Đình làng - Biểu tượng của cộng đồng làng xã

Trong cấu trúc làng xã Việt Nam, ngôi đình là “trái tim” của cộng đồng. Đây không chỉ là công trình công cộng quy mô lớn nhất mà còn biểu trưng cho sự hưng thịnh, vị thế và sức mạnh nội sinh của mỗi ngôi làng. Nơi đây lưu giữ ký ức bao thế hệ, từ không khí lễ hội náo nhiệt đến những giờ phút trang nghiêm khi các bậc hương lão họp bàn việc làng hay thực thi hương ước. GS Hà Văn Tấn và nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Kự nhận định:“Có thể nói đình là một tòa thị chính, một nhà thờ và một nhà văn hóa cộng lại của làng xã Việt Nam. Ngôi đình là biểu tượng cho cộng đồng làng xã Việt Nam, là một yếu tố hữu hình của văn hóa làng Việt Nam”¹.

Với mỗi cá nhân, ngôi đình là niềm tự hào, là nơi định danh họ với cộng đồng. Sự hiện diện của mái đình tạo nên sợi dây gắn kết, giúp mỗi người luôn cảm nhận được sự bảo bọc của làng xóm. Cội nguồn di sản này có lẽ bắt nguồn từ hình ảnh “ngôi nhà chung” của cư dân Đông Sơn ta thấy trên mặt trống đồng.

Dần dần, ngôi đình tích hợp các công năng hành chính, văn hóa và tín ngưỡng. Nghiên cứu tiến trình lịch sử, ta thấy sự chuyển dịch không gian đình làng gắn liền mật thiết với tư duy quản trị làng xã. Ở giai đoạn sớm (thế kỷ XVI - XVII), những ngôi đình ở Xứ Đoài như Tây Đằng, Thanh Lũng hay Chu Quyến (Quảng Oai, Hà Nội)… hiện còn kiến trúc đặc trưng “không gian mở”: không tường bao, không hệ thống cửa. Cấu trúc này phản ánh thời kỳ dân chủ làng xã phát triển mạnh, nơi thế giới của “Thần” và “Nhân” giao hòa tự nhiên trong bầu không khí cởi mở.

Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XVIII trở về sau này, khi hệ tư tưởng Nho giáo được triều đình nhà Nguyễn chấn hưng và vươn tầm ảnh hưởng sâu rộng xuống tận làng xã, không gian đình làng đã dần dần bị đóng kín bởi hệ thống tường và cửa. Sự thay đổi này không đơn thuần chỉ là một bước tiến trong bao che công trình, thêm công năng, mà sâu xa hơn, nó là minh chứng lịch sử cho sự quy phạm, kỷ cương của triều đình trong quản lý thiết chế ở địa phương. Cho đến tận ngày nay, đặc biệt trước sự phát triển của đời sống xã hội, ngôi đình từ một “ngôi nhà chung” có nguy cơ chuyển hóa thành một “ngôi đền”, dần tách biệt khỏi đời sống hằng ngày để thu mình vào việc tập trung cho các nghi thức thờ tự tôn nghiêm.

Đình làng - Sự thăng hoa của cấu trúc và tư duy thẩm mỹ dân gian

Đình đã trở thành biểu tượng của làng, là niềm tự hào của cộng đồng, là hình ảnh sâu đậm trong tâm thức người Việt. Với bộ mái rộng lớn, góc đao cong vút như cả bầu trời úp lên những cây cột vài người ôm mới xuể. Nhìn từ xa, mái đình hiện ra như “con thuyền” lớn hiện lên giữa làng.

Sức mạnh của ngôi đình nằm ở hệ thống khung gỗ chịu lực với hàng cột lim khổng lồ và vì kèo đan cài phức tạp. Từ kế thừa từ kiến trúc thời Lý Trần,  đến thời Mạc, với cấu trúc 4 hàng cột như đình Thụy Phiêu, Tây Đằng (Quảng Oai, Hà Nội), kiến trúc đình đã phát triển lên hệ thống 6 hàng cột vào thế kỷ XVII để mở rộng không gian cộng đồng. Sự vững chãi này được gia cố bởi hệ rầm sàn liên kết chân cột, giữ ổn định tuyệt đối trước biến thiên thời gian. Đặc biệt, bộ vì nóc đã biến chuyển linh hoạt từ kết cấu giá chiêng thời Mạc sang dạng chồng rường hoặc ván mê thời Lê Trung hưng, tạo “mảnh đất” màu mỡ cho điêu khắc dân gian thăng hoa. Dưới bàn tay nghệ nhân, các khối gỗ nặng nề bỗng thanh thoát bay bổng, mang giá trị nghệ thuật và nhân văn sâu sắc.

Sự thăng hoa của cấu trúc đi đôi với cuộc cách mạng về tư duy thẩm mỹ. Nghệ nhân xưa đã vượt qua lối chạm nông hai chiều để vươn tới kỹ thuật chạm lộng, chạm bong, chạm kênh điêu luyện. Họ đục xuyên thấu lòng gỗ, tạo không gian đa tầng khiến hình khối nhân vật như muốn “văng” ra ngoài, luồn lách giữa rồng thú uy nghi. Dưới ánh sáng tự nhiên, những mảng chạm như Chèo thuyền (đình Hương Canh, Phú Thọ) hay Đi săn (đình Hạ Hiệp, Hà Nội) dường như cựa mình chuyển động, tạo hiệu ứng thị giác đa chiều đầy mê hoặc.

Trong thế giới ấy, con người “ào ào” bước vào kiến trúc với tinh thần dân chủ, đòi quyền bình đẳng với thần linh và linh vật. Bằng thủ pháp không gian đồng hiện, người thợ làng diễn kể mọi hoạt cảnh rộn rã từ săn bắn, hội hè đến đấu vật, chọi gà trên cùng một mặt phẳng. Triết lý “kể nhiều hơn tả” được vận dụng triệt để, giản lược chi tiết để nhấn mạnh động tác, lột tả chân thực nhịp sống phồn thực và tinh thần lạc quan của làng quê.

Ta thấy một sự dũng cảm ngỡ ngàng khi cha ông đưa hoạt cảnh trai gái tình tự, đùa giỡn ngay trước cửa đình uy nghiêm. Từ mảng chạm Bốn nụ cười (đình Hưng Lộc, Ninh Bình) đến cảnh đôi nam nữ “nô đùa” trên thân rồng (đình Thổ Tang , Phú Thọ), tất cả đều phơi bày bản năng con người trong trẻo. Đây chính là tiếng nói khẳng định quyền mưu cầu hạnh phúc của tầng lớp dân dã .

Đặc biệt, bí ẩn nằm ở những “đôi mắt vắng bóng” trên chân dung nhân vật. Việc triệt tiêu đôi mắt - vốn là cửa sổ tâm hồn cá nhân - không phải do yếu kém kỹ thuật, mà là thủ pháp minh triết nhằm triệt tiêu cái “Tôi” cá biệt để tôn vinh tinh thần chung của cộng đồng. Trong không gian ấy, “dân bình đẳng với quan”, mỗi cá nhân tự nguyện hòa vào cái “Ta” rộng lớn của làng xã. Chính tư duy này đã kiến tạo nên không gian mở tuyệt đối ở các ngôi đình sớm. Ngôi đình không tường bao, không cửa đóng then cài, để nắng gió tự do chiếu rọi, làm bừng sáng “tầng nhân gian” đang hiện hữu. Đó là bản tuyên ngôn bất hủ về sự cởi mở và lòng hiếu khách của tâm hồn Việt - một giá trị di sản vô giá cần được đánh thức hôm nay.

Đình làng - Chiếc nôi nuôi dưỡng tinh thần của cộng động

Nhìn lại lịch sử, đình làng không chỉ là công trình kiến trúc gỗ tĩnh lặng mà là thực thể sống động, nơi âm vang tiếng đàn hát và nhịp phách, hay tiếng hò reo của ngày hội. Nếu nghệ thuật điêu khắc là sự “đông kết” của hình thái đời sống, thì diễn xướng dân gian và phong tục tập quán chính là dòng nhựa sống của không gian di sản thêm linh thiêng, gần gũi.

Đình làng còn có chức năng thường xuyên tổ chức các buổi diễn xướng như hát Ca trù, hát Xoan, diễn Chèo... đình làng tựa như trung tâm biểu diễn nghệ thuật đa năng. Mỗi đình làng đều có phường hát đăng cai tổ chức, các khoán ước tổ chức của các phường hát đều được ghi lại trong văn bia. “Đại nghĩ bát giáp thưởng đào giải văn của Tiến sĩ Lê Đức Mao (1462 - 1529) soạn trước năm 1505 được chép trong sách Lê tộc gia phả (A.1855, thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm) là tư liệu sớm nhất mang hai chữ Ca trù. Đây cũng là bài thơ cổ nhất hiện biết có hai chữ Ca trù lần đầu tiên có mặt trong văn học viết.² Qua đó cho thấy, đình làng còn là nơi tổ chức diễn xướng.

Sân đình là “thánh đường” của những tích Chèo cổ, điệu hát Xoan rộn rã, hay những tích trò vui nhộn. Sự gắn kết này được nghệ nhân “tạc” lại trên các cấu kiện kiến trúc. Tại những ngôi đình như Đại Phùng (Hà Nội), Hùng Lô (Phú Thọ) ta vẫn bắt gặp hình ảnh nhạc công vác đàn đáy trong đám rước, hay phường bát âm đang tấu nhạc giữa bầy tiên nữ cưỡi rồng. Những hình ảnh này minh chứng một điều cốt lõi: âm nhạc nơi cửa đình không chỉ là giải trí, mà là phần “máu thịt”, biểu đạt đời sống tinh thần của cư dân châu thổ Bắc Bộ .

Cùng với diễn xướng, phong tục và lễ hội là chất keo tạo sức mạnh cộng đồng. Theo vòng quay “Xuân thu nhị kỳ”, ngôi đình bừng tỉnh đón hội làng - thời khắc Thành hoàng được rước từ miếu về đình trong không khí linh thiêng, náo nhiệt. Xoay quanh trục lễ thức, các tục lệ như đua thuyền, đấu vật, đánh cờ, kéo co... không chỉ là rèn luyện thể chất mà còn mang triết lý tín ngưỡng nông nghiệp sâu sắc.

Qua nhiều tài liệu, văn bia nói về các tục lệ ở làng xã Bắc Bộ và dựa trên sự phát triển của mặt bằng và kết cấu kiến trúc thì đình làng giai đoạn thế kỷ XVI được dựng lên với vai trò là nơi tổ chức hoạt động cầu cúng phục vụ tín ngưỡng của người dân, như cầu an, cầu phúc cho dân yên, vật thịnh như bài văn bia đình Mao Điền khắc năm 1587 ghi rằng “đình giả dân sở an định giã” nghĩa là “đình là nơi yên định của dân” hay “là nơi nhờ đó dân được yên định”.³ Sau này đình gắn thêm chức năng thờ thần, thường là vị thần ở miếu hoặc ở đền của làng, ngày sinh, ngày giỗ hoặc ngày nào đó gắn với vị thần thì làng tổ chức lễ hội rồi rước thần từ miếu/đền về đình ngự.

Dưới mái đình chung, tinh thần “Hòa” của người Việt đạt đến đỉnh cao nhất. Ngày hội biến ngôi đình thành không gian dân chủ tuyệt đối, xóa nhòa mọi rào cản xã hội và ranh giới giàu - nghèo, sang - hèn. Từ ông từ giữ đền uy nghi đến những đứa trẻ chăn trâu chân đất đều tìm thấy vị trí của mình, hòa chung nhịp đập trong dòng chảy cuộn trào của hội làng.

Thú vị bậc nhất là ngay trong không gian thờ tự nghiêm cẩn lại hiện diện dày đặc hoạt cảnh thế tục: từ trai gái tình tự, nô đùa đến những hình tượng nhạy cảm vốn bị coi là cấm kỵ. Sự táo bạo này có thể gây “choáng váng” cho nhãn quan lễ giáo Nho học khắt khe, nhưng với người nông dân Việt tự do, đó là sự thăng hoa của tính nhân bản và tín ngưỡng phồn thực mãnh liệt. Những mảng chạm ấy không hề dung tục; trái lại, chúng là lời khẳng định về sức sống trường tồn và khát vọng sinh sôi nảy nở của dân làng .

Như nhà phê bình nghệ thuật Thái Bá Vân từng nhấn mạnh, nghệ thuật đình làng mang phong cách “lãng mạn”, thể hiện cá tính tạo hình mạnh mẽ và bản năng trang trí từ gốc rễ của người Việt. Đây là thứ nghệ thuật bản năng có sức chứa lớn lao, đủ sức dung nạp cả cái “biến dạng của tự nhiên” để hướng tới một vẻ đẹp chân phương, nguyên sơ nhất.⁴

Việc đặt những hình ảnh đời thường này ngay sát cạnh biểu tượng linh thiêng như rồng, phượng cho thấy tư duy phóng khoáng của tiền nhân: con người không hề thấp bé trước thần linh. Trái lại, chính sự sống trần thế với đầy đủ hỉ, nộ, ái, ố mới là mục tiêu tối thượng mà thần linh cần bảo trợ. Tính nhân bản sâu sắc này đã biến đình làng thành nơi bao dung nuôi dưỡng tâm hồn, giúp di sản của cha ông luôn sống động và gần gũi với thế hệ đương đại .

*  *  *

Trên đây là những nét khái quát giá trị cơ bản của đình làng Bắc Bộ trong giai đoạn hoàng kim, chúng ta thấy hiện lên một diện mạo rực rỡ, đầy kiêu hãnh của một dòng nghệ thuật giàu tính dân gian. Đó thực sự là một “đỉnh cao”, nơi mà tinh hoa kỹ thuật mộc, tư duy mỹ thuật và tư tưởng dân chủ làng xã cởi mở được hòa quyện làm một khối thống nhất. Ngôi đình làng không chỉ đơn thuần là một bảo tàng, nó chính là mạch nguồn vô tận nuôi dưỡng tâm hồn người Việt, dạy cho mỗi chúng ta bài học về lòng tự hào cội nguồn và tinh thần gắn kết bền chặt của cộng đồng.

Tuy nhiên, bước ra khỏi không gian hoài niệm, đối diện với nhịp sống hối hả, của thế kỷ XXI, khi những mái đình cổ kính đang ngày ngày phải gồng mình chống chịu trước cơn lốc đô thị hóa khốc liệt và sự mai một nhanh chóng của các giá trị truyền thống, một câu hỏi đau đáu hiện ra trước mắt những người làm công tác bảo tồn: Làm sao để di sản không chỉ còn là quá khứ đóng băng? Những thách thức nghiệt ngã mang tính thời đại này sẽ được chúng tôi tập trung mổ xẻ và phân tích trong Kỳ 2: Đình bao nhiêu ngói thương đình bấy nhiêu! 

_______________

NGUYỄN ĐỨC BÌNH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 641, tháng 4-2026