Từ đơn vị tu sửa di tích đến cơ sở nghiên cứu chuyên ngành

Năm 2026 đánh dấu 55 năm hình thành và phát triển của Viện Bảo tồn di tích (1971-2026), gắn liền với quá trình xây dựng và trưởng thành của ngành Bảo tồn di tích Việt Nam. Từ nhiệm vụ tu sửa, phục chế công trình kiến trúc cổ, Viện từng bước phát triển thành đơn vị nghiên cứu khoa học và công nghệ chuyên ngành, đảm nhiệm khảo sát, lập hồ sơ khoa học, tư vấn, thiết kế, bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích trên cả nước.

Tiền thân của Viện là Phòng Tu sửa và phục chế, thành lập ngày 11/12/1964 theo Quyết định số 49/VH-QĐ của Bộ Văn hóa. Ngày 7/4/1971, Xưởng tu sửa và phục chế được thành lập theo Quyết định số 52/VH-QĐ, đánh dấu bước phát triển quan trọng. Qua nhiều lần đổi tên, từ Xưởng bảo quản và tu sửa di tích, Trung tâm Bảo quản Tu bổ di tích Trung ương đến Trung tâm Thiết kế, Bảo quản, Tu bổ các công trình văn hóa, đơn vị từng bước mở rộng chức năng, nâng cao năng lực chuyên môn. Năm 1995, Trung tâm Thiết kế và Tu bổ di tích được xếp vào nhóm viện nghiên cứu trực thuộc Bộ Văn hóa - Thông tin. Đến năm 4 2003, đơn vị chính thức mang tên Viện Bảo tồn di tích.

Ngày 4/7/2025, Bộ VHTTDL ban hành Quyết định số 2371/QĐ-BVHTTDL quy định chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Viện. Là đơn vị sự nghiệp khoa học và công nghệ trực thuộc Bộ, Viện thực hiện nghiên cứu, xây dựng luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách; lập, lưu trữ hồ sơ khoa học và xây dựng ngân hàng dữ liệu di tích; nghiên cứu tiêu chuẩn, quy trình kỹ thuật; tư vấn, thẩm tra, ứng dụng và chuyển giao công nghệ trong bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích.

Quá trình đổi mới tổ chức và chức năng cho thấy sự chuyển dịch từ hoạt động tu sửa, thi công sang nghiên cứu chuyên sâu, tích lũy tri thức và chuẩn hóa phương pháp bảo tồn, tạo nền tảng để Viện phát huy vai trò đơn vị nghiên cứu đầu ngành, gắn kết khoa học với thực tiễn bảo tồn di sản.

Những dấu ấn trong nghiên cứu và thực tiễn bảo tồn

Trong 55 năm, các thế hệ cán bộ, kiến trúc sư và nhà nghiên cứu của Viện đã tham gia khảo sát, lập hồ sơ, thiết kế, giám sát và tu bổ nhiều di tích có giá trị trên cả nước. Từ những năm 1970-1980, Viện tham gia tu bổ tháp Bình Sơn, chùa Bút Tháp, đình Tây Đằng, đình An Cố, chùa Keo, đền vua Đinh, đền vua Lê, chùa Kim Liên và đình Chu Quyến. Quá trình này đòi hỏi nhận diện chính xác đặc điểm kiến trúc, vật liệu, kết cấu và các yếu tố gốc cần bảo tồn.

Dấu ấn đáng chú ý là sự hợp tác với chuyên gia Ba Lan trong nghiên cứu, cứu vãn phế tích tại Di sản Mỹ Sơn; tham gia khảo sát, xây dựng đề án bảo tồn đô thị cổ Hội An và những bước đầu tu bổ di tích tại Cố đô Huế. Viện cũng tham gia bảo tồn nhiều đền, tháp Champa như Chiên Đàn, Khương Mỹ, Hưng Thạnh, Bánh Ít, Dương Long, Po Kloong Garai, Po RoMe và Po Nagar.

Từ thực tiễn, Viện từng bước xây dựng phương pháp bảo tồn phù hợp với từng loại hình di tích. Với kiến trúc gỗ, ưu tiên bảo tồn cấu kiện gốc, hạn chế thay thế, chú trọng vá, chắp, nối và gia cường. Với phế tích gạch, đá, việc cứu vãn thành phần nguyên gốc được đặt lên hàng đầu; phục hồi chỉ thực hiện khi có đủ tư liệu tin cậy. Phương pháp kết hợp khảo cổ học trong tu bổ đền, tháp Champa cũng góp phần tạo cơ sở khoa học cho việc bảo tồn kiến trúc gạch đặc thù.

Từ năm 2019 đến nay, Viện chủ trì bốn đề án tu bổ, chống xuống cấp di tích tại Phú Thọ, Quảng Ninh, Lạng Sơn và Ninh Bình; đánh giá giá trị, hiện trạng và định hướng giải pháp tu bổ đến năm 2030 cho hàng nghìn di tích. Kết quả khảo sát đồng thời bổ sung nguồn tư liệu cho hệ thống hồ sơ khoa học và ngân hàng dữ liệu của Viện.

Năng lực nghiên cứu được thể hiện qua ba nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia đã và đang chủ trì từ năm 2018; 21 đề tài cấp Bộ, trong đó 16 đề tài đã nghiệm thu; cùng 238 nhiệm vụ nghiên cứu, tư vấn chính sách, xây dựng quy trình, phát triển công nghệ, thử nghiệm và lập hồ sơ khoa học di tích. Từ năm 2017, Viện đã xây dựng năm tiêu chuẩn quốc gia chuyên ngành, trong đó bốn tiêu chuẩn được công bố, liên quan đến thi công, nghiệm thu kết cấu gỗ, phần nền ngõa, thiết kế, khảo sát và đánh giá hiện trạng di tích kiến trúc nghệ thuật.

Đào tạo nhân lực cũng là một đóng góp quan trọng. Từ năm 2018 đến tháng 6/2026, Viện tổ chức 21 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ tu bổ di tích, cấp chứng chỉ cho 1.123 học viên. Trong chương trình hợp tác với Italia giai đoạn 2018-2019, Viện góp phần đào tạo, cấp chứng chỉ cho 60 học viên làm công tác quản lý và tu bổ di tích tại các tỉnh miền Trung.

Trong nỗ lực đóng góp cho quốc gia, giới thiệu và tôn vinh giá trị di sản văn hóa Việt Nam ra với thế giới, Viện tham gia xây dựng hồ sơ đề cử Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc, được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025; đồng thời chủ trì hoàn thành hồ sơ đề cử Quần thể di tích khảo cổ học Óc Eo – Ba Thê, hiện đang được thẩm định.

Những thành tựu này phản ánh tri thức, kinh nghiệm và phương pháp chuyên môn được tích lũy qua nhiều thế hệ. Với những đóng góp cho sự nghiệp bảo tồn di sản, Viện được trao Huân chương Lao động hạng Ba năm 1989, Huân chương Lao động hạng Nhì năm 2021 cùng nhiều Cờ thi đua, bằng khen của Chính phủ và Bộ VHTTDL.

Chuyển đổi số: từ lưu giữ tư liệu đến kiến tạo dữ liệu sống

Nếu trước đây, thành quả bảo tồn thường được nhận diện qua những công trình được cứu vãn, tu bổ và phục hồi, thì trong bối cảnh hiện nay, năng lực lưu giữ, tổ chức và khai thác dữ liệu khoa học ngày càng trở thành một bộ phận thiết yếu của công tác bảo tồn. Hồ sơ khảo sát, bản vẽ kiến trúc, ảnh tư liệu, thông tin vật liệu và lịch sử tu bổ không chỉ phục vụ nghiên cứu trước mắt mà còn là căn cứ để nhận diện yếu tố gốc, theo dõi biến đổi hiện trạng và xây dựng giải pháp bảo tồn lâu dài.

Nhận thức rõ yêu cầu đó, từ năm 2010, Viện đã triển khai xây dựng Ngân hàng dữ liệu về di tích và công tác bảo tồn di tích ở Việt Nam. Đến nay, hệ thống đã có hơn 6.000 hồ sơ của 4.053 di tích, cùng hàng trăm hồ sơ nhiệm vụ và đề tài nghiên cứu khoa học. Kho tư liệu tích lũy trong hơn nửa thế kỷ còn bao gồm hàng vạn bản vẽ, hàng chục vạn bức ảnh và nhiều tài liệu ghi nhận những hiện trạng, cấu kiện, chi tiết kiến trúc đã mất hoặc biến đổi theo thời gian.

Năm 2019-2020, Viện tiếp tục triển khai dự án bổ sung, nâng cấp hệ thống trang thiết bị lưu trữ dữ liệu số, hướng tới mở rộng khả năng truy cập, tra cứu, quản trị và khai thác thông tin. Hệ thống được định hướng có khả năng đáp ứng tối đa 3.000 lượt truy cập, đồng thời tạo điều kiện kết nối với các hệ thống dữ liệu khác của ngành Văn hóa. Đây là bước phát triển quan trọng, song cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục chuẩn hóa dữ liệu, hoàn thiện hạ tầng và xây dựng các công cụ phân tích, khai thác chuyên sâu.

Theo kiến trúc sư Đặng Khánh Ngọc, Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích, cần nhìn nhận số hóa vượt ra ngoài việc quét và lưu trữ tài liệu. Ông nhấn mạnh: “Dữ liệu số cũng là một dạng tài sản di sản mới. Nó không thay thế hiện vật hay tài liệu gốc, nhưng là “cánh tay nối dài” để bảo vệ ký ức của di sản trước nguy cơ xuống cấp, mất mát và giới hạn của không gian lưu trữ truyền thống”.

Quan điểm này cho thấy công nghệ không thay thế nguyên tắc bảo tồn, mà mở rộng năng lực nhận diện, lưu giữ và phát huy giá trị di sản. Việc chuyển đổi từ hồ sơ giấy sang dữ liệu có cấu trúc cho phép thông tin được tra cứu, đối chiếu và cập nhật thuận lợi hơn; giảm thao tác trực tiếp trên tài liệu gốc; đồng thời tạo điều kiện chia sẻ tri thức với cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, cơ sở đào tạo và công chúng.

Trong giai đoạn tới, Viện định hướng từng bước ứng dụng quét laser 3D, thiết bị bay không người lái, ảnh viễn thám, hệ thống thông tin địa lý GIS, kỹ thuật đo ảnh và mô hình hóa 3D trong khảo sát, đánh giá hiện trạng di tích. Các công nghệ này có thể hỗ trợ xây dựng bản vẽ chính xác, ghi nhận biến dạng kết cấu, phân tích biến đổi cảnh quan và tạo lập tư liệu trực quan phục vụ nghiên cứu, đào tạo, giáo dục di sản. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xử lý khối lượng dữ liệu lớn; các kỹ thuật phân tích vật liệu, siêu âm, chụp cắt lớp và mô hình bản sao số mở ra khả năng nghiên cứu sâu hơn về cấu trúc, vật liệu và tình trạng kỹ thuật của di tích, hiện vật.

Tuy nhiên, chuyển đổi số không đồng nghĩa với việc chỉ đầu tư thiết bị hay mở rộng dung lượng lưu trữ. Như Viện trưởng Đặng Khánh Ngọc nhận định, thách thức hiện nay còn nằm ở việc tổ chức, chuẩn hóa dữ liệu và đầu tư công nghệ phù hợp. Ông cho rằng: “Chuyển từ tư duy ‘lưu giữ’ an toàn sang tư duy ‘chia sẻ và kết nối’ để phát huy giá trị là một bước thay đổi nhận thức then chốt của Viện trong giai đoạn mới”.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa quyết định đối với việc phát triển ngân hàng dữ liệu thành một hạ tầng tri thức thực sự. Muốn vậy, cần xây dựng bộ chuẩn dữ liệu chuyên ngành, hoàn thiện công cụ trích xuất và phân tích thông tin, bảo đảm an toàn, bản quyền và phân quyền khai thác; đồng thời tăng cường kết nối với cơ sở dữ liệu của Bộ VHTTDL, các cơ quan quản lý di sản và địa phương. Khi dữ liệu được tổ chức khoa học và chia sẻ có kiểm soát, giá trị của kho tư liệu sẽ không chỉ nằm ở khả năng lưu giữ mà còn ở năng lực hỗ trợ ra quyết định, nghiên cứu, giáo dục, truyền thông và phát triển các hình thức tiếp cận di sản mới.

Phát huy nguồn lực chuyên môn, hướng tới trung tâm dữ liệu khoa học về di sản

Từ nền tảng 55 năm hoạt động, Viện Bảo tồn di tích có những điều kiện quan trọng để đảm nhận vai trò lớn hơn trong giai đoạn phát triển mới. Cán bộ của Viện hiện nay có chuyên môn đa ngành, gồm bảo tồn, kiến trúc, khảo cổ học, lịch sử, văn hóa, vật liệu truyền thống, kết cấu công trình và mỹ thuật truyền thống. Sự kết hợp giữa các chuyên gia giàu kinh nghiệm thực địa với lực lượng cán bộ trẻ có khả năng tiếp cận công nghệ mới là nguồn lực quan trọng để Viện phát triển năng lực nghiên cứu liên ngành.

Để phát huy tiềm lực ấy, trong thời gian tới, yêu cầu đặt ra là Viện cần tiếp tục củng cố tổ chức, bổ sung nhân lực khoa học và công nghệ, tăng cường trang thiết bị và hoàn thiện điều kiện nghiên cứu chuyên sâu. Các phòng thí nghiệm bảo quản di tích, xưởng thực nghiệm tu bổ, phục chế và không gian đào tạo thực hành cần được phát triển đồng bộ, gắn kết chặt chẽ với hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm vật liệu và chuyển giao công nghệ. Hợp tác quốc tế cũng cần tiếp tục được mở rộng nhằm tiếp thu kỹ thuật tiên tiến, nâng cao năng lực chuyên môn và đào tạo đội ngũ kế cận.

Định hướng đến trước năm 2030, Viện đặt mục tiêu trở thành đơn vị khoa học và công nghệ đầu ngành, là đầu mối nghiên cứu, phát triển và ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ trong bảo tồn, phát huy giá trị di tích trên cả nước. Mục tiêu này phù hợp với yêu cầu gắn kết văn hóa với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; đồng thời góp phần thực hiện các chương trình quốc gia về bảo tồn, phát huy giá trị và số hóa di sản văn hóa giai đoạn 2021-2030.

Trong tiến trình đó, Viện hướng tới xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số về di sản văn hóa Việt Nam, từng bước kết nối hồ sơ khoa học, bản vẽ kiến trúc, ảnh tư liệu, bản đồ, kết quả khảo sát, hồ sơ tu bổ và dữ liệu 3D. Việc hình thành các bản sao số đối với những di tích phù hợp, phát triển công cụ theo dõi biến đổi hiện trạng và chia sẻ dữ liệu có kiểm soát sẽ góp phần nâng cao chất lượng quản lý, hỗ trợ dự báo rủi ro, phục vụ tu bổ và mở rộng cơ hội tiếp cận di sản cho cộng đồng. Dữ liệu số cũng có thể trở thành nguồn tư liệu cho giáo dục, truyền thông và sáng tạo sản phẩm văn hóa, du lịch số, qua đó tăng cường mối liên hệ giữa bảo tồn với đời sống đương đại.

Kỷ niệm 55 năm thành lập là dịp nhìn lại một hành trình tích lũy tri thức và kinh nghiệm, đồng thời xác định những yêu cầu mới đối với Viện Bảo tồn di tích. Trước sự biến đổi nhanh chóng của công nghệ và những thách thức ngày càng phức tạp trong bảo tồn di sản, giá trị của Viện không chỉ nằm ở số lượng công trình đã thực hiện hay hồ sơ đã lưu trữ, mà còn ở năng lực nghiên cứu, chuẩn hóa tri thức, chuyển giao công nghệ và kết nối các nguồn lực.

Với nền tảng chuyên môn được bồi đắp qua nhiều thế hệ, đội ngũ cán bộ đa ngành và kho tư liệu khoa học có giá trị, Viện có cơ sở để tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động, đưa khoa học công nghệ trở thành động lực nâng cao chất lượng bảo tồn. Khi được đầu tư đồng bộ về con người, hạ tầng và cơ chế khai thác dữ liệu, Viện Bảo tồn di tích có thể phát huy tốt hơn vai trò trung tâm tri thức chuyên ngành, góp phần gìn giữ tính xác thực, toàn vẹn của di sản và chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành động lực phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.