Từ lính pháo thủ thành diễn viên và nhà quản lý
Anh lính Nguyễn Ngọc Khuê sau thời gian huấn luyện cấp tốc, trở thành pháo thủ pháo cao xạ, rồi Trắc thủ Ra - đa, cùng anh em đơn vị làm nhiệm vụ bảo vệ cầu Hàm Rồng. Trận chiến đấu bảo vệ cầu Hàm Rồng, duy trì huyết mạch giao thông trọng yếu của đất nước, đối mặt với bao nhiêu hiểm nguy, chỉ hai ngày quân dân Thanh Hóa lập nên chiến công vang dội: bắn rơi 47 máy bay địch, làm nức lòng nhân dân cả nước. Sống trong không khí đầy hứng khởi, sẵn có năng khiếu âm nhạc và tâm hồn dễ rung cảm, với cây sáo trúc mang theo bên mình, Ngọc Khuê sáng tác bài hát đầu tiên. Ca khúc Tiếng hát bên dòng sông Mã ra đời mùa thu năm 1966. Bài hát ca từ trong sáng, giai điệu sôi nổi, ca ngợi vẻ đẹp của sông Mã và tinh thần chiến đấu dũng cảm, tình yêu quê hương đất nước trong khói lửa chiến tranh: “Tôi đứng bên dòng sông quê hương, tôi hát bài ca sông quê hương. Cánh buồm nâu hồng vượt gió ra khơi…” Ca từ ấy như là tiếng của quê hương ngân vang, nhen lên trong lòng người tình yêu và niềm lạc quan, khi ấy tác giả mới 19 tuổi đời. Hai năm sau, tham dự Hội diễn Quân khu III, ca khúc đã đoạt Huy chương Vàng.
Như một định mệnh, âm nhạc đã chọn Ngọc Khuê. Sau hai năm làm lính pháo, anh được mời làm giáo viên dạy Toán tại trường Văn hóa Trung đoàn 228 Hàm Rồng. Ít lâu sau, Ngọc Khuê trở thành diễn viên Đoàn Văn công Phòng không - Không quân. Với sự trưởng thành, anh đảm nhiệm Trưởng đoàn kiêm Chỉ đạo nghệ thuật Đoàn Nghệ thuật Không quân; Chủ nhiệm Nhà văn hóa Quân chủng Không quân; Chủ nhiệm Nhà văn hóa Quân chủng Phòng không - Không quân đến khi nghỉ hưu (2007) với quân hàm Đại tá.
Làng lúa làng hoa - Ca khúc vượt thời gian
Sinh trưởng ở vùng quê Kẻ Giá, nơi những cánh đồng lúa ngô xanh mướt bên dòng sông Đáy hiền hòa, lại có người bạn thân ở Nghi Tàm gần Hồ Tây thơ mộng, nên Ngọc Khuê thường qua lại thăm bạn. Mặt khác, anh là người rất yêu hoa, từng sáng tác hàng chục bài thơ, ca khúc thể hiện những rung cảm của trái tim mình trước vẻ đẹp của Hương bưởi, Một thoáng hoa quỳnh, Hoa đồng tiền, Hoa gạo, Hoa giấ”, Hoa Sen; của Bằng lăng tím biếc, Hoa chanh, Hoa sứ trắng, Hoa tầm xuân, Hương cau ... Trong tâm khảm, nhạc sĩ hằng khao khát viết được gì đó có thể tái hiện được vẻ đẹp của quê bạn và quê mình, để tôn vinh lúa và hoa - bánh mì và hoa hồng, như người phương Tây vẫn nói - những nhu cầu thiết yếu nhất của con người.
Thế rồi, cơ duyên ấy đã đến. Một buổi sớm mùa xuân mát mẻ, không gian như được ướp hương, khi đạp xe thăm bạn trở về, đi qua con đường sóng lúa rập rờn như reo, như hát, bỗng những giai điệu đẹp ngân rung trong tâm hồn anh... Về tới nhà, anh ngồi bên bàn, thả hồn mình trên những khuông nhạc say mê trong nguồn cảm xúc thăng hoa…. Thế là ca khúc Làng lúa, làng hoa ra đời. Anh mang tác phẩm còn tươi nét mực đến Đài Tiếng nói Việt Nam, mọi người lắng nghe, ai cùng vui mừng và khen hay. Một lãnh đạo góp ý: nên thêm vào nhan đề “Mùa Xuân” vì trong bài có nhiều hình ảnh mùa Xuân. Ngọc Khuê vui vẻ đồng ý. Bài hát được ca sĩ Thanh Hoa thể hiện lần đầu tiên trên Đài Tiếng nói Việt Nam năm 1981, gây xúc động hàng triệu người nghe. Tác phẩm mang đậm cảm hứng lãng mạn, ca ngợi quê hương thanh bình, trù phú. Hình ảnh “làng lúa” “làng hoa”, biểu tượng cho sự no đủ và vẻ đẹp tinh thần đã cuốn hút người nghe bởi giai điệu nhẹ nhàng, trong sáng, dễ đi vào lòng người. Đặc biệt ca khúc khơi dậy trong mọi người tình yêu quê hương đất nước, ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa tự bao đời. Nhạc phẩm đã lọt tốp 10 ca khúc hay nhất về Hà Nội do Bộ Thông tin và Truyền thông bình chọn; tốp 20 ca khúc hay nhất về Nông nghiệp do Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn bình chọn và trao tặng Cúp vàng danh giá. Mới đây, bài hát thuộc tốp 50 ca khúc tiêu biểu được bình chọn trong 50 năm sau giải phóng miền Nam thống nhất đất nước (2025). Mùa Xuân, làng lúa làng hoa cũng là biểu tượng cho mùa Xuân và cuộc sống tươi đẹp của Hà Nội, trở thành tác phẩm kinh điển của nền âm nhạc Việt Nam. Hễ nhắc đến bài hát, người ta nhớ ngay đến Ngọc Khuê và ngược lại. Độc đáo hơn, có những người quý phục, trìu mến gọi nhạc sĩ là “Ông... Làng lúa làng hoa”.
Một số ca khúc vang danh khác
Sự nghiệp sáng tác của nhạc sĩ Ngọc Khuê rất phong phú: gần 100 bài thơ, nhiều bài viết ở các đề tài khác nhau đăng trên các báo tạp chí. Đáng kể hơn nữa, nhạc sĩ sáng tác hơn 400 ca khúc, nhiều bài được công chúng rất yêu thích.
Tình Bác với chiến sĩ canh trời ra đời năm 2008, là tiếng lòng không chỉ của riêng nhạc sĩ Ngọc Khuê với Bác Hồ. Nhạc phẩm làm toát lên tình cảm bao la của Bác Hồ - vị Cha già dân tộc Việt Nam, người Cha thân yêu của lực lượng vũ trang nhân dân - với chiến sĩ ta nói chung và với chiến sĩ Phòng không - Không quân nói riêng. Ca khúc được chọn là một trong 4 tác phẩm âm nhạc xuất sắc nhất về chủ đề “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”.
Hạt nắng hạt mưa giành Giải thưởng đặc biệt của Bộ Văn hóa Thông tin năm 1989 - là bài hát ghi nhận công việc đặc thù, tôn vinh các chiến sĩ công binh. Ca khúc là sự chắt lọc những vất vả của các anh lính thường xuyên tắm nắng, đội mưa để làm nhiệm vụ: “Hạt chắc, hạt tơi đi qua trong tiếng rơi/ Chỉ còn lại tình yêu mãi không thôi”. Sự kết hợp nắng, mưa như một bức tranh đối lập mà quyện hòa. Bài hát với giai điệu trong sáng, trở thành khúc ca lãng mạn, da diết về tuổi trẻ và tình yêu.
Biên cương âm vang lời Bác là sáng tác viết theo “đặt hàng” của đoàn Văn công bộ đội biên phòng tham dự Hội diễn nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quân năm 2018. Nhạc sĩ đã chia sẻ: “Tuy chưa lần nào được gặp Bác nhưng qua nhiều câu chuyện kể về Bác, tôi đã thấy ở Người một tấm lòng cao cả, một tình yêu bao la đối với chiến sĩ.” Tình cảm đó đã được ông gửi gắm qua từng ca từ, giai điệu. Nhờ đó, bài hát chạm tới trái tim của người nghe, được nhận tới 4 giải thưởng. Đến nay, các đơn vị vẫn thích biểu diễn nhạc phẩm này.
Gặp gỡ đồng đội là ca khúc ra đời tháng 4/1995, nhạc sĩ viết theo mong muốn của anh em cựu chiến binh. Sau khi ra đời, bài hát đã được anh em đơn vị rất yêu thích, trở thành “Hội ca” của các cựu chiến binh. Hơn thế, ca khúc còn trở thành bài hát chính thức của chương trình “Đi tìm đồng đội” của Truyền hình Quốc phòng Việt Nam. Những ca từ mộc mạc chân thành như được chưng cất từ máu, từ tim người lính trận: “Đồng đội ơi ta về với nhau/ Ta trở về thăm một thời oanh liệt/ Như năm xưa ta vừa mới bên nhau/ mười tám, đôi mươi trời xanh biếc trên đầu…”
Bài hát Cây đàn tính và người chiến sĩ ra đời năm 2014 là một trong những ca khúc được Ngọc Khuê viết nhanh nhất. Với vốn sống phong phú lại hiểu sâu sắc về cây đàn tính và âm nhạc của đồng bào dân tộc thiểu số, nên ông mở đầu ca khúc bằng một điệu Then cổ làm tiết nhạc chính cho bài: “Có nghe chăng anh ơi, âm thanh lượn quanh núi đồi …” Sau đó, ông viết liền mạch đến hết bài. Ca khúc do nghệ sĩ Mai Kiên phối khí cho dàn nhạc, NSND Kiều Lê dàn dựng, tốp ca nữ trình bày đã giành được Huy chương Bạc trong Hội diễn. Cuối năm đó, Hội nhạc sĩ trao tặng giải B (không có giải A) cho ca khúc.
Sự ghi nhận xứng đáng
Nhạc sĩ Ngọc Khuê đã được nhận trên dưới 30 Giải thưởng về âm nhạc, trong đó có Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (năm 2012). Ông còn được tặng Huân chương Chiến công Hạng Nhì, Huân chương Kháng Chiến Hạng Ba và nhiều Huy chương khác.
Mùa xuân 2026, nhạc sĩ Ngọc Khuê vừa tròn tuổi bát thập, thật vui mừng là ông cùng người bạn đời song thọ, sống hạnh phúc viên mãn bên đàn con cháu đông vui. Riêng ông, sức khỏe vẫn dẻo dai và tiếp tục sáng tác. Với nỗ lực và cống hiến không mệt mỏi, nhạc sĩ Ngọc Khuê đã có những thành tựu vô cùng quan trọng đối với nền âm nhạc Việt Nam nói riêng, nền văn hóa Việt Nam đương đại nói chung.
NGUYỄN THỊ THIỆN
