Lễ hội Songkran

Nguồn gốc: lễ hội này có nguồn gốc từ Tết cổ truyền theo lịch mặt trời của cư dân Ấn Độ. Thoạt kỳ thủy, lễ hội chủ yếu mang tính tôn giáo như tắm tượng Phật, té nước chúc phúc, làm công đức. Theo thời gian, lễ hội phát triển thành hoạt động cộng đồng sôi nổi với nghi thức té nước tượng trưng cho thanh tẩy và cầu may mắn.

Thời gian: Songkran được tổ chức từ ngày 13 -15/4 hằng năm, đánh dấu năm mới truyền thống của người Thái.

Trong lễ hội này ngoài các nghi thức dâng lễ cúng Phật và dâng đồ ăn cho các nhà sư ở ngày đầu tiên thì lễ hội được biết đến với truyền thống té nước, tượng trưng cho sự thanh tẩy và thanh lọc. Té nước là hoạt động tâm điểm tại lễ hội Songkran ngày nay, với những khẩu súng phun nước đủ hình dạng và kích cỡ bán đầy các cửa hàng. Lễ hội Songkran thu hút hàng triệu du khách mỗi năm. Du khách quốc tế thoải mái tham gia và được người dân địa phương hồ hởi chào đón nhiệt tình. Vì mọi người được tự do vui chơi trong những ngày này, ai cũng có tâm trạng vui vẻ. Xô, chậu, súng phun nước - tất cả đều được sử dụng để tạt vào nhau trong tiếng cười reo vui vẻ.

Một hoạt động truyền thống khác trong dịp Songkran là phóng sinh động vật nuôi nhốt. Nhiều người phóng sinh cá và chim vào ngày Songkran với hy vọng rằng hành động từ bi này sẽ quét sạch những điều xui xẻo của họ.

Ngoài ra, trong lễ hội này, người Thái có tục đắp núi cát cũng rất quan trọng. Bởi thông qua đó, họ gửi gắm niềm tin yêu, hy vọng về những hạt phúc lộc, hạt may mắn sẽ đến nhiều như những hạt cát vậy. Nó cũng là lời ước nguyện của mỗi người về việc sang năm mới sẽ làm nhiều điều thiện, nhiều việc tốt để nhận được nhiều phúc lộc hơn nữa.

Ngày nay, Songkran là một lễ kỷ niệm sôi động về truyền thống, gia đình và cộng đồng. Songkran cũng là dịp để tỏ lòng kính trọng với người lớn tuổi, cúng dường cho các nhà sư, thưởng thức ẩm thực và âm nhạc truyền thống của Thái Lan.

Hành trình của Songkran từ thời cổ đại đến thời hiện đại phản ánh lịch sử và văn hóa của Thái Lan, đan xen những phong tục cổ xưa, tín ngưỡng tôn giáo và niềm say mê cuộc sống. Lễ hội này minh chứng cho sức mạnh lâu dài của truyền thống và là niềm vui, kỷ niệm những khởi đầu mới. Theo thông tin cập nhật trên trang Bangkok Post, vào năm tới, Thái Lan sẽ biến lễ hội té nước Songkran trở thành một lễ hội té nước toàn cầu kéo dài một tháng nhằm tăng cường “quyền lực mềm” và thu hút khách du lịch quốc tế (Aekarach Sattaburuth, 2023). Paetongtarn Shinawatra, lãnh đạo Đảng Pheu Thai, đồng thời cũng là Chủ tịch Chiến lược Quyền lực mềm Quốc gia (NSPSC) mới đây cho biết, đã có sự nhất trí thúc đẩy Songkran trở thành một trong những lễ hội hay nhất thế giới. Cụ thể, bà Paetongtarn tuyên bố: “Hãy biến lễ hội Songkran thành sự kiện mà mọi người phải bay đến Thái Lan để tham gia. Hãy biến quê hương Thái Lan trở thành nơi có 1 trong 10 lễ hội hàng đầu toàn cầu. Bắt đầu từ năm sau, lễ hội Songkran sẽ không còn như xưa nữa. Chúng ta sẽ không chỉ té nước trong 3 ngày mà thay vào sẽ kéo dài cả tháng với các sự kiện được tổ chức trên toàn quốc” (Quang Nghĩa, 2023).

Ảnh hưởng của Phật giáo đối với lễ hội Bun Mahachat và Songkran

Không gian tổ chức lễ hội chủ yếu gắn với chùa chiền (wat)

Trong lễ hội Mahachat, người dân ngoài sinh hoạt chung thì vào chùa để nghe các nhà sư tụng niệm và thuyết giảng Kinh Bổn Sinh. Nếu nghe trọn vẹn bài kinh này trong một ngày sẽ tích được đức lớn hoặc nuôi dưỡng niềm tin rằng nó có thể mang lại may mắn, tái sinh vào cõi tốt đẹp, thậm chí gặp Đức Phật trong tương lai. Trong ý nghĩa ấy, ngôi chùa trong lễ hội không chỉ là nơi hành lễ mà còn được “biểu tượng hóa” thành một không gian thiêng để thực hiện diễn ngôn tôn giáo nhằm thẩm thấu và lan tỏa những giá trị văn hóa và đạo đức Phật giáo.

Với lễ hội Songkran, hiện đang có xu hướng nhấn mạnh tới tầm quan trọng việc tạo công đức thông qua việc mọi người dâng cúng thức ăn cho các nhà sư tại các ngôi chùa. Truyền thống này được gọi là “tham bun”, vẫn là một phần thiết yếu của lễ đón năm mới truyền thống ngày nay.

Tại những nơi hầu hết người dân theo đạo Phật như Thái Lan, đương nhiên ngôi chùa có vai trò quan trọng. Ngôi chùa không chỉ diễn ra các hoạt động tôn giáo mà còn tổ chức nhiều lễ hội.

Trong lễ hội có nhiều nghi lễ liên quan đến đạo Phật

Lễ hội bao giờ cũng có 2 phần. Phần “hội” dành cho vui chơi, giải trí và sinh hoạt cộng đồng, thường gồm các trò chơi dân gian, các hoạt động văn hóa nghệ thuật cùng với hội chợ, ẩm thực và giao lưu cộng đồng. Đây là không gian để người dân thư giãn, gắn kết, bảo tồn bản sắc văn hóa và thể hiện tinh thần đoàn kết. Phần “lễ” là nghi thức trang nghiêm nhằm tôn vinh thần linh, tổ tiên hoặc nhân vật lịch sử. Nội dung thường gồm lễ dâng hương, dâng lễ vật, đọc văn tế, rước kiệu, tế lễ theo nghi thức truyền thống. Các nghi lễ thường do người có uy tín trong cộng đồng hoặc các nhà sư chủ trì, diễn ra theo quy định chặt chẽ về thời gian, không gian và trình tự. Phần “lễ” thể hiện lòng biết ơn, cầu mong bình an, may mắn, mùa màng tốt tươi. Đồng thời góp phần gìn giữ giá trị văn hóa, tín ngưỡng của dân tộc. Do lễ hội có những tính chất trên nên giữa lễ hội với tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng có nhiều mối liên hệ. Trong các lễ hội truyền thống nơi đây, xuất hiện nhiều nghi lễ của Phật giáo mà tiêu biểu là nghi lễ tắm Phật; nghi lễ ngâm, đọc, kể các Jataka.

Về nghi lễ ngâm, đọc, kể các Jataka: trong lễ hội Bun Mahachat, linh hồn của nghi lễ là các câu chuyện tiền kiếp của Đức Phật được các nhà sư kể lại. Các nhà sư vừa là người kể chuyện (storyteller) vừa là người thuyết pháp (preach). Người dân say sưa và thấm nhuần lời Phật dạy từ các nhà sư bởi họ cho rằng những câu chuyện được các nhà sư ngâm và kể vừa tin cậy, vừa thiêng liêng (Ven Sengpan Pannyawansa, 2007, tr.140-147).

Về nghi lễ tắm Phật: nghi lễ này bắt nguồn từ câu chuyện Thái tử Tất Đạt Đa (tức Đức Phật) đản sinh. Trong Kinh Đại Bổn (thuộc Trung Bộ kinh - Đại Tạng kinh Việt Nam) có ghi lại rằng: Khi Hoàng hậu Ma Da đản sinh Thái tử, bỗng nhiên trên hư không xuất hiện hai dòng nước, một nóng và một lạnh của chư Thiên tưới xuống để tắm cho Thái tử và Hoàng hậu. Còn theo kinh Phổ Diệu, trên hư không lúc ấy có chín con rồng phun nước tắm cho Thái tử (Chùa Ba Vàng, 2026). Như vậy, chúng ta thấy, nghi thức tắm Phật trong ngày lễ Phật đản xuất phát từ sự kiện dòng nước tắm cho Thái tử khi Ngài đản sinh.

Vai trò của các nhà sư

Dấu ấn của đạo Phật trong lễ hội ở Thái Lan còn thể hiện ở vai trò cốt yếu của nhà sư. Trong lễ hội, người dân thường vào chùa nghe các sư thuyết giảng về Phật pháp, về phẩm chất cao quý của Đức Phật và con đường Ngài đạt tới chân lý. Với lễ hội Bun Mahachat thì ngoài các hoạt động vui chơi giải trí, người dân không quên việc lên chùa để nghe các nhà sư thuyết pháp về cuộc đời Đức Phật. Còn trong lễ hội Songkran, người dân vào chùa dâng đồ ăn, thức uống cho các nhà sư trước hết để thể hiện lòng tôn kính với nhà sư - các “vị lãnh tụ tinh thần” đại điện cho đời sống tinh thần và đạo đức trong xã hội. Ngoài ra, trong quan niệm Phật giáo, việc cúng dường (dâng đồ ăn) cho tăng đoàn là một hành động thiện lành. Người dân tin rằng, việc này giúp tích lũy công đức cho bản thân và gia đình, hướng tới cuộc sống tốt đẹp hơn ở hiện tại và tương lai.

Một vài nhận xét, đánh giá và hàm ý cho Việt Nam

Về ý nghĩa của lễ hội có dấu ấn Phật giáo

Tính cộng đồng: thể hiện qua sự tham gia rộng rãi của toàn thể người dân vào các hoạt động chung như té nước trong Songkran hay tụng kinh, dâng lễ trong Bun Mahachat. Các nghi lễ thường diễn ra tại chùa - nơi già trẻ, trai gái, không phân biệt giới tính/ vùng miền/ tuổi tác đều có thể hiện diện.

Tính giáo dục: các lễ hội xoay quanh việc tụng và kể lại truyện tiền thân Đức Phật - Vessantara Jataka, qua đó truyền dạy các giá trị đạo đức như lòng bố thí, vị tha và đức hy sinh. Những ai tham dự, từ trẻ em đến người lớn, đều được “học đạo” thông qua nghe giảng, xem diễn xướng và tham gia nghi lễ.

Bên cạnh đó, lễ hội còn giáo dục ý thức làm việc thiện, lòng kính trọng tăng đoàn, nhà sư và tinh thần sống nhân văn, nhân ái. Các hoạt động tập thể tại chùa cũng góp phần rèn luyện ý thức cộng đồng, gìn giữ truyền thống văn hóa - tôn giáo cho thế hệ sau.

Tính đa dạng văn hóa: việc tìm hiểu biểu hiện của Phật giáo trong một số lễ hội tiêu biểu ở Thái Lan đã phần nào thấy được một nền văn hóa vừa mang tính bản địa vừa mang yếu tố ngoại nhập; vừa có bản sắc riêng lại vừa mang đặc điểm chung của khu vực Đông Nam Á. Nhìn một cách tổng thể, đây là một nền văn hóa nông nghiệp lúa nước với nhiều tín ngưỡng nguyên thủy, dù mang đậm màu sắc Phật giáo song vẫn thấy dấu ấn của văn hóa Thái Lan.

Hàm ý cho Việt Nam

Việt Nam có sự đa dạng về tôn giáo và Phật giáo là tôn giáo lớn, đóng vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực của đời sống. Chúng ta cũng có nhiều lễ hội chịu ảnh hưởng của đạo Phật như lễ hội chùa Hương, lễ hội chùa Thầy, Yên Tử... Vì vậy, bài học tham chiếu từ nước bạn là: cần phát huy vai trò của Phật giáo trong việc giáo dục đạo đức, hướng con người tới các giá trị thiện lành thông qua giảng giải giáo lý nhà Phật và cuộc đời Đức Phật thông qua các hoạt động của lễ hội như người Thái tiến hành trong lễ hội Bun Mahachat của họ. Đồng thời, Việt Nam cũng có thể học cách làm cho lễ hội gắn với du lịch hiện đại như cách người Thái thực hiện trong lễ hội Songkran.

4. Kết luận

Thông qua việc trình bày một số lễ hội tiêu biểu ở Thái Lan, chúng ta thấy dấu ấn đậm nét của đạo Phật. Điều này hoàn toàn có thể lý giải được bởi đại đa số người dân Thái Lan theo Phật giáo. Ở những quốc gia mà đạo Phật đã trở thành tôn giáo chính thì tất yếu Phật giáo sẽ có sự chi phối không nhỏ tới mọi mặt đời sống, trong đó có sinh hoạt hội hè. Việc tìm hiểu biểu hiện của Phật giáo trong một số lễ hội tiêu biểu đã phần nào cho thấy đời sống tinh thần phong phú của người dân lao động. Và cho đến nay, lễ hội ở Thái Lan ít nhiều đã có sự thay đổi so với trước, song hạt nhân văn hóa cơ bản cũng như những giá trị tinh thần cốt lõi vẫn còn đó. Sự kế thừa văn hóa truyền thống một cách linh hoạt, sáng tạo, chủ động trong bối cảnh đương đại là điểm nổi bật của Thái Lan mà nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á bao gồm Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm để hội nhập sâu, rộng trên trường quốc tế.

____________________

Tài liệu tham khảo

1. Aekarach Sattaburuth. (2023, 2 tháng 12). Songkran set to ‘go global’ (Songkran sẵn sàng vươn tầm thế giới). Bangkok Post. https://www.bangkokpost.com/thailand/gen eral/2696776/songkran-set-to-go-global

2. Chùa Ba Vàng. (2026, 8 tháng 6). Nguồn gốc và ý nghĩa lễ tắm Phật. https://chuabavang.com/nguon-goc-va-y nghia-le-tam-phat-d1176.html

3. Đỗ Thu Hà. (2002). Vấn đề bản địa hóa sử thi Ramayana Ấn Độ ở một số nước Đông Nam Á. Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin.

4. Ngô Văn Doanh, Quế Lai, Vũ Quang Thiện, Nguyễn Khánh Vân, Phạm Thị Vinh. (1991). Tìm hiểu văn hóa Thái Lan. Nhà xuất bản Văn hóa.

5. Nguyễn Tương Lai. (2016). Văn hóa Thái Lan. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội.

6. Quang Nghĩa. (2023, 3 tháng 12). Tết té nước Songkran sẽ kéo dài 1 tháng thay vì chỉ 3 ngày. Báo Tuổi Trẻ. https://tuoitre.vn/tet-te-nuoc-songkran-se-keo-dai-1-thang thay-vi-chi-3-ngay-20231203140620414.htm

7. Srisurang Poolthupya. (1997). Cultural affinity between Thailan and India (Sự gắn kết giữa văn hóa giữa Thái Lan và Ấn Độ). India Perspectives. November.

8. Thích Minh Châu - Nguyên tâm Trần Phương Lan. (2015). Đại Tạng Kinh Việt Nam Nam Truyền/ Kinh Tiểu Bộ (Tập 6). Nhà xuất bản Tôn giáo.

9. Trung tâm Nghiên cứu tư vấn các vấn đề xã hội và dư luận ở Mỹ. (2025, 9 tháng 6). Buddhist-population-change (Sự thay đổi dân số theo đạo Phật). https://www.pewre search.org/religion/2025/06/09/buddhist-population-change

10 Ven Sengpan Pannyawansa. (2007). A critical study of the Vessantara - Jataka and its influence on Kengtung Buddism, Eastern Shan State, Burma (Một nghiên cứu chuyên sâu về Vessantara-Jataka và ảnh hưởng của nó đối với Phật giáo tại Kengtung, bang Shan phía Đông, Miến Điện). https://www.yumpu.com/en/document/view /9344791/the-tham-vessantara-jataka-a-critical-study-of

Ngày Tòa soạn nhận bài: 2/6/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 13/6/2026; Ngày duyệt đăng: 20/8/2026.

TS HÀ THỊ ĐAN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026