Công nghệ và sự thay đổi không gian tiếp nhận văn hóa

Những năm gần đây, chuyển đổi số không còn đơn thuần là một xu hướng phát triển công nghệ mà đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có không gian văn hóa, làm thay đổi cách con người tiếp cận, tiếp nhận và sáng tạo các giá trị văn hóa. Có thể thấy, công nghệ không chỉ là phương tiện hỗ trợ lưu trữ và quảng bá văn hóa mà đang tạo ra một "không gian văn hóa số" - nơi các hoạt động tiếp cận, trao đổi, sáng tạo và lan tỏa giá trị văn hóa diễn ra liên tục trên các nền tảng số. Nếu trước đây, quá trình tiếp nhận văn hóa chủ yếu diễn ra theo mô hình một chiều - từ gia đình, nhà trường, các thiết chế văn hóa và các phương tiện truyền thông đại chúng đến công chúng - thì ngày nay, không gian số tạo ra một môi trường tương tác đa chiều, nơi mọi cá nhân đều có thể tham gia vào quá trình sản xuất, chia sẻ và lan tỏa các giá trị văn hóa. Hơn nữa, nếu trước đây, ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực văn hóa chủ yếu dừng lại ở việc tin học hóa công tác quản lý hoặc số hóa tư liệu thì ngày nay, chuyển đổi số được hiểu theo nghĩa rộng hơn: là quá trình tái cấu trúc toàn diện hoạt động bảo tồn, quản lý, sáng tạo, phổ biến và thụ hưởng văn hóa trên nền tảng công nghệ số.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để công nghệ góp phần bảo đảm tính xác thực của di sản, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và nâng cao năng lực tiếp nhận văn hóa của cộng đồng. Bởi lẽ, giá trị của chuyển đổi số không nằm ở số lượng dữ liệu được số hóa hay số lượng nền tảng được xây dựng mà ở khả năng đưa các giá trị văn hóa đến gần hơn với công chúng, giúp di sản tiếp tục được bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa trong đời sống đương đại

Sự trở lại của văn hóa truyền thống trong đời sống của giới trẻ

Một thời gian dài, việc tiếp nhận và kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống có nhiều bất cập do có sự khác biệt khoảng cách thế hệ. Tuy nhiên, nhờ những chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, thời gian gần đây, văn hóa truyền thống đang dần trở lại trong đời sống của giới trẻ. Mạng xã hội và công nghệ đang trở thành cầu nối, mang văn hóa truyền thống đến gần hơn với cộng đồng, hiện diện trong đời sống của người trẻ. Hệ thống bảo tàng, thư viện, trung tâm lưu trữ và các di tích lịch sử từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số, ứng dụng mã QR, thuyết minh tự động, công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và mô hình tham quan trực tuyến. Không ít di sản văn hóa phi vật thể cũng được ghi hình, số hóa và lưu trữ dưới dạng dữ liệu số, thậm chí được diễn giải sinh động qua các trưng bày, góp phần bảo tồn phát huy giá trị di sản, hướng đến giáo dục trải nghiệm cho công chúng.

Song song với đó, mạng xã hội đã góp phần tạo nên nhiều hiện tượng văn hóa có sức lan tỏa mạnh mẽ. Những tiết mục sử dụng chất liệu dân gian trong các chương trình nghệ thuật đương đại, các sản phẩm âm nhạc kết hợp nhạc cụ dân tộc với phong cách hiện đại hay các video giới thiệu di sản văn hóa bằng hình thức đã thu hút hàng triệu lượt xem và chia sẻ, minh chứng cho khả năng thích ứng mạnh mẽ của văn hóa truyền thống trong môi trường số. Đáng chú ý, tiết mục "Trống cơm" trong chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai đã đạt 1,5 triệu view chỉ sau 4 ngày phát hành, tạo nên hiệu ứng tích cực trên các nền tảng số, khơi dậy sự quan tâm của đông đảo người trẻ đối với làn điệu dân gian và nhạc cụ truyền thống.

Sự thay đổi này phản ánh một thực tế rằng, điều làm nên sức hấp dẫn của văn hóa truyền thống không chỉ nằm ở bản thân các giá trị văn hóa mà còn ở phương thức truyền tải. Khi văn hóa được kể bằng ngôn ngữ của thời đại số, được minh họa bằng hình ảnh trực quan, âm thanh sinh động và các hình thức tương tác sáng tạo, khoảng cách giữa người trẻ và di sản văn hóa được rút ngắn đáng kể.

Quan trọng hơn, sự quan tâm ấy không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức hay trải nghiệm. Công nghệ đang tạo điều kiện để người trẻ tham gia sâu hơn vào quá trình sáng tạo, diễn giải và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống. Đây cũng chính là một trong những biến đổi đáng chú ý nhất về nhận thức văn hóa của giới trẻ trong kỷ nguyên số, sẽ được phân tích ở phần tiếp theo.

Từ người tiếp nhận đến chủ thể sáng tạo và lan tỏa văn hóa

Một trong những thay đổi căn bản của thời đại số là xóa nhòa ranh giới giữa người sáng tạo nội dung và người tiếp nhận nội dung. Nếu trong môi trường truyền thông truyền thống, việc truyền bá văn hóa chủ yếu thuộc về các cơ quan quản lý, các thiết chế văn hóa, trường học hay các cơ quan báo chí thì ngày nay, bất kỳ cá nhân nào sở hữu một thiết bị kết nối internet cũng có thể trở thành người kể chuyện văn hóa. Chính sự thay đổi đó đã làm biến đổi sâu sắc vai trò của giới trẻ trong đời sống văn hóa đương đại.

Người trẻ không còn chỉ tiếp nhận văn hóa theo cách thụ động mà ngày càng chủ động tham gia vào quá trình tái hiện, diễn giải và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống. Công nghệ số đã tạo ra một môi trường mở, nơi mỗi cá nhân đều có khả năng sáng tạo nội dung và kết nối với cộng đồng có cùng mối quan tâm. Những video giới thiệu di sản, các podcast kể chuyện lịch sử, phim ngắn về phong tục tập quán, triển lãm trực tuyến, bản đồ số di sản hay các ứng dụng trải nghiệm văn hóa được xây dựng bởi chính những người trẻ đang xuất hiện ngày càng nhiều, góp phần tạo nên một hệ sinh thái văn hóa số năng động và giàu sức sống.

Đáng chú ý, nhiều bạn trẻ không còn xem văn hóa truyền thống là những tri thức khô cứng cần ghi nhớ mà coi đó là chất liệu để sáng tạo. Họ sử dụng ngôn ngữ của thời đại - hình ảnh, video ngắn, đồ họa số, âm nhạc điện tử, trí tuệ nhân tạo hay công nghệ thực tế ảo - để kể lại những câu chuyện của quá khứ bằng một hình thức gần gũi với công chúng hôm nay. Điều đó phản ánh sự chuyển dịch quan trọng trong nhận thức: người trẻ không còn xem mình là đối tượng được giáo dục về văn hóa mà đang từng bước trở thành chủ thể tham gia sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc. Chính cách tiếp cận này đã góp phần thu hẹp khoảng cách giữa di sản và đời sống hiện đại, giúp văn hóa truyền thống hiện diện tự nhiên hơn trong đời sống của thế hệ trẻ.

Thực tiễn cho thấy, nhiều dự án do người trẻ khởi xướng đang góp phần tích cực vào quá trình đó. Thông qua mạng xã hội, các nhóm sáng tạo nội dung về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, ẩm thực hay nghệ thuật truyền thống đã thu hút hàng trăm nghìn đến hàng triệu lượt theo dõi. Trong số đó, dự án "Việt Nam Call" là một ví dụ đáng chú ý. Bằng việc thiết kế các chuyên mục truyền thông hấp dẫn kết hợp với các hoạt động trải nghiệm thực tiễn, dự án đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa chiều. Tiêu biểu là chuyên mục “Truyện kể dân gian” với các bài viết về trò chơi dân gian dưới dạng truyện tranh bốn ô và workshop “Góc phố” giúp nhiều bạn trẻ hiểu và thêm yêu các trò chơi dân gian gần gũi tưởng chừng đã bị quên lãng trong đời sống hiện đại.

Có thể nói, công nghệ đã làm thay đổi quan niệm về bảo tồn văn hóa. Nếu trước đây, bảo tồn thường được hiểu là gìn giữ nguyên trạng các giá trị truyền thống thì trong bối cảnh chuyển đổi số, bảo tồn còn bao hàm cả việc làm cho di sản tiếp tục "sống" trong đời sống đương đại thông qua những hình thức biểu đạt mới.

Tuy nhiên, sự thay đổi ấy cũng đặt ra yêu cầu mới đối với công tác quản lý và giáo dục văn hóa. Với tốc độ lan truyền thông tin nhanh hơn rất nhiều so với khả năng kiểm chứng, những nội dung hấp dẫn về hình thức chưa chắc đã bảo đảm tính chính xác về học thuật trong khi những thông tin chuẩn xác nhưng khô cứng lại khó tiếp cận công chúng. Đây là một trong những thách thức lớn của giáo dục văn hóa trong thời đại số.

Những nghịch lý của văn hóa truyền thống trong không gian số

Bên cạnh những cơ hội to lớn mà công nghệ mang lại, không gian số cũng đặt ra không ít vấn đề đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Điều đáng lưu ý là nhiều thách thức không xuất phát từ bản thân công nghệ mà từ cách con người khai thác và sử dụng công nghệ.

Nghịch lý đầu tiên là sự lan tỏa rộng chưa đồng nghĩa với sự hiểu biết sâu. Một video giới thiệu về trang phục truyền thống có thể đạt hàng triệu lượt xem chỉ trong vài ngày nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người xem hiểu đúng về lịch sử, nguồn gốc hay ý nghĩa của loại trang phục ấy.

Tương tự, nhiều địa điểm di sản, lễ hội trở thành "điểm check-in" nổi tiếng trên mạng xã hội nhưng giá trị lịch sử và văn hóa của di tích lại ít được quan tâm. Người ta có thể nhớ một góc chụp đẹp, một quán cà phê gần di tích hay một hiệu ứng hình ảnh bắt mắt nhưng lại không biết di tích đó gắn với nhân vật hay sự kiện lịch sử nào. Trong trường hợp này, văn hóa được tiêu dùng như một sản phẩm trải nghiệm hơn là được tiếp nhận như một giá trị tri thức.

Một nghịch lý khác là xu hướng đơn giản hóa và giải trí hóa di sản. Để thu hút người xem, nhiều nội dung về văn hóa trên mạng xã hội được cắt ngắn, lược bỏ bối cảnh hoặc trình bày theo hướng giật gân, gây tranh cãi. Thuật toán của các nền tảng số thường ưu tiên những nội dung có khả năng tạo tương tác cao trong khi những bài viết phân tích chuyên sâu lại khó tiếp cận công chúng rộng rãi. Điều này vô hình trung tạo áp lực đối với những người sáng tạo nội dung văn hóa, buộc họ phải cân bằng giữa tính hấp dẫn và tính chính xác.

Đáng lo ngại hơn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các công cụ chỉnh sửa hình ảnh, âm thanh đang khiến nguy cơ xuyên tạc hoặc tạo dựng thông tin sai lệch về văn hóa trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết. Điều này làm sai lệch nhận thức của công chúng nếu không được kiểm chứng.

Mặc dù vẫn còn những lo ngại về nguy cơ thương mại hóa, đơn giản hóa hay xuyên tạc các giá trị văn hóa trong môi trường số, song nhìn một cách tổng thể, công nghệ không phải là nguyên nhân làm mai một bản sắc văn hóa dân tộc. Công nghệ chỉ là công cụ; giá trị của công cụ phụ thuộc vào cách con người sử dụng nó. Nếu được định hướng đúng, công nghệ sẽ mở ra những cơ hội chưa từng có để bảo tồn, phát huy và lan tỏa văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Làm mới văn hóa dân tộc nhưng không đánh mất bản sắc

Để khắc phục tình trạng này, trước hết cần nâng cao năng lực văn hóa số cho giới trẻ. Năng lực văn hóa số không chỉ là khả năng sử dụng công nghệ mà còn bao gồm khả năng tiếp nhận, đánh giá, chọn lọc và sáng tạo nội dung văn hóa một cách có trách nhiệm. Đây là yêu cầu ngày càng cấp thiết khi trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra lượng lớn nội dung với tốc độ rất nhanh nhưng không phải lúc nào cũng bảo đảm độ chính xác hoặc tính xác thực của thông tin.

Nhà trường cần đổi mới phương pháp giáo dục văn hóa theo hướng tăng cường trải nghiệm, thực hành và ứng dụng công nghệ. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức qua sách giáo khoa, việc đưa học sinh đến bảo tàng, di tích, làng nghề hoặc tổ chức các dự án học tập gắn với di sản sẽ giúp người học hình thành nhận thức sâu sắc hơn về văn hóa dân tộc. Đồng thời, việc sử dụng học liệu số, bảo tàng trực tuyến, bản đồ số hay công nghệ thực tế ảo trong giảng dạy sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục văn hóa, phù hợp với đặc điểm tiếp nhận của thế hệ trẻ.

Đối với các thiết chế văn hóa, chuyển đổi số không nên chỉ dừng lại ở việc số hóa tư liệu mà cần hướng tới đổi mới phương thức truyền thông và tương tác với công chúng. Các bảo tàng, thư viện, khu di tích và nhà hát cần chủ động xây dựng các sản phẩm truyền thông có chất lượng, tận dụng mạng xã hội để kể những câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ hiện đại nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác và chiều sâu học thuật. Điều quan trọng là tạo ra những trải nghiệm văn hóa hấp dẫn, giúp công chúng, đặc biệt là giới trẻ, không chỉ “xem” mà còn “hiểu” và “đồng cảm” với các giá trị truyền thống.

Mặt khác, cần khuyến khích mạnh mẽ sự tham gia của giới trẻ trong các hoạt động sáng tạo và bảo tồn văn hóa. Các cuộc thi sáng tạo nội dung số về di sản, dự án cộng đồng, chương trình tình nguyện số hóa tư liệu hay các hoạt động khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa sẽ tạo điều kiện để người trẻ phát huy khả năng sáng tạo và tinh thần trách nhiệm đối với văn hóa dân tộc. Khi được trao cơ hội và được định hướng đúng, họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn trở thành lực lượng quan trọng trong việc làm mới và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam.

Kết luận

Sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tiếp cận, thực hành và lan tỏa văn hóa trong xã hội hiện đại. Đối với giới trẻ, không gian số không chỉ là môi trường giao tiếp hay giải trí mà đã trở thành một không gian văn hóa mới, nơi nhận thức về truyền thống được hình thành, điều chỉnh và tái tạo thông qua quá trình tương tác liên tục với các nền tảng số.

Thực tiễn cho thấy, nhận thức văn hóa của giới trẻ đang chuyển từ mô hình tiếp nhận thụ động sang tham gia chủ động, từ người tiêu dùng văn hóa sang người đồng sáng tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa. Đây là một chuyển biến tích cực, phản ánh sự thay đổi trong mối quan hệ giữa con người, công nghệ và văn hóa. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra yêu cầu phải nâng cao năng lực văn hóa số, tăng cường giáo dục di sản và hoàn thiện cơ chế quản lý nhằm bảo đảm rằng các giá trị văn hóa truyền thống được tiếp nhận và phát huy trên cơ sở tôn trọng tính xác thực và bản sắc dân tộc.

Có thể khẳng định rằng, công nghệ không làm thay đổi bản chất của văn hóa truyền thống mà đang làm thay đổi cách con người tiếp cận, cảm nhận và thực hành văn hóa. Trong kỷ nguyên số, bảo tồn văn hóa không chỉ là gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn là quá trình giúp các giá trị ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại bằng những hình thức biểu đạt mới. Khi công nghệ được sử dụng như một công cụ phục vụ con người và giới trẻ trở thành chủ thể sáng tạo có tri thức, bản lĩnh và trách nhiệm, văn hóa truyền thống sẽ không bị mai một mà sẽ tiếp tục được làm giàu, lan tỏa và khẳng định giá trị trong tiến trình phát triển của đất nước.

Nguyễn Tuệ Lâm - TS Nguyễn Anh Thư

Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026