Du lịch đã trở thành một công cụ mạnh mẽ, giúp văn hóa của cộng đồng dân tộc nơi miền đá Đồng Văn được quảng bá rộng rãi và mang lại sinh kế cho người dân bản xứ. Khách du lịch đến có thể trải nghiệm các hoạt động như dệt vải thổ cẩm, học thổi khèn, tham gia lễ hội hoa tam giác mạch hay chợ phong lưu Khau Vai… Rõ ràng, ngoài việc tạo công ăn việc làm, nâng cao thu nhập, du lịch đã thực sự giúp các nghề truyền thống được duy trì và phát triển. Chính từ những hướng đi đó, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang) luôn là lựa chọn ưu tiên của du khách khi đến Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên, vùng đất này liên tục được xướng tên tại các diễn đàn giải thưởng du lịch khu vực và thế giới như: Điểm đến văn hóa hàng đầu châu Á, làng du lịch tốt nhất thế giới Lô Lô Chải…
Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào du lịch, văn hóa sẽ đứng trước nguy cơ thương mại hóa và mất đi vẻ đẹp tự nhiên vốn có. Hạ tầng du lịch phát triển ồ ạt, nhà nghỉ, khách sạn và công trình dịch vụ mọc lên, đôi khi làm phai nhạt cảnh quan và kiến trúc bản địa - những yếu tố vốn thu hút du khách. Cho nên cần nhìn nhận một cách toàn diện: văn hóa làm nền, du lịch bắc nhịp cầu - nghĩa là văn hóa phải là giá trị cốt lõi, còn du lịch như một phương tiện kết nối, tạo nguồn lực và cơ hội để văn hóa tiếp tục sống.
Để thực hiện điều này, trước hết, văn hóa phải được biến thành nguồn sinh kế thực sự. Các mặt hàng thổ cẩm, nhạc cụ truyền thống, ẩm thực bản địa cần không ngừng được cải tiến, sáng tạo sao cho phù hợp nhu cầu thị trường mà vẫn giữ hồn cốt, bản sắc. Người dân, đặc biệt là giới trẻ, phải thấy rằng giữ gìn nghề truyền thống là một lựa chọn đáng tự hào và có thu nhập, chứ không phải gánh nặng.
Thứ hai, trao quyền cho cộng đồng địa phương là điều then chốt. Người dân nơi đây, hơn ai hết, hiểu rõ giá trị văn hóa và cảnh quan của mình. Vì vậy, họ cần được tham gia vào mọi quyết định liên quan đến phát triển du lịch và bảo tồn. Đồng thời, cơ chế chia sẻ lợi ích phải minh bạch, công bằng để cộng đồng được hưởng lợi thực sự từ chính di sản của mình.
Thứ ba, giáo dục và truyền nghề cho thế hệ trẻ là yếu tố quyết định. Nếu không được đào tạo và hỗ trợ, các bạn trẻ sẽ ly hương, đi tìm cơ hội ở nơi khác, kéo theo nguy cơ mai một văn hóa. Với một vùng đất đặc trưng như Cao nguyên đá Đồng Văn thì một chương trình đào tạo gắn giữa kiến thức nền tảng với truyền dạy văn hóa truyền thống từ các cấp học, trong chính ngôi trường làng và trong các hoạt động cộng đồng chính là nguồn nuôi dưỡng giá trị văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ.
Thứ tư, phát triển hạ tầng phải hài hòa với thiên nhiên và kiến trúc bản địa. Quy hoạch thông minh, sử dụng vật liệu phù hợp sẽ giúp Cao nguyên đá vừa phát triển, vừa giữ được vẻ hoang sơ vốn là “linh hồn” của vùng đất.
Cao nguyên đá Đồng Văn cho thấy “văn hóa là nền, du lịch là cầu” - khi hai yếu tố này đi cùng nhau, chúng không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo ra một hệ sinh thái bền vững, nơi văn hóa vừa được giữ gìn, vừa nuôi sống con người. Đây chính là lời giải cho bài toán bảo tồn và phát triển văn hóa gắn với du lịch ở Cao nguyên đá - nơi thiên nhiên, con người và văn hóa cùng tồn tại hài hòa, mang đến giá trị thực, bền lâu cho cả cộng đồng lẫn du khách.
NGUYỄN HOÀI
Nguồn: Tạp chí VHNT số 646, tháng 6-2026
