Sự lắng đọng nghìn năm cùng chất liệu truyền thống và tinh thần tự do ngẫu hứng của Jazz

Nghe có vẻ đối lập khi đặt một dòng nhạc khởi nguồn từ sự tự do, ngẫu hứng bên cạnh một đô thị ngàn năm văn hiến. Nhưng chính sự "va chạm" giữa nét cổ kính và nhịp sống hiện đại lại tạo nên chiều sâu riêng biệt cho Jazz Hà Nội.

W-cac nghe si dien gia tai toa dam.jpg
Các diễn giả từ trái sang: NSND Huỳnh Tấn Minh; MC Minh Phương; NSƯT Quyền Văn Minh; Nghệ sĩ David Carlos Valdez; TS Stan BH Tan-Tangbau

NSƯT Quyền Văn Minh – người đã gắn bó hàng thập kỷ với Saxophone và sáng lập Bình Minh Jazz Club – chia sẻ rằng chính nền tảng 1000 năm văn hiến và di sản truyền thừa đã tạo đà cho nghệ sĩ tư duy, kiến tạo những giá trị xứng tầm với văn hóa Thủ đô. Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị, kinh tế mà còn là tâm điểm giao thoa văn hóa. Sự gặp gỡ giữa cộng đồng quốc tế và người dân  chính là mảnh đất mỡ màu cho những câu chuyện đời sống thường nhật đi vào tác phẩm nhạc Jazz.

Từ góc nhìn của một nghệ sĩ quốc tế, David Carlos Valdez (Hoa Kỳ) lại nhận diện sự quyến rũ của Hà Nội ở những khoảng lặng và sự đối lập. Ông chia sẻ rằng Hà Nội mang một bầu không khí rất riêng: vừa tràn đầy năng lượng, nhộn nhịp, vừa bất chợt thu mình lại bình yên như một ngôi làng nhỏ. Chính những nhịp điệu tương phản ấy làm nên chất ngẫu hứng rất "Jazz" trong lòng thành phố.

Jazz đến Hà Nội không chỉ để sao chép hay mô phỏng lại những chuẩn mực phương Tây, theo TS Stan BH Tan-Tangbau (đến từ Singgapore) phân tích, ngay từ thế hệ tiên phong như NSƯT Quyền Văn Minh, các nghệ sĩ đã kiên trì đi tìm ngôn ngữ riêng. Họ không "Jazz hóa" nhạc dân tộc một cách khiên cưỡng, mà tìm cảm hứng từ thang âm ngũ cung, các quãng đặc trưng, tiết tấu và hơi thở của âm nhạc truyền thống – từ Xẩm, Ca trù, Chèo của vùng đồng bằng Bắc Bộ cho đến âm hưởng các vùng miền khác.

Nghệ sĩ David Carlos Valdez cũng đánh giá cao sự độc đáo này khi chỉ ra rằng hệ thống thanh điệu phong phú của tiếng Việt và sự đa dạng của nhạc cụ bản địa đã tự nhiên làm thay đổi cấu trúc giai điệu. Điểm đặc biệt của Jazz Việt Nam là mỗi nghệ sĩ, mỗi ban nhạc đều tự mở ra một con đường riêng. Như TS Stan ghi nhận, sự truyền thừa ở đây không phải là bắt chước người đi trước, mà là kế thừa tinh thần sáng tạo để định hình cá tính độc lập.

W-cac nghe si ngau hung bản Trong com tai Toa dam.jpg
Các nghệ sĩ ngẫu hứng tại chương trình với bản nhạc Jazz Trống cơm

Định hình bản sắc riêng – Chìa khóa để bước ra thế giới

Trong nhiều năm, Jazz vẫn bị xem là một "món ăn xa xỉ" hoặc dành riêng cho một nhóm khán giả hẹp. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, một Festival Jazz thường niên như Hanoi Jazztival hoàn toàn có thể trở thành một "thương hiệu đô thị" mang lại giá trị gia tăng to lớn cả về văn hóa lẫn kinh tế.

Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội đến năm 2030 đặt trọng tâm vào việc xây dựng "Thành phố Sáng tạo". Muốn vậy, Hà Nội rất cần những sự kiện văn hóa tầm cỡ có khả năng nhận diện cao trên bản đồ quốc tế. Để Jazz thực sự đóng góp vào nền công nghiệp văn hóa Hà Nội, các diễn giả đã đưa những định hướng cụ thể từ đào tạo, hạ tầng biểu diễn cho đến tư duy nghệ thuật.

NSND Huỳnh Tấn Minh bày tỏ kỳ vọng lớn vào việc hình thành một "bộ nhận diện" rõ nét cho Jazz Việt Nam. Khi chúng ta xây dựng được một thương hiệu Jazz mang đậm bản sắc Hà Nội, cái tên Việt Nam sẽ dần hiện lên nét hơn trên bản đồ âm nhạc thế giới. Giấc mơ xa hơn không chỉ dừng lại ở việc mời các nghệ sĩ quốc tế đến Hà Nội làm khách, mà là một ngày không xa, các liên hoan Jazz danh giá trên thế giới sẽ chủ động gửi lời mời các ban nhạc Jazz Việt Nam sang trình diễn. Đó chính là bước chuyển mình từ "nhập khẩu văn hóa" sang "xuất khẩu văn hóa".

Cùng quan điểm với NSND Huỳnh Tấn Minh, nghệ sĩ Dương Cầm nhấn mạnh rằng công nghiệp văn hóa không thể xây dựng trên việc nhái lại các bản nhạc Jazz trên thế giới. Khi thế giới nhìn vào Hà Nội, điều họ tìm kiếm là "Jazz Việt Nam" chứ không phải các bản cover kinh điển. Tại Hanoi Jazztival 2026, tiêu chí tuyển chọn khắt khe được áp dụng: các ban nhạc tham gia bắt buộc phải trình diễn tác phẩm tự sáng tác, mang đậm bản sắc cá nhân và vùng miền. Từ những album khai thác chất liệu dân gian như 12 Con Giáp của ban nhạc Thăng Long đến các thử nghiệm tự do, dấu ấn sáng tạo riêng là điều kiện tiên quyết để tạo nên bộ nhận diện thương hiệu cho Jazz Việt trên bản đồ âm nhạc quốc tế.

W-toan canh toa dam.jpg
Toàn cảnh buổi tọa đàm

Cần thiết xây dựng hệ sinh thái Jazz bền vững và cởi mở tại Hà Nội

Một dòng nhạc không thể phát triển nếu chỉ khép kín trong các phòng trà hay không gian học thuật. Để đưa Jazz trở thành một phần của đời sống đô thị, NSƯT Quyền Văn Minh đề xuất đưa Jazz ra các không gian cộng đồng như không gian biểu diễn chiều Chủ Nhật tại nhà bát giác hoặc tạo điều kiện cho các nhóm nhạc trẻ trình diễn ở các phố đi bộ. Sự tương tác tự nhiên giữa nghệ sĩ và công chúng sẽ tháo bỏ rào cản "kén người nghe" của Jazz.

Bên cạnh đó, nghệ sĩ David Carlos Valdez và TS Stan BH Tan-Tangbau cùng nhấn mạnh vai trò của giáo dục và tư duy nghệ sĩ toàn năng. Cần thiết có các chương trình đào tạo lâu dài, đưa âm nhạc vào trường học, tổ chức trại hè và nuôi dưỡng thế hệ khán giả lẫn nghệ sĩ trẻ từ sớm. Bên cạnh đó, trong kỷ nguyên số, người chơi Jazz không thể chỉ biết biểu diễn. Họ phải là những "nhạc sĩ trọn vẹn" – tự sáng tác, phối khí, đào tạo và chủ động kết nối với công nghệ, quảng bá sản phẩm.

Trao đổi về sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) như Suno trong âm nhạc, nghệ sĩ David Carlos Valdez nhận định AI nên được nhìn nhận như một công cụ hỗ trợ sáng tác và mở rộng khả năng tiếp cận âm nhạc cho cộng đồng. Tuy nhiên, linh hồn của Jazz vẫn nằm ở cảm xúc thực và sự kết nối trực tiếp giữa con người.

Khép lại buổi tọa đàm, khi được hỏi lý do vì sao lại dấn thân vào một việc vừa mệt mỏi, vừa rủi ro như tổ chức Lễ hội Jazz quốc tế, NSND Huỳnh Tấn Minh chỉ trả lời giản dị: "Tại vì yêu thôi! Chúng tôi yêu thì chúng tôi làm". Câu nói ấy nghe chừng ngẫu hứng, nhưng lại chạm đúng bản chất của mọi sáng tạo văn hóa. Công nghiệp văn hóa, suy cho cùng, bắt đầu từ những tình yêu cháy bỏng và lòng trăn trở của những người làm nghệ thuật. Nhưng để tình yêu ấy sống được và lan tỏa, nó cần một hệ sinh thái nuôi dưỡng: từ chính sách hỗ trợ của thành phố, sự đồng hành của các nhà tài trợ, cho đến sự đón nhận của một lớp khán giả tinh tế.

Hà Nội trao cho Jazz một không gian cổ kính và trầm mặc; ngược lại, Jazz mang đến cho Hà Nội một sức sống mới, hiện đại, tự do và rộng mở với thế giới. Hà Nội với ngàn năm văn hiến không hề đứng yên, mà đang cùng Jazz nhịp nhàng bước vào kỷ nguyên mới. Chặng đường đưa Hà Nội trở thành một "Thành phố Jazz" của châu Á chắc chắn còn dài và nhiều thách thức. Khi bản sắc dân tộc được tôn vinh trên nền tảng tư duy cởi mở, hy vọng rằng Jazz sẽ trở thành một mũi nhọn tinh thần, góp phần đưa Hà Nội khẳng định vị thế "Thành phố sáng tạo" trên bản đồ thế giới.