Lưu giữ nét văn hóa Tày đặc sắc  

Giải thưởng “Làng du lịch tốt nhất” do UN Tourism khởi xướng là sáng kiến toàn cầu nhằm tôn vinh các điểm đến nông thôn có thành tích xuất sắc trong bảo tồn văn hóa, thiên nhiên, phát triển du lịch bền vững và nâng cao sinh kế cho cộng đồng. Danh hiệu được xét chọn dựa trên hệ thống tiêu chí nghiêm ngặt về quản trị, sáng tạo, bền vững, môi trường và đóng góp cho các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc, trở thành chuẩn mực quốc tế cho các mô hình du lịch cộng đồng chất lượng cao.

 Vượt qua hơn 270 hồ sơ đến từ 65 quốc gia, Làng Văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn, xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn cùng với làng Lô Lô Chải, tỉnh Tuyên Quyng đã được UN Tourism ghi nhận tài nguyên văn hóa, thiên nhiên phong phú và nổi bật cùng những cam kết về phát triển du lịch bền vững. Sự kiện này không chỉ là một dấu mốc về thành tựu của ngành Du lịch, mà còn mang đến nhiều cơ hội để người dân ở nơi đây bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và các giá trị truyền thống được phát huy như một loại “vốn xã hội” đặc biệt để tái cấu trúc nền kinh tế nông thôn.

Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn có diện tích 17km², nằm trong Vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, gắn liền với nền văn hóa khảo cổ học Bắc Sơn rực rỡ. Ngôi làng có cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp nằm trong thung lũng được bao quanh bởi cánh cung đá vôi Bắc Sơn hùng vĩ thuộc Khu di tích cấp quốc gia đặc biệt Bắc Sơn.

Tại đây, người dân địa phương vẫn đang lưu giữ nguyên vẹn những nét văn hóa của đồng bào dân tộc Tày xứ Lạng với những làn điệu Then, đàn Tính - trong đó, thực hành Then (cùng với các địa phương khác) đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại; Lễ hội Lồng Tồng (hay còn gọi là Lễ hội xuống đồng) được tổ chức vào ngày 12 và 13 tháng Giêng âm lịch hằng năm - đây là lễ hội đặc sắc nhất khu vực Đông Nam Á. Nơi đây còn là một quần thế di tích gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử: di tích Cầu Rá Riềng là nơi quân và dân Bắc Sơn tổ chức phục kích đánh Pháp thu được nhiều quân trang, quân dụng, góp phần làm nên thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn ngày 27/9/1940. Đình Quỳnh Sơn - một ngôi đình có lịch sử lâu đời thờ Quý Minh Đại Vương, người đã có công đánh đuổi giặc, giữ gìn sự bình yên cho dân chúng vùng biên ải, Đình Nông Lục - ngôi đình cổ được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia năm 1962, Đền thờ liệt sĩ Bắc Sơn, cây đa và cây khế cổ thụ hơn 500 tuổi… Nét thu hút đặc trưng của ngôi làng này không chỉ là việc du khách sẽ được trải nghiệm nét văn hóa Tày đặc sắc khi được ở trong những ngôi nhà sàn lợp ngói âm dương, thưởng thức các món ẩm thực đặc trưng của người Tày như: thịt quay lá mắc mật, lạp sườn, bánh cuốn, bánh chưng đen, xôi lá cẩm, quýt Bắc Sơn, thịt treo gác bếp… mà còn được trực tiếp trải nghiệm làm ngói âm dương và hòa nhập vào các hoạt động hằng ngày của người dân địa phương như xay thóc, giã gạo, làm bánh, cấy lúa… 

Phát huy giá trị nguyên bản để phát triển du lịch

Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn không chỉ là điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thiên nhiên và văn hóa Tày, mà còn là mô hình du lịch hiệu quả, góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập, giúp người dân địa phương từng bước vươn lên thoát nghèo bền vững. Đây là mô hình du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh Lạng Sơn, được hình thành và đưa vào hoạt động từ năm 2010. Với vị trí thuận lợi cách trung tâm tỉnh Lạng Sơn khoảng 80km về phía Tây Nam và cách Thủ đô Hà Nội khoảng 180 km, nằm gần quốc lộ 1B - tuyến giao thông kết nối Lạng Sơn với Thái Nguyên, Quỳnh Sơn có nhiều điều kiện để phát triển du lịch. 

Một trong những nét độc đáo khác, tại đây những người nông dân giữ vai trò chủ chốt trong việc tham gia và tổ chức các hoạt động du lịch, tổ chức các chương trình trải nghiệm thực tế của du khách, giúp du khách có chuyến đi thú vị và ý nghĩa. Người dân địa phương sẽ giúp du khách có những trải nghiệm mới mẻ nhưng mộc mạc và gần gũi như đang ở chính ngôi nhà của mình như: trồng rau, bắt cá, gặt lúa, chèo thuyền, thu hoạch rau củ,… Các sản phẩm sau khi du khách thu hoạch được sẽ được chế biến phục vụ chính bữa ăn của du khách tại Làng hoặc mang về làm quà cho người thân và gia đình. Ngoài ra, du khách có thể mua các sản phẩm của địa phương đạt các chứng nhận OCOP hoặc chứng nhận nông nghiệp tại Làng.

Trong lĩnh vực du lịch cộng đồng, cảnh quan kiến trúc đóng vai trò đầu tiên để du khách tiếp cận với bản sắc địa phương. Dưới góc độ bảo tồn, việc duy trì được hơn 400 ngôi nhà sàn trong tình trạng nguyên bản là một nỗ lực rất lớn của chính quyền và người dân địa phương. Chính sự nguyên bản này đã giúp ngôi làng đạt được điểm số cao trong các tiêu chí đánh giá quốc tế của UN Tourism, bởi lẽ tính duy nhất (uniqueness) luôn là giá trị đắt giá nhất trong kinh tế du lịch.

Anh Dương Công Nam - một người con đời thứ 7 của dòng họ Dương Công, hiện là Chánh văn phòng UBND xã Hưng Vũ tiếp chúng tôi tại khu vườn rộng của gia đình. Là người con của làng Quỳnh Sơn, với anh Nam, ngôi làng không chỉ là nơi chôn rau cắt rốn mà là một di sản sống. Anh bảo, muốn làm du lịch bền vững, cái gốc phải là kiến trúc truyền thống. Cái hay của người Quỳnh Sơn là sự thích nghi. Để biến những ngôi nhà sàn vốn “ngại” gió lùa, nắng hắt thành Homestay tiện nghi, họ đã sáng tạo ra kỹ thuật “vách kẹp” - lồng ghép vật liệu hiện đại vào giữa hai lớp gỗ truyền thống. Đó là sự biến tấu nhằm giữ chân du khách mà không đánh mất “hồn làng”. Tuy nhiên những bờ rào đá cổ - nét đặc trưng của nơi đây - đang dần bị thay thế bằng những bức tường bao bằng gạch xi măng. “Nhiều hộ dân vì muốn nhanh, tiện đã phá bỏ bờ đá. Khôi phục lại không chỉ cần tiền, mà cần sự đồng thuận và một quy hoạch chiến lược mà hiện tại chúng ta vẫn còn đang thiếu,” - anh Nam chia sẻ với vẻ trầm tư.

Để đưa Quỳnh Sơn vươn tầm, chính quyền địa phương đang ấp ủ một dự án Xây dựng cột cờ trên đỉnh Nà Lay, giống như một “Lũng Cú của Lạng Sơn” như điểm nhấn cảnh quan tuyệt mỹ để du khách chiêm ngưỡng. 

Hiện, vấn đề môi trường vẫn đang là bài toán sát sườn nhất với người dân cũng như du khách. Mùi từ chăn nuôi gia súc và tình trạng thả rông vật nuôi hiện đang ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm của du khách. Một sự hụt hẫng khác: khách du lịch đến làng nhưng hiếm khi thấy người dân mặc trang phục của người Tày trong đời sống thường nhật. 

Anh Nam bộc bạch, đến Quỳnh Sơn nói kéo du khách có lẽ còn bởi sự an toàn và lòng hiếu khách. Ở làng không có trộm cắp, không có chèo kéo, người dân ai cũng mến khách tạo nên một “hệ sinh thái” nhân văn bền vững. Các mối quan hệ huyết thống và dòng tộc đã giúp cho việc thực hiện các cam kết về bảo vệ môi trường, quy tắc ứng xử với du khách và việc chia sẻ lợi ích giữa các hộ gia đình trở nên minh bạch và dễ dàng hơn. Tính cộng đồng này thể hiện rõ nét trong cách họ tổ chức các hoạt động đón tiếp khách. Khi một hộ homestay quá tải, các hộ xung quanh sẵn sàng hỗ trợ về thực phẩm, nhân lực hoặc chỗ ở cho du khách. Điều này tạo ra một mô hình dịch vụ không có sự cạnh tranh mà hướng tới sự cùng tồn tại.

Điểm đột phá trong mô hình du lịch Quỳnh Sơn chính là việc biến những hoạt động nông nghiệp bình thường trở thành các sản phẩm trải nghiệm cao cấp. Thay vì chỉ ngắm nhìn thung lũng lúa chín từ xa, du khách được trực tiếp tham gia vào quy trình sản xuất: trồng rau, bắt cá, gặt lúa, xay thóc, giã gạo. Hoạt động này dựa trên xu hướng “du lịch trải nghiệm” (Experiential Travel) đang thịnh hành trên thế giới. Một buổi chiều chèo thuyền trên dòng suối hoa hay đi hái quýt trong vườn Hang Hú không chỉ mang lại niềm vui cho du khách mà còn giúp giá trị của các sản phẩm nông nghiệp như quýt Bắc Sơn, bánh chưng đen tăng lên gấp nhiều lần.

Sự tham gia của nông dân vào tổ chức dịch vụ giúp bảo đảm tính chân thực của sản phẩm. Những món đặc sản như khâu nhục, vịt quay, lạp sườn, xôi lá cẩm được chế biến từ chính những nguyên liệu do bà con nuôi trồng. Việc mua các sản phẩm đạt chứng nhận OCOP tại làng tạo ra một chu kỳ kinh tế khép kín, dòng tiền từ du lịch được tái đầu tư trực tiếp vào nông nghiệp và bảo tồn văn hóa.

Đặc biệt, chính quyền xã Bắc Sơn và Ban Quản lý điểm du lịch đã rất chú trọng đến công tác đào tạo. Các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ du lịch theo tiêu chuẩn ASEAN được tổ chức định kỳ. Người dân được học cách làm buồng phòng sạch sẽ, cách chế biến món ăn đảm bảo vệ sinh nhưng vẫn giữ đúng hương vị bản địa. Hiện có 5 hộ kinh doanh homestay đã đăng ký xây dựng mô hình đạt chuẩn ASEAN.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, Quỳnh Sơn đã đi trước nhiều bản làng khác khi áp dụng thanh toán điện tử bằng mã QR hoặc thẻ quốc tế Visa cho 100% các hộ kinh doanh du lịch. Việc xây dựng tour tham quan 360 độ giúp du khách có thể trải nghiệm làng trước khi đến trực tiếp. Hệ thống internet, wifi miễn phí phủ sóng toàn làng giúp cho việc quảng bá hình ảnh của du khách trở nên tức thời, tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trên không gian mạng.

Hiệu quả kinh tế - xã hội và con đường thoát nghèo bền vững

Doanh thu từ du lịch thông qua các dịch vụ lưu trú, ăn uống và bán nông sản đã giúp cải thiện kinh tế địa phương. Du lịch đã tạo ra sinh kế tại chỗ cho thanh niên địa phương, nhiều gia đình từ hộ nghèo đã vươn lên thành hộ khá giả nhờ làm homestay. Sự phát triển kinh tế này lại quay lại phục vụ cho bảo tồn: khi có thu nhập từ du lịch, người dân có kinh phí để tu sửa nhà sàn bằng vật liệu truyền thống thay vì thay thế bằng bê tông. Đây chính là mối quan hệ tương hỗ: Văn hóa nuôi sống kinh tế và kinh tế bảo vệ văn hóa.

Mặc dù đã đạt được những thành tựu đáng tự hào, Quỳnh Sơn vẫn đứng trước nhiều thách thức. Thứ nhất là áp lực của lượng khách tăng nhanh có thể gây ảnh hưởng đến môi trường và sự tĩnh lặng vốn có của bản làng. Thứ hai là sự thiếu hụt các khu nghỉ dưỡng cao cấp để phục vụ phân khúc khách hàng chi trả cao. Thứ ba là nguy cơ “phai nhạt bản sắc” nếu thế hệ trẻ không còn mặn mà với trang phục dân tộc hay nghề làm ngói âm dương.

 Mô hình Quỳnh Sơn còn là một bài học về việc phát huy giá trị di tích lịch sử gắn với du lịch. Sự thành công của Làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn là kết quả của một chiến lược phát triển dựa trên sự tôn trọng tuyệt đối các giá trị nguyên bản.Trong tương lai, để duy trì vị thế của một “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, Quỳnh Sơn cần tiếp tục chuyên nghiệp hóa đội ngũ nhân lực nhưng vẫn giữ vững sự mộc mạc, chân thành - cái gốc của lòng hiếu khách người Tày. Đây không chỉ là một mô hình thoát nghèo bền vững cho Bắc Sơn mà còn là một hình mẫu cho các vùng nông thôn Việt Nam trong việc tìm kiếm con đường phát triển dựa trên bản sắc văn hóa và sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

NGÔ HỒNG VÂN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 638, tháng 3-2026