Tư duy “Thế hệ lai” và sự khước từ những khuôn mẫu sao chép

Phương Vũ không bước vào nghệ thuật từ những giảng đường điện ảnh chính thống. Hành trang của anh là sự bụi bặm của văn hóa đường phố, văn hóa Hip-hop, nhãn quan của người đứng sau những chiếc máy ảnh kỹ thuật số và quan trọng hơn là một dòng máu người Việt chảy trong huyết quản. Chính sự đa diện này đã tạo nên một “bộ lọc” thẩm mỹ đặc biệt: Một mặt, anh say mê kỹ thuật dựng phim kịch tính và nhịp cắt dựng dồn dập của điện ảnh Âu Mỹ; mặt khác, anh đau đáu về một định danh Việt Nam không thể trộn lẫn.

Sự ảnh hưởng của phương Tây trong Phương Vũ không phải là sự vay mượn hời hợt bề ngoài bóng bẩy. Nó là sự thẩm thấu về phương pháp luận sáng tạo. Anh hấp thụ cách người phương Tây làm chủ ánh sáng để tạo ra chiều sâu tâm lý cho khung hình, cách họ dùng nhịp dựng để chơi đùa cảm xúc khán giả. Thêm vào đó, việc sử dụng đan xen các kỹ thuật quay dựng một cách đại tài khi liên tục dẫn dắt nhân vật vượt qua ranh giới không gian lẫn thời gian mà không ảnh hưởng đến tính liền mạch của sản phẩm. Tuy thuần thục các kỹ thuật là thế, nhưng thay vì sa đà vào việc tạo ra những sản phẩm vong bản, Phương Vũ lại dùng chính những kỹ thuật đó để mài giũa cho những viên ngọc thô của di sản Việt.

Trong một chia sẻ thẳng thắn về nghề, anh từng bộc bạch: “Tôi muốn làm tác phẩm đậm chất Việt Nam vì ghét phải nghe khách nói muốn làm giống Mỹ, Hàn hay Nhật”. Sự tự tôn này chính là động lực để anh dân tộc hoá những kỹ thuật hiện đại đã được học hỏi. Thay vì minh hoạ cho phương Tây bằng bối cảnh Việt, anh dùng kỹ thuật tân tiến để tôn vinh di sản Việt. Điều này tạo ra một bước chuyển quan trọng: Bản sắc không còn là thứ chỉ để tôn vinh hay trưng bày, mà là nguyên liệu cốt lõi để sáng tạo.

Chủ nghĩa siêu thực: “Chìa khóa” giải phóng di sản khỏi sự tĩnh tại

Một trong những dấu ấn đậm nét nhất trong các tác phẩm của Phương Vũ là tinh thần của Chủ nghĩa siêu thực. Đây là một trào lưu phương Tây dùng để giải phóng con người khỏi thực tại khô khốc, và Phương Vũ đã dùng chính nó để giải phóng di sản khỏi lớp bụi thời gian.

Trong các sản phẩm tiêu biểu như MV Mục Hạ Vô Nhân, nghệ thuật dân gian không hiện lên theo lối tả thực. Anh đưa người xem trên hành trình viễn du khi đặt các biểu tượng như thầy bói, không gian làng quê, tín ngưỡng… vào một cấu trúc phi tuyến tính, nơi các định luật vật lý bị xóa bỏ. Việc kết hợp biểu tượng xa xưa của cha ông với đồ họa hiện đại tạo nên một sự xung đột thẩm mỹ có chủ đích. Sự xung đột này không làm mất đi giá trị gốc mà trái lại, làm nổi bật sự đặc trưng, dị biệt và giá trị tinh thần của di sản văn hóa Việt Nam so với các nền văn hóa khác.

Dưới giác quan mỹ cảm của Phương Vũ, di sản không phải là một cổ vật cần được trưng bày trong lồng kính. Nó là một thực thể sống, luôn tồn tại và vươn lên theo từng kỷ nguyên của đất nước. Bằng cách sử dụng thủ pháp siêu thực, anh tạo ra một nhịp cầu nối liền quá khứ, hiện tại và tương lai, giúp công chúng tiếp cận di sản bằng vẻ thích thú, kinh ngạc thay vì sự khiên cưỡng.

Mỹ học tối giản và Công nghiệp văn hóa Việt Nam

Bên cạnh chủ nghĩa siêu thực, Phương Vũ còn cho thấy sự nhuần nhuyễn trong việc áp dụng  chủ nghĩa tối giản. Điều này thể hiện rõ nhất qua các dự án mang tính thương mại hay video hướng dẫn an toàn bay của Vietnam Airlines.

Trong dự án lần này, bản sắc Việt không hiện lên qua sự rườm rà. Anh chắt lọc những yếu tố tinh túy nhất: Một nét hoa văn, một dáng áo dài, một sắc lam của gốm sứ... và đặt chúng vào những khung hình có bố cục cực kỳ tối giản. Sự ảnh hưởng của tư duy thiết kế hiện đại giúp  tạo ra những phân cảnh vô cùng “sạch”, loại bỏ triệt sự vụn vặn không cần thiết gây ảnh hưởng đến cảm thức của người xem.

Ở đây, văn hóa Việt không còn được giới thiệu theo lối quảng bá thông thường mà đã trở thành một phong cách sống. Sự tối giản giúp bản sắc Việt trở nên sang trọng, hiện đại và dễ dàng được thấu hiểu không chỉ bởi người Việt mà cả với du khách nước ngoài. Đây chính là minh chứng cho cách thức phát triển công nghiệp văn hóa chuẩn mực: Khi việc quan trọng nhất là chúng ta biết cách thể hiện những khía cạnh đặc trưng nhất của văn hóa của dân tộc để chia sẻ với thế giới.

Màu sắc dân gian dưới ánh sáng kỹ thuật số: Bản giao hưởng của nghệ thuật đại chúng

Để đạt được sự lan tỏa trong kỷ nguyên số, Phương Vũ đã vận dụng nghệ thuật tạo màu đầy hiệu quả. Nếu tranh Hàng Trống hay tranh Đông Hồ dùng các màu tự nhiên có độ trầm nhất định, thì Phương Vũ lại đẩy sắc độ lên mức bão hòa cực đại.

Sự kết hợp giữa đỏ rực, xanh lục và vàng đồng trong các video của anh gợi nhắc đến trào lưu Pop-art của Andy Warhol nhưng lại mang hồn cốt của hội họa dân gian Việt Nam. Kỹ thuật này tạo ra cú sốc thị giác, khiến khán giả không khỏi choáng ngợp. Đây không chỉ là kỹ thuật, mà là một dụng ý hình ảnh: dùng sự rực rỡ hiện đại để thu hút để dồn sự chú ý vào yếu tố văn hóa Việt Nam. Anh đã chứng minh rằng, truyền thống không nhất thiết phải trầm mặc mà hoàn toàn có thể tỏa sáng dưới ánh đèn của kỷ nguyên mới. Trong sự kết hợp đình đám gần đây giữa Antiantiart và Sơn Tùng MTP trong MV Come My Way, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy sự hòa trộn khéo léo của Phương Vũ khi sử dụng yếu tố bản địa truyền thống Việt Nam trong bức tranh đại cảnh đan lát của nhiều nền văn hóa trên thế giới.

Sự thành công của Phương Vũ gắn liền với tập thể Antiantiart (AAA). Nhìn vào cách AAA vận hành, ta thấy bóng dáng của các Creative Hub tại các đô thị lớn trên thế giới. Đó là một môi trường đa ngành, nơi sự tự do cá nhân được đẩy lên mức tối đa để phục vụ cho mục tiêu sáng tạo chung.

AAA hoạt động như một cơ thể sống, nơi các ý tưởng được va liên tục giữa đạo diễn, biên đạo Hip-hop, thiết kế đồ họa và sản xuất… Triết lý của họ là sự kết hợp giữa kỹ thuật chuẩn chỉnh và thái độ nổi loạn trong khuôn khổ. Chính tinh thần nghệ thuật vị nghệ thuật này đã tạo ra một lực đẩy mạnh mẽ cho các ngành công nghiệp văn hóa nội địa.

Việc các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới chú ý đến một nhóm sáng tạo tại Hà Nội cho thấy chúng ta không chỉ dừng lại ở gia công hay sao chép. Thông qua Phương Vũ hay AAA, chúng ta đang bán chất xám sáng tạo và thẩm mỹ Việt Nam hiện đại ra thế giới. Đây là minh chứng cho việc di sản Việt hoàn toàn có thể trở thành “nguyên liệu thượng hạng” nếu được xử lý bởi những bộ óc dám bứt phá.

Phân tích nhịp dựng trong các MV của Phương Vũ, ta thấy sự ảnh hưởng rõ rệt của nhịp điệu nhanh, dồn dập từ văn hóa phương Tây. Tuy nhiên, anh khéo léo đan xen những khoảng lặng mang đầy tư tưởng thiền của các quốc gia Á Đông.

Sự đứt gãy trong hình ảnh, lúc nhanh chóng mặt, lúc chậm đến gần như tĩnh lại đã phản ánh đúng hơi thở của đời sống Việt Nam đương đại: Hối hả hội nhập nhưng vẫn đau đáu những vẫn có những khoảng “Trực chỉ nhân tâm”. Phương Vũ không kể chuyện theo lối tuyến tính (đầu - giữa - cuối), anh kể chuyện bằng cảm xúc và những lát cắt thị giác. Kỹ thuật này đòi hỏi một tư duy logic cực cao về công nghệ hậu kỳ nhưng lại phải giữ được cái “tình” của người kể chuyện.

Nếu ở giai đoạn đầu, các biểu tượng văn hóa trực diện thường được dùng để định danh tác phẩm, thì trong các dự án gần đây, yếu tố Việt đã đạt đến một mức độ “thẩm thấu” sâu hơn.

Màu sắc, ánh sáng và nhịp điệu cắt cảnh mang đậm hơi thở đương đại, nhưng cái hồn cốt lại vô cùng bản địa. Đó là nỗi buồn hoài cổ, là sự bền bỉ của tính nữ, là cái tĩnh lặng sâu thẳm giữa một thế giới đầy biến động. Đây chính là bước tiến cao nhất của sự tiếp nối: Khi văn hóa đã thấm sâu vào tư duy thẩm mỹ, người nghệ sĩ không cần cố gắng “diễn” cho giống người Việt, mà mọi sản phẩm họ làm ra đều tự khắc mang hơi thở của quê hương.

Kỹ thuật phương Tây lúc này đóng vai trò là chất xúc tác để các giá trị bản địa kết tinh. Sự giao thoa này tạo ra một loại mỹ học “lai” đầy sức nặng, giúp nghệ thuật Việt thoát khỏi sự bảo thủ để khoác lên mình tấm áo của thời đại mới - Thời đại vươn mình của dân tộc.

Công nghiệp văn hóa và bài toán kinh tế sáng tạo

Phương Vũ là một nghệ sĩ, nhưng đồng thời cũng là một người làm kinh tế sáng tạo nhạy bén. Anh hiểu rõ rằng để văn hóa có thể sống sót, nó phải mang lại giá trị thực tế. Triết lý vận hành dựa trên sự cân bằng giữa bốn yếu tố: “Tiền, tiếng, cảm và tình” phản ánh tư duy thực tiễn của một thế hệ mới. Họ làm nghệ thuật nhưng không bỏ quên quy luật vận hành của thị trường.

Sự trỗi dậy của những cá tính này cho thấy hướng đi mới cho công nghiệp văn hóa, đầu tư vào một thế hệ sáng tạo trẻ đang trỗi dậy. Thay vì chỉ tập trung vào các thiết chế cứng, chúng ta cần tạo ra các thành phố sáng tạo để nghệ sĩ tự do thử nghiệm. Chính sự va chạm giữa truyền thống và công cụ hiện đại sẽ tạo ra giá trị thặng dư văn hóa khổng lồ. Việc Phương Vũ thực hiện hàng chục dự án trong một năm với cường độ cao là minh chứng cho việc sáng tạo đã trở thành một ngành công nghiệp thực thụ.

Khát vọng xuất khẩu văn hóa

Thông qua các nền tảng như Nowness hay các bài báo quốc tế,  thương hiệu quốc gia Việt Nam đã được Phương Vũ đem vượt ra khỏi biên giới quốc gia.

Việc đưa các yếu tố trang phục dân tộc, nhạc cụ truyền thống, tín ngưỡng văn hóa… vào những định dạng hình ảnh cao cấp đã góp phần xây dựng quyền lực mềm cho Quốc gia. Phương Vũ không chỉ làm phim; anh đang xây dựng một bộ nhận diện mới cho văn hóa Việt - một bộ nhận diện mà ở đó, truyền thống là nền tảng vững chắc để công nghệ cất cánh.

Sự thành công của Phương Vũ là minh chứng cho chiến lược tiếp biến văn hóa chủ động. Chúng ta không cần sợ hãi ảnh hưởng phương Tây nếu có vốn văn hóa vững chắc và tư duy mở. Văn hóa Việt Nam cần được tái sinh trong hình hài mới là các sản phẩm triệu view, trong các chiến dịch quảng cáo toàn cầu…

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, sự tồn tại bền vững nhất của văn hóa không phải là giữ nguyên hình hài, mà là việc không ngừng biến đổi để luôn hiện diện trong tâm trí công chúng đương đại. Cuộc tái cấu trúc mỹ cảm của Phương Vũ chính là những nỗ lực góp phần hiện thực hóa điều đó.

HẢI ANH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 647, tháng 6-2026