Khi nghệ sĩ ngày càng đề cao những giá trị truyền thống
Năm 2023 được giới chuyên môn đánh giá là cột mốc bản lề khi chất liệu âm nhạc dân gian được các nghệ sĩ xem trọng và xử lý một cách chỉn chu thông qua mô hình sản xuất đĩa nhạc hoàn chỉnh. Đại diện tiêu biểu nhất cho bước đi này là album phòng thu Vũ Trụ Cò Bay của nữ ca sĩ Phương Mỹ Chi cùng nhóm nhà sản xuất âm nhạc DTAP, được phát hành vào ngày 18/9/2023. Thay vì chỉ phát hành các đĩa đơn riêng lẻ để thăm dò thị hiếu của người nghe, dự án này là một tập hợp gồm 10 ca khúc được xây dựng đồng bộ theo thể loại điện tử dân gian. Về mặt kỹ thuật hòa âm, các nhà sản xuất đã kết hợp các làn điệu cổ truyền như quan họ Bắc Ninh, cải lương Nam Bộ và ca trù vào không gian âm thanh hiện đại của Future Bass, Trap và Synth-pop. Trong ca khúc Vũ trụ có anh, việc kết hợp tiếng gõ nhịp phách mang âm hưởng ca trù cùng hệ thống tiếng synth dày của nhạc điện tử đã tạo nên một khung tiết tấu có tính tương phản cao nhưng vẫn đảm bảo sự mượt mà về thính giác. Tương tự, tác phẩm Bóng phù hoa lại khai thác những quãng luyến láy ngũ cung đặc trưng của âm nhạc truyền thống, kết hợp với phần bè phối đa tầng được nén kỹ lưỡng để làm nổi bật chiều sâu không gian âm thanh của bài hát. Sự thành công về mặt thương mại của album, đi kèm với các giải thưởng như ca khúc Bóng phù hoa nhận đề cử tại Giải Mai Vàng năm 2023, đã chứng minh rằng sử dụng kỹ thuật phối khí dân gian trong một album là hướng đi hoàn toàn khả thi và thu hút được công chúng.
Năm 2023 còn chứng kiến sự kết hợp đặc biệt của các chất liệu âm nhạc vùng cao với thể loại Hip-hop đại chúng. Bản hit À Lôi do rapper Double2T thể hiện dưới phần sản xuất âm nhạc của Masew phát hành vào tháng 7/2023 là một ví dụ điển hình về tối đa hóa hiệu quả của một chất liệu âm thanh dân tộc. Trong tác phẩm này, nhà sản xuất Masew đã sử dụng tiếng sáo mèo đặc trưng của đồng bào dân tộc phía Bắc để làm âm thanh chủ đạo xuyên suốt chiều dài của một bản beat Hip-hop vốn có tiết tấu rất mạnh ở dải âm trầm. Tiếng sáo mèo với những đặc tính âm sắc riêng biệt, khi được xử lý đã không bị lấp mờ bởi các dải âm trầm của tiếng trống điện tử mà ngược lại, trở thành một điểm nhấn cho toàn bộ bài nhạc. Tác phẩm này sau đó đã giành chiến thắng tại hạng mục Bài hát của năm trong khuôn khổ Giải thưởng Cống hiện năm 2024.
Sự kết hợp bùng nổ
Bước sang năm 2024, xu hướng sử dụng chất liệu dân gian tiếp tục được mở rộng thông qua các chương trình truyền hình thực tế âm nhạc, nơi các bản phối phải đáp ứng yêu cầu trình diễn sân khấu sống động với dàn âm thanh trực tiếp. Tác phẩm nổi bật nhất trong giai đoạn này là tiết mục Trống cơm được biểu diễn bởi Cường Seven, SOOBIN và NSND Tự Long trong khuôn khổ chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai. Bản phối do giám đốc âm nhạc Slim V thực hiện đã ngay lập tức vươn lên vị trí đứng đầu danh mục âm nhạc thịnh hành của YouTube Việt Nam, tạo nên một làn sóng thảo luận trong giới chuyên môn lẫn khán giả đại chúng về cách thức làm mới một bài dân ca cổ. Về kỹ thuật âm thanh, Slim V đã sử dụng cấu trúc hòa âm phức hợp khi chọn cách kết hợp bài dân ca quan họ Bắc Ninh quen thuộc với các thể loại có năng lượng cao là R&B hiện đại và Nu-Metal/Rock. Thách thức lớn nhất trong bản phối này là làm sao để tiếng đàn bầu cổ truyền không bị nuốt chửng bởi tiếng guitar điện gai góc và dàn trống rock dồn dập ở dải tần số trung và trầm. Giải pháp của nhà sản xuất là phân tách không gian âm thanh bằng các kỹ thuật panning và cân bằng EQ. Tiếng đàn bầu solo của SOOBIN được đẩy lên dải âm trung cao, tạo cảm giác thanh thoát nhưng sắc nét, đóng vai trò dẫn dắt mạch cảm xúc ở phần trung khúc. Trong khi đó, phần vè và lối hát ước lệ của nghệ thuật chèo do Nghệ sĩ Nhân dân Tự Long đảm nhận được đặt trên một tiết tấu tối giản để tôn vinh chất giọng nghệ sĩ, trước khi toàn bộ hệ thống nhạc cụ điện tử bùng nổ ở phần điệp khúc. Sự cân bằng giữa sự uyển chuyển của âm nhạc cổ truyền và tính gai góc của rock hiện đại trong Trống cơm đã đưa ra câu trả lời thuyết phục cho bài toán bảo tồn bản sắc trong một thị trường âm nhạc có tính cạnh tranh cao, mở đường cho những sản phẩm chất lượng hơn trong tương lai.
Từ năm 2025 đến nay, thị trường chứng kiến những bước tiến xa hơn trong tư duy sản xuất, khi giới làm nhạc bắt đầu hạn chế sự phụ thuộc vào các âm thanh điện tử để chuyển sang thu âm trực tiếp các nghệ sĩ chơi nhạc cụ truyền thống trong phòng thu. Sự chuyển dịch này nhằm đạt được độ chân thực tối đa, nơi những chi tiết nhỏ nhất như tiếng miết dây đàn, tiếng lấy hơi của sáo trúc được giữ lại nguyên vẹn. Tiêu biểu cho xu hướng này là ca khúc Bắc Bling được phát hành vào tháng 3 năm 2025 bởi nữ ca sĩ Hòa Minzy, hợp tác cùng NSƯT Xuân Hinh, nhà sản xuất Masew và Tuấn Cry.
Trong tác phẩm Bắc Bling, nhà sản xuất đã kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật Bắc Bộ bao gồm chầu văn, quan họ, xẩm và chèo trên một lối tư duy nhất quán. Về phương diện phối khí, Masew đã hợp tác với các nghệ sĩ nhạc cụ cổ truyền hàng đầu để đưa phần thu âm nguyên bản vào bản phối điện tử. Cụ thể, tiếng sáo trúc do Nguyễn Hoàng Anh đảm nhiệm, tiếng đàn nhị được thu âm trực tiếp từ phần thể hiện của Lê Minh và Duy Thông, cùng tiếng đàn nguyệt của nghệ sĩ Dũng Nguyệt. Việc đưa các nhạc cụ này vào một bản phối Trap Hip-hop đòi hỏi kỹ thuật xử lý phòng thu trình độ cao. Các kỹ sư âm thanh phải tính toán dải tần số để tiếng đàn nhị vốn có đặc tính sắc bén ở dải trung cao không xung đột với giọng hát của ca sĩ, đồng thời tiếng đàn nguyệt phải giữ được độ nẩy đặc trưng trên nền sub-bass dồn dập. Kết quả là Bắc Bling không chỉ đứng đầu các bảng xếp hạng trong nước mà còn lọt vào top 3 tab thịnh hành video âm nhạc toàn cầu trên YouTube trong tuần đầu tiên ra mắt, đạt mốc 100.000.000 lượt xem sau 30 ngày phát hành. Sự đón nhận này khẳng định rằng văn hóa truyền thống khi được sử dụng đúng cách sẽ tạo ra một ngôn ngữ âm nhạc có thể cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường toàn cầu.
Tuy nhiên, sự bùng nổ của xu hướng này cũng đặt ra những thách thức lớn về mặt học thuật và đạo đức nghề nghiệp đối với giới làm nghề. Việc kết hợp giữa cái cũ và cái mới nếu thiếu đi sự nghiên cứu thấu đáo dễ dẫn đến tình trạng chắp vá hời hợt, nơi các yếu tố dân gian chỉ được sử dụng như một lớp vỏ trang trí nhằm thu hút sự chú ý của truyền thông. Một số bản phối do thiếu hiểu biết về không gian văn hóa đã đặt tiếng trống tế lễ vào những đoạn nhạc nhảy có tiết tấu vui nhộn, hoặc kết hợp các làn điệu có tính chất u buồn với những tầng âm thanh điện tử quá dồn dập, tạo ra sự phản cảm về mặt nội dung đối với những người am hiểu văn hóa cổ truyền. Thêm vào đó, việc xử lý kỹ thuật số quá đà như lạm dụng các hiệu ứng làm méo tiếng hay các bộ lọc không gian đôi khi làm mất đi độ mộc mạc và tính rung tự nhiên của các nhạc cụ, biến chúng thành những dải âm thanh vô hồn không khác gì tiếng nhạc cụ tổng hợp từ máy tính. Do đó, ranh giới giữa sự sáng tạo văn minh và sự lạm dụng hời hợt hoàn toàn phụ thuộc vào nền tảng kiến thức văn hóa cũng như phán đoán chuyên môn của người sản xuất âm nhạc.
Quá trình tiến hóa của chất liệu âm nhạc dân gian trong khâu hòa âm phối khí đã cho thấy một lối đi riêng biệt nhưng bền vững của V-pop, đồng thời chứng minh khả năng thích nghi mạnh mẽ của di sản văn hóa Việt trong thời đại mới. Khi được tiếp cận bằng một thái độ nghiêm túc, kết hợp với các kỹ thuật hòa âm phối khí tiên tiến và sự tôn trọng các giá trị cốt lõi, âm nhạc truyền thống không những không bị mai một mà còn có thể đồng hành lâu dài trong đời sống tinh thần của thế hệ trẻ. Đây không chỉ là giải pháp phát triển bền vững cho thị trường âm nhạc nội địa mà còn là hành trang quan trọng để âm nhạc Việt Nam tự tin bước ra thế giới với một bản sắc riêng biệt, khẳng định năng lực cạnh tranh quốc tế bằng chính những giá trị truyền thống của dân tộc.
DUY ANH
Nguồn: Tạp chí VHNT số 650, tháng 7-2026
