Từ một đồi hoang đến giấc mơ về “khu vườn cổ tích” của văn hóa Việt

Tôi biết đến Việt Phủ Thành Chương từ khá sớm, nhưng phải đến khi có dịp bước chân vào nơi này, tôi mới thực sự hiểu rằng đây không chỉ là một địa điểm tham quan hay công trình kiến trúc thông thường. Ẩn dưới những tán cây, Việt Phủ hiện lên như một miền ký ức, nơi từng mảnh ghép của văn hóa Việt được chắt lọc, nâng niu và sắp đặt bằng trọn vẹn tình yêu của một người nghệ sĩ dành cho quê hương.

Khó có thể hình dung rằng, trước khi mang dáng vẻ hôm nay, nơi này từng chỉ là mảnh đất cằn cỗi, đầy đá sỏi và cây dại. Vào đầu những năm 2000, họa sĩ Thành Chương tìm đến vùng đất này như một cuộc gặp gỡ của duyên số. Giữa những biến chuyển mạnh mẽ của đời sống đô thị, khi nhiều nếp nhà cổ bị phá bỏ, những pho tượng gỗ, cối đá, chum sành cùng vô số đồ dùng truyền thống dần biến mất khỏi làng quê Bắc Bộ, ông bắt đầu nung nấu ý tưởng tạo dựng một không gian để lưu giữ những giá trị quý báu ấy. Điều ông hướng đến không phải là một bảo tàng theo nghĩa thông thường, mà là một không gian sống, nơi kiến trúc, cây cỏ, cổ vật và con người hòa quyện vào nhau như chính đời sống của người Việt xưa.

Từ năm 2001, với quyết tâm gần như liều lĩnh, ông bắt tay cải tạo quả đồi hoang rộng hàng nghìn mét vuông. Không có bất kỳ bản quy hoạch đồ sộ hay sơ đồ kiến trúc dựng sẵn trên giấy, mọi thứ được hình thành từ trực giác của người nghệ sĩ, từ sự am hiểu sâu sắc về kiến trúc truyền thống và khả năng cảm nhận không gian nhạy bén. Việc đào hồ ở đâu, trồng cây chỗ nào, dựng cổng, đặt giếng hay bắc cầu ra sao đều được định hình dần trong quá trình kiến tạo.

Sau ba năm miệt mài cùng hàng trăm người thợ từ nhiều vùng quê phía Bắc, một không gian khác biệt nhưng rất đỗi thân thuộc đã dần hiện ra trên triền đồi Sóc Sơn. Những nếp nhà cổ, khung cửa cũ, tượng đá, gạch ngói và nhiều hiện vật truyền thống được đưa về, kết nối thành một chỉnh thể hài hòa, tự nhiên như thể chúng vốn đã thuộc về nơi này từ rất lâu.

Điều khiến tôi xúc động nhất khi nghĩ về Việt Phủ không nằm ở quy mô hay giá trị vật chất của công trình, mà ở cách nó được hình thành. Người ta vẫn thường nói đến công tác bảo tồn thông qua những dự án lớn hay các chương trình hàng chục tỷ đồng. Nhưng ở đây, một họa sĩ đã dành gần như toàn bộ tài sản và công sức đời mình để cần mẫn nhặt nhạnh từng mảnh ký ức của văn hóa dân tộc. Có những ngôi nhà cổ đã bị tháo dỡ, chỉ chờ ngày biến thành gỗ vụn; có những pho tượng nằm lẫn trong bùn đất, những chiếc chum, chiếc cối bị bỏ quên bên bờ ao. Thành Chương mang chúng về không phải để cất giữ như một nhà sưu tập cổ vật, mà để trả lại cho chúng một đời sống mới. Chiếc gáo nước lại nằm bên giếng, chiếc phản gỗ trở về gian nhà cổ, những cặp tượng nghê chầu, tượng chó đá ngồi ngay ngắn dưới gốc đa; mỗi hiện vật dường như đã tìm lại được đúng nơi chốn của mình.

Việt Phủ Thành Chương không phải là sự phục dựng nguyên xi một làng quê xưa, mà là một không gian được kiến tạo từ ký ức văn hóa. Trong đó có bóng dáng của ngôi nhà Bắc Bộ, sân gạch, giếng nước, cây đa, mái đình, nhà sàn Mường, cùng nhiều lớp kiến trúc và cảnh quan đến từ những vùng đất khác nhau. Tất cả được kết nối bằng một tinh thần chung, làm nên vẻ đẹp thống nhất trong sự đa dạng của văn hóa Việt Nam.

Giữa nhịp sống hiện đại ồn ào, Việt Phủ giống như một khoảng lặng bình yên. Người ta đến đây không chỉ để ngắm những nếp nhà cổ, mà còn để tìm lại cảm giác thanh thản đã dần xa vắng. Giá trị lớn nhất mà họa sĩ Thành Chương tạo dựng không chỉ nằm ở những công trình bằng gỗ, bằng đá hay bộ sưu tập cổ vật quý hiếm, mà ở việc ông đã làm sống lại một không gian văn hóa, nơi ký ức của nhiều thế hệ người Việt vẫn tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa mạnh mẽ. Từ một quả đồi hoang năm nào, giấc mơ của người nghệ sĩ đã trở thành hiện thực, để người ta vẫn luôn cảm nhận được hơi thở của làng quê Việt Nam nhẹ nhàng, sâu lắng qua bao biến thiên thời gian.

Tinh hoa truyền thống Việt Nam trong Việt Phủ Thành Chương

Điều làm nên vẻ đặc biệt của Việt Phủ không nằm ở số lượng cổ vật hay quy mô kiến trúc, mà ở chỗ nó được tạo dựng bằng một tư duy thẩm mỹ xuyên suốt, nơi kiến trúc, cảnh quan, đồ vật và ký ức hòa vào nhau thành một chỉnh thể.

Đi giữa Việt Phủ, tôi luôn có cảm giác đang bước vào một ngôi làng Việt được chắt lọc từ ký ức, chứ không phải một bảo tàng hay công trình phục dựng theo lối sân khấu hóa. Những lớp không gian mở ra tuần tự, không phô bày hết ngay từ đầu: một lối gạch nhỏ dẫn qua bóng cây, chiếc cầu đá, khoảng sân, mái nhà thấp thoáng sau hàng cau, rồi đến mặt hồ, vọng lâu, giếng nước… Mỗi bước đi đều đem lại cảm giác khám phá. Đó cũng là cách tổ chức không gian quen thuộc của làng quê Bắc Bộ, phát triển tự nhiên theo địa hình và nhịp sống, thay vì tuân theo một trục đối xứng cứng nhắc.

Có thể thấy rõ bóng dáng của nhiều lớp kiến trúc truyền thống Việt Nam tại đây: nhà rường miền Trung, nhà năm gian đồng bằng Bắc Bộ, nhà sàn người Mường, cùng thủy đình, vọng lâu, cổng làng, tháp cổ… Những yếu tố tưởng như thuộc về nhiều không gian khác nhau ấy lại không hề chắp vá, mà cộng hưởng làm nên vẻ đẹp thống nhất.

Từ góc nhìn mỹ thuật, Việt Phủ Thành Chương còn là một tác phẩm sắp đặt quy mô lớn. Những pho tượng đá, tượng gỗ, chum nước, cối xay, sập gụ, hoành phi, câu đối hay đồ gốm cổ không bị trưng bày khô cứng, mà được đặt trở lại đúng môi trường sống vốn có. Chiếc chum nước bên hiên nhà, pho tượng quan hầu dưới gốc đa, bộ trường kỷ hiện diện trong gian nhà gỗ, những chiếc đèn cổ treo lặng lẽ dưới mái hiên. Chính cách “trả đồ vật về với đời sống” ấy đã tạo nên phần hồn của Việt Phủ, khiến người xem như đang bước vào một không gian vẫn đang tiếp diễn nhịp sống thực sự của nó. Cách sắp đặt ấy gợi nhớ đến quan niệm “thiên - địa - nhân” của người Việt: kiến trúc không tách khỏi thiên nhiên, con người không đối lập với cảnh vật.

Không gian tâm linh của Việt Phủ cũng mang đậm tinh thần văn hóa Việt Nam. Không quá uy nghi như những công trình tôn giáo lớn, các ban thờ, đền nhỏ, tượng Phật, tượng Đức Thánh Trần hiện diện vô cùng dung dị, phản ánh sự hòa quyện tự nhiên giữa tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và đạo lý thờ cúng tổ tiên. Tôi đặc biệt ấn tượng với bộ sưu tập nghê đá, chó đá được họa sĩ lưu giữ. Hàng trăm bức tượng đá lớn nhỏ – biểu tượng của sự canh giữ, lòng trung thành và niềm tin vào sự bình yên – hiện diện khắp Việt Phủ như những nhân chứng lặng lẽ của thời gian, tạo nên một sắc thái văn hóa rất riêng.

Việt Phủ Thành Chương không phải là sự sao chép quá khứ, mà là một sáng tạo đương đại dựa trên nền tảng văn hóa truyền thống. Nó không cố biến mình thành một di tích, mà tạo ra không gian sống mang tinh thần di sản. Trong bối cảnh nhiều ngôi nhà cổ và đồ vật truyền thống dần biến mất, Việt Phủ giống như một cuộc đối thoại với ký ức, nơi người xem có thể bắt gặp hình ảnh quê hương và những điều tưởng như đã xa. Đây là một tác phẩm nghệ thuật tổng hợp, nơi mỹ thuật, kiến trúc, cảnh quan và đời sống tinh thần của người Việt gặp nhau trong vẻ đẹp bình dị và sâu lắng.

Họa sĩ Thành Chương - Nghệ sĩ tài hoa thấm đẫm văn hóa Việt

Nếu chỉ nhìn họa sĩ Thành Chương như một trong những gương mặt nổi bật của mỹ thuật đương đại Việt Nam thì có lẽ vẫn chưa đủ. Điều đáng quý hơn cả ở ông là khả năng biến tình yêu đối với văn hóa dân tộc thành một không gian sống cụ thể, nơi người ta có thể bước vào, cảm nhận và đối thoại với ký ức. Theo nghĩa đó, Việt Phủ Thành Chương chính là tác phẩm lớn nhất trong cuộc đời sáng tạo của ông.

Sinh năm 1949 tại Phù Lưu, vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống, tuổi thơ Thành Chương gắn liền với những phiên chợ quê, tiếng hát quan họ, tranh Đông Hồ, những ngôi đình, mái chùa và nhịp sống làng xã. Ông lớn lên trong một gia đình nghệ thuật, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ người cha – nhà văn Kim Lân, người cả đời đau đáu với văn hóa dân gian và những giá trị bình dị của làng quê. Từ người cha ấy, Thành Chương học được cách yêu cái đẹp trong những điều giản dị nhất.

Trong mỹ thuật Việt Nam đương đại, ông là một trong số ít họa sĩ sớm tạo dựng được phong cách riêng biệt. Tranh của ông kết hợp nhuần nhuyễn cảm hứng dân gian với tư duy tạo hình hiện đại, gợi nhớ đến tranh Đông Hồ, nghệ thuật chèo và tín ngưỡng dân gian, nhưng đã được chuyển hóa thành một ngôn ngữ tạo hình mang đậm dấu ấn cá nhân. Ông không đi tìm sự giống thực, mà hướng tới phần tinh thần cốt lõi của văn hóa Việt.

Nếu hội họa là nơi ông diễn đạt cảm xúc trên mặt phẳng, thì Việt Phủ Thành Chương là nơi ông mở rộng hội họa ra không gian thực. Ở đó, cây đa trở thành một mảng màu xanh, mặt hồ là khoảng lặng của bố cục; những mái ngói cũ, pho tượng đá, chum sành, hàng cau và sân gạch trở thành những yếu tố tạo hình. Toàn bộ không gian ấy giống như một bức tranh được vẽ bằng kiến trúc, cây cỏ và thời gian. Chỉ có tư duy nghệ thuật tạo hình sắc bén mới có thể đặt từng viên đá, từng gốc cây, từng pho tượng đúng vị trí trong một bố cục tổng thể hài hòa đến vậy.

Điều đáng trân trọng là ông đã dành gần như toàn bộ đời mình cho công việc ấy. Tiền bán tranh lại được ông dùng để đi mua nhà cổ, tượng cũ và nhiều hiện vật truyền thống. 

Ngày nay, Việt Phủ Thành Chương đã trở thành điểm đến của nhiều bạn bè quốc tế, học giả, văn nghệ sĩ và du khách, góp phần quảng bá văn hóa dân tộc bằng chính tác phẩm của mình một cách tự nhiên nhất. Sự thủy chung với cội nguồn luôn hiện hữu trong suốt hành trình sáng tạo của ông. Công trình này không đơn thuần là một kiến trúc đẹp, mà sâu xa hơn, đó là chân dung tinh thần của chính họa sĩ Thành Chương – một chân dung được đắp bồi từ hội họa, ký ức gia đình, tình yêu quê hương và niềm tin mãnh liệt rằng những giá trị văn hóa của dân tộc vẫn luôn cần được gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

NGUYỄN ĐỨC BÌNH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026