Bệ phóng thể chế và việc hiện thực hóa “sức mạnh mềm”

Trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, cùng các văn bản thể chế hóa mang tính đột phá như Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội, điện ảnh đã được khẳng định là một trong 10 ngành chủ lực, đóng vai trò mũi nhọn của công nghiệp văn hóa giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn đến 2045.   Năm 2025, doanh thu phòng vé Việt chạm mốc kỷ lục gần 5.600 tỷ đồng với hơn 70 triệu lượt vé bán ra; trong đó, phim nội địa chiếm tới 62% thị phần với trên 50 tác phẩm ra rạp - con số cao nhất trong vòng một thập kỷ. Những số liệu này chứng minh điện ảnh Việt Nam đã trở thành một ngành kinh tế sáng tạo có quy mô và có sức tác động xã hội sâu sắc.

Tuy nhiên, để đạt được tiêu chí phát triển bền vững và đóng góp vào mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa chiếm 7% GDP vào năm 2030, dư địa và thách thức đặt ra cho ngành điện ảnh vẫn còn rất lớn. Mức tiêu thụ điện ảnh trung bình của người Việt hiện mới chỉ đạt 0,7 lần/người/năm, khiêm tốn hơn nhiều so với các quốc gia trong khu vực như Malaysia (1 lần/người/năm) hay Singapore (1,3 lần/người/năm). (1) Mặt khác, ranh giới giữa doanh thu phòng vé tăng bộc phát và sự hình thành của một nền công nghiệp điện ảnh hiện đại, có sức cạnh tranh quốc tế vẫn là một khoảng cách xa.  Điện ảnh không chỉ đơn thuần là công cụ giải trí kinh doanh, mà chính là “quyền lực mềm”, là đại sứ văn hóa mang hình ảnh, tâm hồn và trí tuệ Việt Nam ra thế giới. Để hiện thực hóa và khẳng định thương hiệu quốc gia, bài toán đặt ra cho giai đoạn hiện nay nằm ở năng lực đồng bộ thể chế, dỡ bỏ các điểm nghẽn thực thi và vận hành một hệ sinh thái điện ảnh chuyên nghiệp.

Một trong những lực cản lớn nhất khiến các chính sách phát triển điện ảnh nhiều năm qua chậm đi vào cuộc sống chính là “khoảng trống thực thi” giữa văn bản luật và cơ chế vận hành thực tế. Muốn giải quyết triệt để các rào cản nội tại, việc xử lý đồng bộ ba mắt xích cốt lõi: dòng vốn, hạ tầng và nguồn nhân lực là điều kiện tiên quyết. 

Để khơi thông dòng vốn: Về mặt tài chính, yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải khẩn trương ban hành các Nghị định hướng dẫn việc cụ thể hóa chính sách ưu đãi giảm thuế giá trị gia tăng (VAT) xuống 5% cho các hoạt động sản xuất, phát hành và phổ biến phim. Giảm thuế không đơn thuần là sự hỗ trợ tài chính trực tiếp, mà là tín hiệu thể chế mạnh mẽ nhằm khuyến khích dòng vốn tư nhân tái đầu tư vào thị trường điện ảnh. Bên cạnh đó, mô hình hoạt động của Quỹ hỗ trợ phát triển điện ảnh (hoặc Quỹ văn hóa, nghệ thuật) cần nhanh chóng được hoàn thiện và đưa vào vận hành thực chất. 

Đột phá hạ tầng kỹ thuật qua cơ chế hợp tác Công - Tư (PPP): Điện ảnh hiện đại là sự kết hợp chặt chẽ giữa nghệ thuật và công nghệ. Thực trạng hiện nay cho thấy hạ tầng điện ảnh Việt Nam đang thiếu hụt các trường quay đạt chuẩn quốc tế và các trung tâm hậu kỳ công nghệ cao (kỹ xảo hình ảnh VFX, xử lý âm thanh chuẩn Dolby Atmos...). Để giải quyết, cần triển khai mạnh mẽ cơ chế hợp tác công - tư (PPP), trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua việc quy hoạch đất đai, hỗ trợ hạ tầng giao thông, viễn thông và đưa ra chính sách ưu đãi đầu tư; còn khu vực tư nhân sẽ nộp vốn, vận hành và khai thác thương mại. Việc hình thành các cụm công nghiệp điện ảnh tập trung, áp dụng công nghệ số và trường quay ảo (Virtual Studio) sẽ giúp giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng thị giác và giữ lại dòng tiền dịch vụ hậu kỳ vốn đang phải chảy ra nước ngoài. 

Tại hội thảo “Diện mạo điện ảnh Việt Nam thời đổi mới” trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV), Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông nhận định: “Nếu 40 năm đổi mới là hành trình điện ảnh Việt Nam khẳng định vị trí của mình trong đời sống văn hóa dân tộc, thì giai đoạn phát triển mới của đất nước sẽ là thời kỳ điện ảnh Việt Nam hướng tới những mục tiêu lớn hơn: trở thành một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại, có năng lực cạnh tranh quốc tế, đồng thời góp phần lan tỏa hình ảnh Việt Nam ra thế giới.” Thứ trưởng Tạ Quang Đông cũng khẳng định: “Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80 về phát triển văn hóa Việt Nam, cùng với Nghị quyết số 28 của Quốc hội và các nghị định của Chính phủ cụ thể hóa các nghị quyết này, đã tạo chuyển biến mạnh mẽ trong thu hút đầu tư vào lĩnh vực điện ảnh. Nhiều cơ chế, chính sách ưu đãi đã được triển khai như ưu đãi thuế, hỗ trợ quảng bá phim Việt Nam ra nước ngoài, giảm thuế đối với các dự án phim nước ngoài quay tại Việt Nam và khuyến khích các tổ chức, cá nhân khai thác các bộ phim do nhà nước sản xuất… Ở góc độ quản lý nhà nước, Bộ VHTTDL xác định nhiệm vụ không chỉ là quản lý mà còn là kiến tạo phát triển; tiếp tục hoàn thiện thể chế, tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo, thúc đẩy hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và giới nghệ sĩ, đồng thời hỗ trợ điện ảnh Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện ảnh toàn cầu.” (2)

 Nhấn mạnh về vai trò kiến tạo và phương thức tháo gỡ khó khăn từ gốc rễ, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cũng thẳng thắn nêu rõ: “Trách nhiệm của Cục Điện ảnh không chỉ dừng lại ở vai trò quản lý nhà nước thuần túy, mà phải được nhìn nhận ở tầm kiến tạo và dẫn dắt hệ sinh thái điện ảnh... Cục Điện ảnh có trách nhiệm chuyển hóa chủ trương, chiến lược của Đảng và Nhà nước thành chính sách cụ thể, khả thi, tạo môi trường pháp lý minh bạch, ổn định để điện ảnh phát triển bền vững, hài hòa giữa yếu tố nghệ thuật, kinh tế và bản sắc văn hóa dân tộc.”

Trả lời phỏng vấn của phóng viên Tạp chí Văn hóa nghệ thuật,  PGS, TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, việc chuyển đổi tư duy từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển” chính là chìa khóa tháo gỡ điểm nghẽn. Thể chế không phải là khung để thắt chặt sáng tạo, mà phải là hành lang mở để thu hút các dòng vốn xã hội hóa. Khi các rào cản hành chính trong đào tạo, hạ tầng và thuế được tháo gỡ, các doanh nghiệp và nhà đầu tư mới yên tâm rót vốn dài hạn, tạo nền móng vững chắc cho nền công nghiệp sáng tạo.

Để biến “tài nguyên bản địa” thành “tài sản quốc gia” trên mọi nền tảng

Để chuyển hóa văn hóa bản địa, kho tàng di sản lịch sử và đời sống xã hội với những đặc trưng riêng thành tài sản kinh tế có giá trị cao và kéo dài vòng đời sản phẩm trên mọi nền tảng, ngành Điện ảnh cần những thay đổi căn bản trong cơ chế quản lý và tư duy nghệ thuật. 

Áp dụng cơ chế khoán chi và mô hình “Văn hóa trong nền kinh tế”

Rào cản lớn nhất đối với các dự án phim sử dụng ngân sách Nhà nước nhiều năm qua là cơ chế thanh quyết toán. Thay đổi căn bản hiện nay chính là cơ chế áp dụng khoán chi đến sản phẩm cuối cùng. Nhà nước chỉ cần quản lý, thẩm định về chất lượng nội dung, tư tưởng nghệ thuật và hiệu quả tiếp cận công chúng; khâu phân bổ chi phí tổ chức sản xuất nên giao trọn quyền tự chủ cho nhà sản xuất và đạo diễn.  

Điều quan trọng nhất, điện ảnh phải được đặt ở vị trí trung tâm trong mô hình “Văn hóa trong nền kinh tế” (“Culture in the economy”). Một bộ phim thành công không kết thúc khi rời rạp chiếu, mà phải là hạt nhân kích cầu du lịch, thương mại, dịch vụ phái sinh, thời trang và ẩm thực. Bài học từ phim Kong: Skull Island (Kong: Đảo Đầu lâu) quay tại Ninh Bình, giúp du lịch địa phương này đón 8,7 triệu lượt khách năm 2024, tăng 30%; hay bộ phim Mưa đỏ tạo nên làn sóng du khách kỷ lục tìm về Thành cổ Quảng Trị, là chứng minh sống động cho sức mạnh lan tỏa của điện ảnh. Việc sớm hoàn thiện và đưa vào vận hành Bản đồ phim trường số cùng Cổng thông tin bối cảnh quay phim quốc gia sẽ giúp kết nối di sản văn hóa, cảnh quan thiên nhiên với các đoàn làm phim trong và ngoài nước, biến địa danh du lịch thành tài sản kinh tế bền vững. 

Nâng tầm năng lực kể chuyện: “Chuẩn hóa bản sắc” và đa dạng hóa thể loại

Để di sản không chỉ được bảo tồn thụ động mà trở thành sức mạnh mềm chinh phục khán giả toàn cầu, điện ảnh Việt Nam phải nâng tầm năng lực kể chuyện quốc gia bằng ngôn ngữ đương đại. Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường chỉ rõ một thực tế đầy trăn trở: “Chúng ta không thiếu bản sắc, nhưng chưa chuẩn hóa được bản sắc... Thách thức lớn nhất hiện nay của điện ảnh Việt Nam không nằm ở việc thiếu chất liệu, mà ở năng lực chuyển hóa để tạo nên một ngôn ngữ điện ảnh mang tính hệ thống và chuyên nghiệp.”  Cục trưởng Đặng Trần Cường phân tích; Việt Nam sở hữu những tài sản nội dung vô giá từ bề dày lịch sử hàng nghìn năm và đời sống đương đại phong phú. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc tái hiện bề nổi phong tục hay bối cảnh, tác phẩm sẽ khó chạm tới cảm xúc phổ quát của khán giả quốc tế. Cần phải khai thác chiều sâu tâm hồn, cốt cách và triết lý sống của người Việt, đồng thời thể hiện bằng cấu trúc kịch bản đa tầng, góc máy, ánh sáng và thẩm mỹ thị giác hiện đại. (3) 

Bên cạnh đó, việc xây dựng một thị trường điện ảnh phát triển bền vững đòi hỏi phải nâng cao chất lượng nội dung thông qua việc sản xuất phong phú các thể loại phim, tránh tình trạng phát triển lệch lạc, thị trường bị xâm chiếm bởi các dòng phim thương mại mì ăn liền. Về công văn của Cục Điện ảnh trước hiện tượng phim kinh dị, tâm linh gia tăng đột biến, Cục trưởng Đặng Trần Cường cho biết: “Quan điểm của Cục Điện ảnh là tôn trọng quyền tự do sáng tạo, không cấm bất kỳ thể loại nào. Vấn đề chúng tôi đặt ra không phải là giảm số lượng phim kinh dị, mà khuyến khích sự phát triển cân bằng và bền vững của điện ảnh Việt Nam. Một nền điện ảnh mạnh phải là nền điện ảnh đa dạng. Bên cạnh những bộ phim giải trí thành công về thương mại, cần có sự hiện diện của các tác phẩm lịch sử, cách mạng, gia đình, thiếu nhi, hoạt hình, khoa học, văn hóa dân tộc và các đề tài phản ánh đời sống đương đại.” 

Khơi thông dòng chảy phát hành phim do Nhà nước đặt hàng với Nghị định 189/2026/NĐ-CP

Một điểm nghẽn kéo dài nhiều năm qua của điện ảnh Việt Nam là tình trạng những bộ phim được sản xuất bằng ngân sách Nhà nước, dù có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, nhưng sau khi nghiệm thu lại thiếu cơ chế phát hành và chia sẻ doanh thu thương mại. Nút thắt thể chế này đã chính thức được tháo gỡ khi Chính phủ ban hành Nghị định số 189/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/7/2026) quy định về phát hành, phổ biến phim phục vụ nhiệm vụ chính trị. Mở đầu bằng việc bộ phim điện ảnh lịch sử, chiến tranh cách mạng Thanh âm vượt đại dương do Nhà nước đặt hàng được phát hành rộng rãi tại hơn 190 cụm rạp thương mại trên toàn quốc nhân dịp kỷ niệm 79 năm ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026). Đánh giá về ý nghĩa mở đường của văn bản này, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường chia sẻ: “Nghị định 189 gồm 4 chương và 14 điều, tập trung vào hai nội dung cốt lõi: Thứ nhất: Khuyến khích tất cả các tổ chức, cá nhân tham gia phổ biến và phát hành các dòng phim do Nhà nước đặt hàng. Thứ hai: Quy định rõ về việc phân chia lợi nhuận. Trong trường hợp phát sinh doanh thu, sau khi khấu trừ các chi phí hợp lệ, đơn vị phát hành sẽ nộp lại cho ngân sách Nhà nước tối thiểu là 30%. Đây chính là căn cứ pháp lý quan trọng để chúng tôi đưa những tác phẩm điện ảnh do Nhà nước đặt hàng tiếp cận rộng rãi hơn với người dân thông qua hệ thống rạp chiếu phim thương mại.” 

Tại buổi làm việc với Tập đoàn CGV và các doanh nghiệp phát hành lớn, Thứ trưởng Tạ Quang Đông cũng đã chỉ rõ, Bộ VHTTDL sẵn sàng làm cầu nối, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn kịch bản chất lượng từ các cuộc thi sáng tác; đồng thời khẳng định việc hợp tác phát hành phim Nhà nước đặt hàng theo Nghị định 189 là cơ sở để các rạp chiếu và nhà phát hành tư nhân cùng đồng hành với Nhà nước trong việc lan tỏa các giá trị lịch sử, truyền thống đến đông đảo công chúng.

Bảo vệ bản quyền số và tư duy “Tạo tài sản điện ảnh”

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI), bảo vệ bản quyền số chính là “hạ tầng của niềm tin”. Nếu không có hành lang pháp lý vững chắc trên không gian số để bảo vệ tác phẩm trên các nền tảng phát hành trực tuyến (OTT), dòng tiền tái đầu tư sẽ bị gãy đổ vì tình trạng vi phạm bản quyền, quay lén, cắt ghép lậu tràn lan. Ngành Điện ảnh cần chuyển đổi từ tư duy “làm phim” đơn thuần sang tư duy “tạo tài sản điện ảnh”. Một bộ phim phải được quản trị như một tài sản sở hữu trí tuệ đa nền tảng ngay từ khâu kịch bản, âm nhạc, hình ảnh nhân vật cho đến dữ liệu phát hành. Việc triển khai hệ thống dữ liệu phòng vé thời gian thực, kho dữ liệu vân tay số (watermark) để phát hiện vi phạm và xây dựng “Sàn giao dịch bản quyền số quốc gia” sẽ giúp kéo dài vòng đời kinh tế của tác phẩm, tối ưu hóa doanh thu thứ cấp và bảo vệ công sức sáng tạo của nghệ sĩ.

Sẵn sàng cho hội nhập - Tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu

Để đạt mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và đưa điện ảnh Việt Nam vào top 10 thị trường phát triển hàng đầu thế giới, điện ảnh không thể chỉ khép kín ở thị trường nội địa mà phải sẵn sàng hội nhập, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện ảnh toàn cầu. 

Xóa bỏ rào cản hành chính bằng cơ chế “Một cửa” trực tuyến

Cần thiết lập ngay một cơ chế “một cửa” liên thông trực tuyến ở cấp trung ương để tiếp nhận, xử lý và cấp phép nhanh chóng cho các dự án phim nước ngoài quay tại Việt Nam. Cùng với đó là đẩy mạnh phân cấp cho địa phương, áp dụng cơ chế “tham vấn nhanh” giữa các cơ quan quản lý thay vì quy trình lấy ý kiến bằng văn bản kéo dài hằng tháng. Khi quy trình hành chính minh bạch, tốc độ và thân thiện, Việt Nam mới có thể nâng cao sức cạnh tranh với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Indonesia hay Malaysia. 

Hoàn thiện chính sách hoàn thuế (Tax Rebate)

Chính sách hoàn thuế (Tax Rebate hoặc Tax Credit) từ lâu đã trở thành thế mạnh hàng đầu của nhiều quốc gia để thu hút dòng vốn điện ảnh quốc tế. Khi một đoàn phim nước ngoài chi tiêu hàng triệu USD cho nhân lực, khách sạn, vận tải, ăn uống và dịch vụ tại địa phương, việc hoàn trả từ 20% đến 30% chi phí hợp lệ không làm thất thu ngân sách, mà ngược lại, tạo ra nguồn thu thuế gián tiếp khổng lồ cho nền kinh tế và quảng bá du lịch miễn phí trên màn ảnh toàn cầu. Cần ban hành Nghị định hướng dẫn lộ trình thực thi chính sách hoàn thuế rõ ràng, dễ áp dụng, tháo gỡ tâm lý lúng túng, e ngại rủi ro của cơ quan thuế trong quá trình xác định chi phí hợp lệ của các đoàn phim nước ngoài.

Nhìn nhận về cơ hội hợp tác quốc tế, trong buổi làm việc với CGV Việt Nam, nhằm nắm bắt những khó khăn, vướng mắc của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất, phát hành và phổ biến phim và thu hút đầu tư quốc tế vào ngày 24/6/2026 tại TP.HCM, Thứ trưởng Tạ Quang Đông đã nhấn mạnh: “Bộ VHTTDL khuyến khích các doanh nghiệp phát hành phát huy mạng lưới đối tác quốc tế, chủ động mời gọi các đoàn phim nước ngoài đến khảo sát, trải nghiệm thực tế tại Việt Nam. Đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để cơ quan quản lý nhà nước nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá hiệu quả của các chính sách ưu đãi thuế, giảm chi phí trước khi nhân rộng.” 

Xây dựng thương hiệu quốc gia qua Chợ phim và Chiến lược Văn hóa đối ngoại

Hội nhập quốc tế không chỉ là đón các đoàn phim vào, mà còn là đưa các tác phẩm điện ảnh Việt ra thị trường thế giới. Nhằm hiện thực hóa Quyết định số 1306/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chiến lược văn hóa đối ngoại đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, phấn đấu đưa Việt Nam nằm trong Top 30 thế giới về chỉ số sức mạnh mềm quốc gia (Soft Power Index), điện ảnh được giao sứ mệnh là ngành tiên phong.

Để tạo không gian giao thương chuyên nghiệp, việc nâng cấp quy mô và chất lượng Chợ phim (Film Market) tại các kỳ Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội (HANIFF) hay Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF) là bước đi chiến lược. Với mô hình dự kiến khoảng 200 gian hàng, Chợ phim không chỉ là nơi mua bán bản quyền tác phẩm, mà còn là điểm kết nối các dự án điện ảnh từ khâu kịch bản, gọi vốn đầu tư, tuyển chọn diễn viên đến trưng bày công nghệ, thiết bị hậu kỳ hiện đại. Việc duy trì và phát triển các Chợ phim uy tín sẽ định vị Việt Nam thành một điểm đến sáng tạo năng động của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Hành trình đưa điện ảnh Việt Nam trở thành một ngành công nghiệp văn hóa quan trọng, đóng góp 7% GDP và định vị sức mạnh mềm quốc gia là một cuộc cải cách toàn diện và sâu sắc, trong đó thể chế kiến tạo chính là bệ phóng quyết định. Chỉ khi tháo gỡ triệt để những nút thắt từ gốc rễ - từ hạ tầng, đào tạo nhân lực, ưu đãi tài chính, bảo vệ bản quyền đến thủ tục hành chính - chúng ta mới có thể biến dòng tiền nghìn tỷ từ phòng vé thành nguồn vốn tái đầu tư bền vững, hình thành nên một hệ sinh thái điện ảnh hoàn chỉnh. Nghị quyết 28/2026/QH16 của Quốc hội và Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã mở ra con đường lớn để cơ quan quản lý nhà nước, các nhà làm phim, các doanh nghiệp cho đến toàn xã hội cùng chung tay hành động. Với một tư duy đổi mới, hiện đại, điện ảnh Việt Nam hoàn toàn có thể tự tin để kể những câu chuyện mang đậm bản sắc dân tộc bằng ngôn ngữ toàn cầu, biến khát vọng “tỷ đô” thành hiện thực và đưa văn hóa Việt Nam tỏa sáng trên bản đồ thế giới.

 _______________

NGÔ HỒNG VÂN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 650, tháng 7/2026