Tiếng trống và ký ức văn hóa
Trong đời sống văn hóa Việt Nam, trống không chỉ là một nhạc cụ mà còn gắn bó mật thiết với tín ngưỡng, lễ hội, giáo dục và sinh hoạt cộng đồng qua nhiều thế hệ. Tiếng trống hiện diện trong nhiều không gian văn hóa, từ lễ hội làng, nghi lễ tín ngưỡng đến trường học và các sinh hoạt cộng đồng, mang những sắc thái khác nhau nhưng cùng thể hiện sự gắn kết, nhịp điệu và sức sống của cộng đồng. Chương trình “Nhất trống – Một tiếng trống – Ngàn năm văn hiến” giới thiệu tới công chúng những giá trị văn hóa, lịch sử, nghệ thuật và kỹ thuật chế tác trống truyền thống; đồng thời tôn vinh các nghệ nhân, làng nghề và cộng đồng đang gìn giữ, trao truyền những tri thức, kỹ năng và thực hành văn hóa gắn với trống trong đời sống đương đại.
Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu cho biết, chương trình được đón các nghệ nhân làm trống và trình diễn trống đến từ nhiều vùng miền của đất nước: từ Đọi Tam, Bình An đến Tây Nguyên... Các nghệ nhân đã mang về đây không chỉ những chiếc trống, mà còn mang theo tri thức của nghề, ký ức của làng, kinh nghiệm của nhiều thế hệ và tình yêu đối với di sản của quê hương mình.
Sự hội tụ ấy càng có ý nghĩa khi diễn ra tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nơi từ gần một nghìn năm trước đã trở thành nơi hội tụ và lan tỏa tri thức, đào tạo những người có học vấn, có tài năng, có trách nhiệm với đất nước. Nếu tiếng trống tạo nên nhịp điệu của cộng đồng, thì tri thức tạo nên sức mạnh của một quốc gia. Nếu mỗi làng nghề gìn giữ một âm sắc riêng, thì mỗi vùng văn hóa lại góp một thanh âm làm nên bản hòa âm phong phú của văn hóa Việt Nam.
Ông Lê Xuân Kiêu nhấn mạnh, Chương trình "Nhất trống – Một tiếng trống – Ngàn năm văn hiến" vì thế không chỉ là câu chuyện về một nghề thủ công hay một loại hình nghệ thuật. Đây còn là câu chuyện về sự gặp gỡ, hội tụ và tiếp nối các giá trị văn hóa Việt Nam. Trong dịp kỷ niệm 950 năm ra đời Quốc Tử Giám, ông cũng mong muốn từ không gian di sản này, những tiếng trống của hôm nay sẽ cùng vang lên như một lời nhắc nhớ về quá khứ, một nhịp cầu kết nối các vùng miền và cũng là tiếng gọi hướng tới tương lai.
Không gian trưng bày giới thiệu câu chuyện về trống truyền thống Việt Nam thông qua các hiện vật, tư liệu, hình ảnh, sản phẩm và công cụ chế tác tiêu biểu; qua đó giúp công chúng tìm hiểu về lịch sử, giá trị văn hóa, nghệ thuật cũng như kỹ thuật làm trống được gìn giữ tại nhiều vùng miền. Đồng thời, trưng bày giới thiệu một số làng nghề và vùng văn hóa tiêu biểu như làng trống Đọi Tam (Ninh Bình), làng trống Bình An (Long An), không gian văn hóa trống Tây Nguyên cùng một số địa phương, làng nghề có truyền thống chế tác và sử dụng trống.
Giữ gìn nét văn hóa truyền thống
Không chỉ giới thiệu những sản phẩm hoàn thiện, trưng bày còn kể câu chuyện phía sau mỗi chiếc trống: từ nguồn nguyên liệu, kỹ thuật thủ công, kinh nghiệm nghề nghiệp đến những tri thức được các thế hệ nghệ nhân lưu giữ và trao truyền. Đồng thời, các nghệ nhân cũng giao lưu, chia sẻ về kỹ thuật, kinh nghiệm và những câu chuyện gắn với quá trình giữ nghề, truyền nghề. Qua hình thức trình diễn trực tiếp, công chúng không chỉ được chiêm ngưỡng một sản phẩm thủ công truyền thống mà còn hiểu rõ hơn về giá trị của lao động nghề nghiệp, kỹ năng thủ công và tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Chia sẻ tại sự kiện, nghệ nhân Phạm Chí Thêu- một người con của làng trống Đọi Tam ( Ninh Bình) đã vào với Mỹ Tho, Tiền Giang (nay là tỉnh Đồng Tháp) cho biết, ấn tượng nhất của ông khi mang nghề vào miền Nam là đã tạo ra mối giao lưu giữa làng nghề trống miền Nam và trống Đọi Tam, phối hợp chặt chẽ , bổ trợ nhau cùng phát triển. Theo nghệ nhân, tổ nghề trống đã dặn là đi đâu, làm ở đâu thì cũng phải giữ gìn bản sắc văn hóa của nghề trống.
Nghệ nhân Phạm Chí Trong ( làng nghề trống tại Đọi Tam) bộc bạch: Các vùng quê trên đất nước ta đều có người làm trống, với nét sắc thái văn hóa khác nhau. Với trống Đọi Tam từ xưa đến nay, kết cấu của một cái trống được các cụ dặn lại là: “Tang thì bằng gỗ mít, da mặt thì bằng da trâu”, có nghĩa là “Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều”.
Nghệ nhân cũng chia sẻ đặc tính của trống miền Bắc mà nhất là trống Đọi Tam, về mặt và thân trống rất cân đối , tạo nên nhiều sắc thái âm thanh khác nhau như: trống đình, trống chùa, trống trường học và trống tế lễ.
Đến từ làng trống Bình An, tỉnh Tây Ninh, nghệ nhân Nguyễn Văn An cho biết đặc trưng tiếng trống Bình An là giòn giã, thúc giục, âm thanh vang. Mỗi sản phẩm trống được tạo dáng bắt mắt để đáp ứng được nhu cầu thị trường hiện nay. Những sản phẩm trống của Bình An làm ra có nhiều loại: trống Lân, trống Chầu, trống Nhạc Lễ. Nhạc lễ thì để phục vụ trong đám tang, còn trống Lân thì để động thổ, khai trương, rồi mừng xuân…
Đặc biệt, tại chương trình còn giới thiệu tới công chúng không gian văn hóa cồng chiêng kết hợp với trống Tây Nguyên, góp phần làm nổi bật sự phong phú, đa dạng của các hình thức diễn xướng và biểu đạt âm thanh trong đời sống văn hóa của các cộng đồng thông qua bộ sưu tập Trống Tây nguyên của nhà sưu tập Đặng Minh Tâm.
Chia sẻ tại chương trình, ông Đặng Minh Tâm cho biết, trống Tây Nguyên mộc mạc, thô sơ, luôn được đặt ở vị trí trang trọng . Ví dụ, ở nhà rông thì trống được đặt hoặc treo giữa nhà rông, còn nếu ở nhà dài thì được đặt trên ghế Kpan. Muốn gõ trống phải làm lễ cúng thần linh, xin phép thần trống mới được hạ trống để sử dụng.
Nhà sưu tập Đặng Minh Tâm cũng cho biết, trống Tây Nguyên được phân biệt bởi hai mặt: mặt đực và mặt cái. Da trâu cái thì làm mặt trống cái, da trâu đực làm mặt trống đực. Mặt trống cái bao giờ cũng to hơn mặt trống đực khoảng từ 2 - 3cm, mặt trống cái thì được bịt rất căng. Do ảnh hưởng chế độ mẫu hệ, cho nên mặt trống cái chỉ sử dụng trong lễ hội lớn của buôn làng như: cúng nước, lễ hội cúng mừng nhà rông… Còn mặt trống đực chỉ dùng trong phạm vi gia đình . Và, tiếng trống Tây Nguyên nghe trầm hùng, không vang xa nhưng âm thanh lắng đọng. Cho nên khi nghe tiếng trống thì người ta có thể phân biệt được rõ ràng là lễ hội gì.
Thông qua những chia sẻ của các nghệ nhân, từ một vật dụng quen thuộc, chiếc trống mở ra câu chuyện thú vị về nghề thủ công, kỹ năng ,tri thức dân gian, về lễ hội, cộng đồng và những cách thức mà các thế hệ người Việt đã lưu giữ, trao truyền các giá trị văn hóa. Qua đó, chương trình giúp công chúng nhận diện chiều sâu văn hóa ẩn chứa trong những giá trị gần gũi, quen thuộc của đời sống.
