1. Giải thưởng Akutagawa Ryunosuke
Chủ trì giải thưởng này là Hội Chấn hưng Văn học Nhật Bản. Đây là tổ chức được thành lập năm 1938 với mục đích “nâng cao và tôn vinh văn nghệ”. Đây là tổ chức phi lợi nhuận chuyên tiến hành các công việc như tổ chức lựa chọn tác phẩm và trao các giải thưởng văn học như: giải Akutagawa Ryunosuke, giải Naoki Sanjugo, giải Kikuchi Kan, giải Phi hư cấu Oya Soichi và giải Matsumoto Seicho. Trụ sở chính của tổ chức này ở Tokyo. Chủ tịch hiện tại của tổ chức là Ikubo Masayuki, một biên tập viên, đồng thời là là Giám đốc Công ty cổ phần Bungeishunju (Văn nghệ xuân thu) - một công ty chuyên về xuất bản các ấn phẩm văn nghệ nổi tiếng ở Nhật Bản.
Người Nhật thường gọi giải thưởng này là Giải thưởng Akutagawa. Giải thưởng này thường được trao cho những người mới vào nghề, các tác giả mới của dòng “văn học thuần tuý”. Giải thưởng nhằm tôn vinh nhà văn Akutagawa Ryunosuke (1892-1927), tiểu thuyết gia tiêu biểu thời Taiso và được sáng lập vào năm 1935 cùng với giải thưởng Naoki Sanjugo bởi nhà văn Kikuike Kan (1888-1948)-bạn thân của nhà văn Akutagawa.
Giải thưởng Akutagawa lần thứ nhất được trao cho tác phẩm Cỏ xuân của nhà văn Ishikawa Toshimitsu (1914-2001). Giải thưởng gần đây nhất, lần thứ 175, (2026) được trao cho tác phẩm Người đàn bà thu thập thây ma của tác giả Kosagawa Chito (sinh năm 1990).
Trong số các nhà văn giành giải thưởng Akutagawa có nhà văn Oe Kenzaburo (1935-2023) - nhà văn đoạt giải Nobel. Năm 1958 ông giành giải thưởng Akutagawa với tác phẩm Nuôi thù (Shiiku) và năm 1994 ông giành giải Nobel văn chương.
Người giành giải thưởng Akutagawa sẽ nhận được phần thưởng chính và phụ. Phần thưởng chính là một chiếc đồng hồ bỏ túi. Phần thưởng phụ là tiền mặt trị giá 1 triệu yên Nhật (khoảng 165 triệu đồng).
Ở Việt Nam một số tác phẩm của nhà văn Akutagawa Ryunosuke đã được dịch và xuất bản rộng rãi như: Tuyển tập Akutagawa I, Tuyển tập Akutagawa II (Tao Đàn - Nxb Hội nhà văn, 2021)… Các tác phẩm của các nhà văn Nhật Bản khác đoạt giải Akutagawa cũng đã được dịch và xuất bản rộng rãi như Cô nàng cửa hàng tiện ích của nhà văn Murata Sayaka, Chàng chó của Tawada Yoko…
2. Giải thưởng Naoki Sanjugo
Người Nhật thường gọi vắn tắt giải thưởng này là Giải thưởng Naoki. Giải thưởng này thường được trao cho các nhà văn có tác phẩm xuất sắc phục vụ đại chúng. Đây cũng là giải thưởng được nhà văn Kikuike Kan sáng lập năm 1935 cùng với giải thưởng Akutagawa để tưởng nhớ người bạn thân - nhà văn Naoki Sanjugo (1891-1934).
Giải thưởng Naoki lần thứ nhất được trao cho tác phẩm Chuyên gia tiếng Anh (Mr. English) của nhà văn Genji Kenta (1912-1985). Gần đây nhất, giải thưởng Naoki lần thứ 175 (2026) được trao cho tác phẩm Kengwai của nữ nhà văn Asakura Kasumi (sinh năm 1960).
Các tác phẩm của nhà văn Naoki Sanjugo hầu như chưa được dịch và phổ biến rộng rãi tại Việt Nam nhưng rất nhiều tác phẩm của các nhà văn giành giải thưởng văn học Naoki đã được dịch và xuất bản rộng rãi. Đứng đầu bảng phải kể đến nhà văn trinh thám ăn khách Higashino Keigo (1958-2026). Ông giành giải thưởng Naoki năm 2006 với tác phẩm Phía sau nghi can X. Rất nhiều tác phẩm của ông đã được dịch và xuất bản ở Việt Nam như Phía sau nghi can X, Bạch dạ hành, Ác ý, Điều kỳ diệu ở tiệm tạp hóa Namiya, Bí mật của Naoko… Một số nhà văn đoạt giải Naoki khác như Miyabe Miyuki (sinh năm 1960), Tsujimura Mizuki (sinh năm 1980), Shimamoto Rio (sinh năm 1983), Mori Eto (sinh năm 1968) cũng được dịch và giới thiệu một số truyện ngắn nằm trong tập truyện Lần đầu tiên (Nhã Nam, 2025).
Tương tự giải thưởng Akutagawa, phần thưởng của giải Naoki cũng bao gồm một chiếc đồng hồ bỏ túi và 1 triệu yên.
3. Giải thưởng Tannizaki Junichiro
Giải thưởng này do Công ty Chuokoron đề xướng và chủ trì. Giải thưởng ra đời năm 1960 nhân dịp kỉ niệm 80 năm thành lập công ty Chuokoron. Giải thưởng mang tên nhà văn Tanizaki Junichiro (1886-1965), một nhà văn có nhiều tác phẩm được phát hành rộng rãi ở Nhật Bản và trên thế giới, đã nhận được nhiều giải thưởng, huân chương danh giá và là ứng cử viên giải Nobel văn chương nhiều năm liền trong các năm 1958-1963
Giải thưởng lần thứ nhất được trao cho tác phẩm Vòng ôm gia đình của nhà văn Kojima Nobuo (1915-2006). Giải thưởng lần thứ 61 (2025) được trao cho tác phẩm Gấu ở đâu? của nữ nhà văn Kimura Kumi (sinh năm 1976).
Ở Việt Nam các tác phẩm của nhà văn Tanizaki Junichiro được dịch rất nhiều và được nhiều bạn đọc đón nhận. Có thể kể đến các tác phẩm của ông được dịch và phát hành gần đây như: Mong manh hoa tuyết (2026), Chữ Vạn (2026), Tình Khờ (2017)…
Một số nhà văn khác từng đoạt giải thưởng này cũng có nhiều tác phẩm được dịch và xuất bản ở Việt Nam như: Murakami Haruki, Endo Shusaku, Hiromi Kawakami, Ogawa Yoko, Oke Kenzaburo, Yoshimoto Banana, Abe Kobo…
Người đoạt giải Tanazaki sẽ nhận được 1 triệu yên kèm theo giấy khen và một món đồ trang sức kỉ niệm của hãng Mikimoto vốn nổi tiếng về đồ trang sức ngọc trai ở Nhật Bản.
4. Giải thưởng Mishima Yukio
Giải thường này do Công ty Shincho - một công ty xuất bản nổi tiếng chủ trì. Giải thưởng được lập ra năm 1988 mang tên nhà văn người Nhật nổi tiếng Mishima Yukio (1925-1970). Giải thưởng lần thứ nhất được trao cho tác phẩm Bóng chày Nhật Bản hào hoa và hoài cảm của nhà văn Takahashi Genichiro (1951). Nhà văn này năm 2012 cũng giành giải thưởng Tanazaki Junichiro cho tác phẩm Tạm biệt Christopher Robin. Giải thưởng gần đây nhất, lần thứ 39, trao cho tác phẩm Như trang giấy trắng của nhà văn Toyonaga Kohei.
Ở Việt Nam các tác phẩm của nhà văn Mishima Yukio đã được dịch và phát hành rộng rãi như: Ngựa Bon (2025), Mặt trời và thép ( 2024), Kim Các tự (2026), Bể phong nhiêu (2025)…
Nhiều nhà văn khác đoạt giải Mishima Yukio cũng được dich và xuất bản ở Việt Nam. Nhà văn Murata Sayaka (sinh năm 1979), giành giải thưởng năm 2013 (lần thứ 26) với tác phẩm Shiro-iro no machi no, sono hone no taion no. Tiểu thuyết Cô nàng cửa hàng tiện ích của bà đã được dịch và phát hành rộng rãi tại Việt Nam năm 2019.
Nhà văn Usami Rin (sinh năm 1999) đoạt giải năm 2020 (lần thứ 33) với tác phẩm Kaka. Nữ nhà văn này được coi là người trẻ tuổi nhất trong lịch sử giải thưởng này. Ở Việt Nam tiểu thuyết Thần tượng của tôi dính phốt rồi của nữ nhà văn, tác phẩm giành giải Akutagawa (2021) đã được dịch và xuất bản (Nxb Hà Nội và Nhã Nam, 2023). Nhà văn Masatsugu Ono (sinh năm 1970) đoạt giải năm 2002 (lần thứ 15) với tác phẩm Trôi trên vịnh. Tập truyện Tiếng hát người cá của ông cũng được Nxb Trẻ xuất bản năm 2012.
Giải thưởng Mishima Yukio bao gồm một triệu Yên và vật phẩm kỉ niệm.
5. Giải thưởng Edogawa Rampo
Giải thưởng này do Hội Nhà văn Trinh thám Nhật Bản sáng lập năm 1954 dựa trên số tiền hiến tặng của nhà văn Edogawa Ranpo (1894-1965) với mục đích khuyến khích phát triển tiểu thuyết trinh thám. Giải thưởng lần thứ nhất năm 1955 trao cho tác phẩm Từ điển tiểu thuyết trinh thám của nhà văn Nakajima Kawataro (1917-1999). Giải thưởng gần đây nhất, lần thứ 71, (2025) thuộc về tác phẩm Nghệ thuật vận hành của sát thủ của nhà văn Nomiya Yu (sinh năm 1993).
Trong số các nhà văn được giải đáng chú ý có nhà văn nổi tiếng Higashino Keigo và nữ nhà văn Kirino Natsuo (sinh năm 1951). Nhà văn Higashino Keigo giành giải thưởng Edogawa Ranpo năm 1985 với tác phẩm Sau giờ học và nhà văn Kirino Natsuo đoạt giải năm 1993 với tác phẩm Mưa rơi trên mặt. Đây là hai nhà văn giành giải thưởng Edogawa Ranpo có sách xuất bản ở Việt Nam. Đối với nhà văn Higashino Keigo con số các tác phẩm được xuất bản ở Việt Nam đã lên tới khoảng 45 cuốn (thống kê trên website của Thư viện Quốc gia Việt Nam, thời điểm 7/8/2026). Trong khi đó nhà văn Kirino Natsuo mới có 2 cuốn là OUT 1-Tội ác và OUT 2-Lối thoát do 1980books phát hành năm 2026.
Giải thưởng Edogawa Rampo bao gồm một tượng nhà văn Edogawa Ranpo và 5 triệu yên Nhật (khoảng 825 triệu đồng).
Ngoài 5 giải thưởng văn học lớn nói trên, có thể kể thêm một số giải thưởng văn học khác như: Giải thưởng Hội Nhà văn Trinh thám Nhật Bản, Giải thưởng Honyadaisho, Giải thưởng Matsumoto Seicho, Giải thưởng phi hư cấu Oya Soichi, Giải thưởng văn học thiếu nhi Noma.
Các giải thưởng văn học do các tổ chức và doanh nghiệp tư nhân nói trên không chỉ phát hiện, thừa nhận và khuyến khích các nhà văn về mặt tinh thần mà còn tạo ra bệ phóng để các nhà văn bước vào hoạt động sáng tác đỉnh cao và bùng nổ. Rất nhiều nhà văn sau khi đoạt các giải thưởng nói trên đã viết những tác phẩm có giá trị, gây tiếng vang ở Nhật Bản, được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới và giành cả được các giải thưởng quốc tế cao quý bao gồm cả giải Nobel.
NGUYỄN QUỐC VƯƠNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026
