Những thách thức khi thu thập dữ liệu
Nghị định số 277/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 của Chính phủ về Hạ tầng văn hóa số gồm 5 chương và 20 điều, tạo nền tảng pháp lý quan trọng để xây dựng, phát triển hạ tầng văn hóa số quốc gia và định hình không gian văn hóa Việt Nam trên môi trường số.
Một trong những rào cản lớn nhất đối với tiến trình số hóa văn hóa không nằm ở sự thiếu hụt về ý tưởng sáng tạo, mà xuất phát từ sự khan hiếm và phân mảnh của các nguồn tài nguyên dữ liệu chính thống. Trong những năm qua, thị trường nội dung số Việt Nam đã chứng kiến sự ra đời của nhiều công ty, tổ chức và cá nhân chuyên sản xuất các sản phẩm truyền thông về chủ đề văn hóa, lịch sử. Nhiều dự án trong số đó được đầu tư công phu, thu hút hàng triệu lượt xem trên các nền tảng mạng xã hội, minh chứng cho nhu cầu tìm hiểu cội nguồn rất lớn của thế hệ trẻ. Tuy nhiên, hành trình để tạo ra một sản phẩm mang tính giáo dục và đảm bảo độ chính xác tuyệt đối lại là một quá trình đầy gian nan. Những người làm công tác nghiên cứu và sản xuất nội dung thường xuyên phải đối mặt với tình trạng thiếu thốn tư liệu tham khảo có tính hệ thống.
Điển hình trong quá trình xây dựng dự án truyền thông số Xin chào Việt Nam nhằm tìm hiểu về văn hóa tại các vùng miền như Phú Quốc, nhóm sản xuất thường phải tổ chức những chuyến đi thực địa tốn kém, trực tiếp tìm gặp người dân địa phương để chắt lọc từng câu chuyện, từng thông tin lịch sử. Việc thiếu vắng các trung tâm lưu trữ dữ liệu tập trung, các thư viện số hóa chuyên sâu khiến họ phải di chuyển liên tục giữa các địa phương và trung tâm lưu trữ quốc gia tại Hà Nội để đối chiếu, xác minh thông tin. Quy trình sản xuất thủ công khiến việc cho ra đời một sản phẩm đảm bảo chất lượng nội dung có thể kéo dài hàng tháng trời. Trong khi đó, trên không gian mạng, các nhóm sản xuất nội dung thiếu trách nhiệm lại có thể tận dụng những thông tin chưa qua kiểm chứng để xuất bản hàng loạt video, bài viết với tốc độ chóng mặt, có thể lên tới hàng chục sản phẩm mỗi ngày. Sự chênh lệch quá lớn về tần suất và độ phủ sóng này đã trực tiếp tạo ra một khoảng trống lớn chưa có lời giải.
Khi những nguồn dữ liệu chính thống, được kiểm duyệt kỹ lưỡng chưa đủ phong phú và chưa dễ dàng tiếp cận, khoảng trống đó sẽ bị lấp đầy bởi những luồng thông tin sai lệch, thậm chí là xuyên tạc lịch sử. Thế hệ trẻ, vốn là nhóm dành nhiều thời gian nhất cho các nền tảng mạng xã hội, trở thành những đối tượng dễ bị tác động nhất. Họ dễ dàng bị thu hút bởi các định dạng nội dung bắt mắt, giật gân nhưng lại chứa đựng những thông điệp sai trái. Nguy hiểm hơn, tác động của thuật toán phân phối nội dung có thể khiến một thông tin giả mạo xuất hiện liên tục trên bảng tin của người dùng. Sự lặp lại của những nội dung này dễ dàng tạo ra một ảo giác về tính chân thực, khiến người xem dần chấp nhận những điều sai trái như một sự thật hiển nhiên. Hệ lụy sâu xa của hiện tượng này chính là việc một bộ phận công chúng có thể bị lệch lạc trong nhận thức lịch sử, nghiêm trọng nhất hơn tạo ra sự đứt gãy về mặt niềm tin đối với các giá trị di sản và truyền thống của dân tộc.
Khẳng định chủ quyền văn hóa
Đứng trước những nguy cơ hiện hữu, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng và các giá trị lịch sử không thể chỉ phụ thuộc vào những biện pháp phòng vệ thụ động hoặc nỗ lực đơn lẻ của từng nhà sáng tạo. Trong kỷ nguyên số, không gian mạng cần được nhìn nhận như một không gian chủ quyền quốc gia. Việc bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian số không chỉ giới hạn ở các vấn đề an ninh mạng hay phòng chống tội phạm công nghệ cao, mà còn phải tuyên truyền các kiến thức lịch sử đúng đắn đến công chúng.
Để thực hiện được mục tiêu này, giải pháp căn cơ nhất được đặt ra là tăng cường công tác nghiên cứu, số hóa và đưa vào hệ thống cơ sở dữ liệu lớn các thông tin lịch sử, văn hóa đáng tin cậy. Đặc biệt, việc công khai các sử liệu chính thống được xem là một nhiệm vụ trọng tâm. Khi nguồn tài nguyên này được mở rộng khả năng truy cập, bất kỳ người dân nào, dù đang sinh sống tại Việt Nam hay ở nước ngoài, đều có khả năng tự đối chiếu, kiểm chứng các thông tin trên mạng. Chỉ khi nào có một nguồn dữ liệu gốc đủ mạnh, đủ minh bạch và dễ tiếp cận, các cơ quan quản lý và những người làm văn hóa mới có đủ căn cứ để bác bỏ những luận điệu xuyên tạc, đồng thời cung cấp cho công chúng một góc nhìn toàn diện, chính xác về lịch sử dân tộc. Do đó, Nghị định 277/NĐ-CP xác định rõ nhiệm vụ phát triển hạ tầng văn hóa số phải luôn được đặt trong mối tương quan chặt chẽ với nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, chủ động thiết lập lớp rào chắn phòng ngừa mọi nguy cơ xâm phạm an ninh văn hóa từ cả bên trong lẫn bên ngoài.
Hệ sinh thái đa chủ thể và những kỳ vọng định hình nguồn lực mới
Hạ tầng văn hóa số theo định hướng của Nghị định 277/NĐ-CP là một dự án hướng tới việc kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa số toàn diện, nơi có sự hiện diện và tương tác liên tục của nhiều nhóm chủ thể khác nhau, bao gồm các cơ quan quản lý nhà nước, các thiết chế văn hóa, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp công nghệ, cùng các tổ chức và cá nhân hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo cả trong và ngoài nước. Trong hệ sinh thái này, mỗi chủ thể đều mang theo những kỳ vọng riêng biệt nhưng cùng chung mục đích đưa các giá trị văn hóa lan tỏa mạnh mẽ trên môi trường số.
Từ góc độ của các chuyên gia và nhà quản lý văn hóa, kỳ vọng lớn nhất là quá trình số hóa phải được thực hiện một cách bài bản, khoa học và có sự tham vấn chặt chẽ từ giới chuyên môn. Các không gian văn hóa số cần được thiết kế hiện đại, có tính thẩm mỹ cao, cập nhật các xu hướng công nghệ mới nhất để thu hút thị hiếu của người dùng đương đại, song tuyệt đối không được làm biến dạng hay mất đi những cốt cách, truyền thống quý báu của cha ông. Sự kết hợp hài hòa giữa hình thức biểu đạt tân tiến và nội dung nguyên bản chính là chìa khóa để giữ gìn bản sắc trong thời đại số.
Đối với cộng đồng nghệ nhân và những người thực hành di sản tại cơ sở, hạ tầng văn hóa số mở ra một cánh cửa mới để bảo tồn và phát triển kinh tế làng nghề. Mong muốn của họ là thông qua môi trường mạng, các quy trình chế tác thủ công tinh xảo, những câu chuyện văn hóa ẩn chứa đằng sau mỗi sản phẩm sẽ được tiếp cận trực tiếp với lớp trẻ và quảng bá rộng rãi tới bạn bè quốc tế. Sự công nhận và lan tỏa trên không gian số không chỉ mang lại niềm tự hào nghề nghiệp mà còn tạo ra những cơ hội thương mại, giúp các làng nghề có thêm nguồn lực để duy trì và mở rộng quy mô hoạt động, đảm bảo sự chuyển giao thế hệ một cách liền mạch.
Đặc biệt, đối với đội ngũ những người sản xuất nội dung số độc lập, Nghị định 277/2026/NĐ-CP mang đến những tín hiệu tích cực về chính sách nghề nghiệp. Để ngành nghề này phát triển lành mạnh, họ cần một hệ thống cơ chế, chính sách minh bạch, đặc biệt là các quy định hướng dẫn chi tiết về thủ tục tiếp cận nguồn dữ liệu lịch sử chính thống từ các bảo tàng, viện nghiên cứu. Đi kèm với đó, nhà nước cũng cần thiết lập các chế tài xử lý vi phạm nghiêm minh, răn đe các hành vi đánh cắp bản quyền hoặc cố tình xuyên tạc thông tin nhằm trục lợi cá nhân. Khi được đặt trong một hành lang pháp lý an toàn, được định hướng và bảo vệ, lực lượng sáng tạo nội dung sẽ trở thành những cánh tay nối dài đắc lực của nhà nước, đóng góp trực tiếp vào quá trình lan tỏa sức mạnh mềm văn hóa.
Trong một thế giới mà ranh giới địa lý dần bị xóa nhòa và thông tin có khả năng lan truyền không giới hạn, việc làm chủ hạ tầng dữ liệu chính là phương thức hữu hiệu nhất để nền văn hóa Việt Nam chủ động hiện diện và khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Tiến trình chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, được cụ thể hóa qua Nghị định 277/2026/NĐ-CP, đã đưa những tư liệu được lưu trữ trở thành một động lực mới cho công tác giáo dục, kích thích năng lực sáng tạo và biến các di sản truyền thống thành nguồn tài nguyên phát triển vô tận. Bằng việc lấy công nghệ làm cầu nối, văn hóa Việt Nam đang đứng trước cơ hội để không chỉ được gìn giữ một cách nguyên vẹn mà còn không ngừng tiếp thu, đổi mới và tiếp cận một cách mạnh mẽ nhất tới công chúng toàn cầu.
MINH KHANG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026
