thiện, không làm điều xấu, không lừa dối, luôn giúp đỡ mọi người. Đây là lời răn dạy đạo đức, nhấn mạnh rằng hành đạo then không chỉ là thực hành nghi lễ, mà còn là tu dưỡng nhân cách.
Không gian nghi lễ dần chuyển sang phần diễn xướng then mang tính truyền dạy. Qua từng làn điệu Then cổ, con tràng mới được truyền dạy không chỉ kỹ năng, mà còn là tinh thần, cốt cách của người hành đạo.
Chia sẻ về nghi lễ độc đáo này, Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Thị Viên, ở thôn Nà Làng, xã Bình Liêu bày tỏ niềm vui và tự hào khi có mặt tại Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam năm 2026 tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam. Bà cho biết, mỗi nghi thức trong "Son tràng" đều chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc – không chỉ là thực hành tín ngưỡng, mà còn là cách ông bà truyền dạy con cháu biết sống lương thiện, tránh điều xấu, biết hướng thiện và giữ gìn cội nguồn.
“Chúng tôi mong rằng, qua từng lời then, từng nhịp đàn, khán giả sẽ hiểu hơn, cảm nhận rõ hơn về văn hóa của người Tày xã Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh” - bà chia sẻ.
Đặc biệt, trước sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với việc bảo tồn di sản văn hóa, Nghệ nhân ưu tú Hoàng Thị Viên khẳng định sẽ tiếp tục cùng cộng đồng gìn giữ, trao truyền những giá trị quý báu này cho thế hệ sau. “Chừng nào còn người học, còn người nghe, thì then vẫn còn sống. Chúng tôi sẽ cố gắng giữ để di sản này không bị mai một, mà còn được lan tỏa xa hơn”- bà chia sẻ.
Với cấu trúc chặt chẽ, giàu tính biểu tượng, "Son tràng" không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn là di sản văn hóa sống động. Việc tái hiện nghi lễ tại Hà Nội không chỉ giúp công chúng hiểu sâu hơn về văn hóa người Tày, mà còn mở ra khả năng khai thác giá trị này trong phát triển du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm văn hóa.
Hơn hết, "Son tràng" là biểu tượng của sự tiếp nối bền bỉ – nơi mạch nguồn then Tày được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa qua từng thế hệ, khẳng định sức sống lâu bền của di sản trong đời sống đương đại.
