Từ khóa: bảo tàng ngoài công lập; truyền thông bảo tàng; công nghệ số.

Abstract: To date, 82 non-public museums of diverse types have been established and developed, serving as cultural institutions that contribute to preserving and promoting the national cultural heritage. Research on the communication activities of non-public museums shows noteworthy results when referenced against the 5 key provisions of the 2024 Law on Cultural Heritage. Practical outcomes reveal specific achievements as well as certain limitations in their communication efforts. Based on these findings, this article proposes solutions to enhance the effectiveness of communication activities in non-public museums.

Keywords: non-public museums; museum communication; digital technology.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và bùng nổ công nghệ thông tin hiện nay, các phương tiện truyền thông mới đã tạo ra những cơ hội để kết nối, tương tác giữa con người với nhau cũng như giữa các thiết chế văn hóa với công chúng. Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với các thiết chế văn hóa, đặc biệt là bảo tàng - vừa có chức năng bảo tồn di sản vừa phải thực hiện sứ mệnh giáo dục và phục vụ cộng đồng.

Bài viết tập trung đánh giá thực trạng hoạt động truyền thông tại ba bảo tàng ngoài công lập tiêu biểu là Bảo tàng Áo Dài, Bảo tàng Tố Hữu và Bảo tàng Đồng Quê. Thông qua phân tích đối chiếu với 5 nội dung truyền thông được quy định tại Điều 76 Luật Di sản văn hóa năm 2024, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả truyền thông cho loại hình bảo tàng đặc thù này, đồng thời đặt ra những vấn đề cần thảo luận rộng rãi hơn trong nghiên cứu, quản lý văn hóa và những hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực bảo tàng học.

2. Phương pháp nghiên cứu

Tác giả vận dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp các hướng nghiên cứu từ bảo tàng học, xã hội học, quản lý văn hóa, văn hóa học và truyền thông số. Các phương pháp cụ thể được sử dụng bao gồm: phân tích và tổng hợp tài liệu; khảo sát thực tế tại ba bảo tàng ngoài công lập; phỏng vấn sâu các giám đốc bảo tàng và nhân sự phụ trách truyền thông.

Ngoài ra, phương pháp nghiên cứu trường hợp được sử dụng để phân tích chi tiết ba trường hợp có tính đại diện cao cho ba nhóm loại hình bảo tàng ngoài công lập khác nhau: Bảo tàng Áo Dài (bảo tàng chuyên đề tư nhân tại đô thị lớn phía Nam); Bảo tàng Tố Hữu (bảo tàng gia đình tại Hà Nội) và Bảo tàng Đồng Quê (bảo tàng cộng đồng nông thôn tại Nam Định).

Phương pháp so sánh cũng được vận dụng để đối chiếu các hoạt động truyền thông trong bảo tàng, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm và đề xuất giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn.

3. Kết quả và thảo luận

3.1. Kết quả

Tổng quan về bảo tàng ngoài công lập ở Việt Nam và các trường hợp nghiên cứu

Sự phát triển của hệ thống bảo tàng ngoài công lập là kết quả tất yếu của quá trình xã hội hóa hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Việt Nam. Điều 64, Luật Di sản văn hóa năm 2024 quy định bảo tàng ngoài công lập do tổ chức, cá nhân Việt Nam, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài đầu tư, bảo đảm điều kiện hoạt động và được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp, tổ chức sự nghiệp ngoài công lập hoặc mô hình khác trong mạng lưới bảo tàng quốc gia. Quy định này đã tạo hành lang pháp lý thuận lợi để huy động các nguồn lực xã hội tham gia bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Tính đến tháng 5/2026, Việt Nam có 82 bảo tàng ngoài công lập được cấp phép hoạt động, trong đó Hà Nội là địa phương dẫn đầu với 22 bảo tàng.

Căn cứ vào chủ sở hữu, nội dung hoạt động và phương thức tổ chức, bảo tàng ngoài công lập ở Việt Nam có thể được phân thành các nhóm cơ bản sau đây: nhóm bảo tàng do cá nhân thành lập, nhóm bảo tàng gia đình, nhóm bảo tàng chuyên đề, nhóm bảo tàng cộng đồng, nhóm bảo tàng doanh nghiệp.

Bảo tàng Áo Dài - Biểu tượng trang phục dân tộc

Bảo tàng Áo Dài tọa lạc tại số 206/19/30 đường Long Thuận, phường Long Phước, Thành phố Hồ Chí Minh. Bảo tàng do nhà thiết kế - nhà nghiên cứu áo dài Sỹ Hoàng sáng lập và khai trương vào năm 2014. Bảo tàng hiện lưu giữ hơn 3.000 hiện vật và bộ sưu tập áo dài thuộc nhiều thời kỳ.

Bảo tàng Tố Hữu - Lưu giữ ký ức nhà thơ cách mạng

Bảo tàng Tố Hữu tọa lạc tại số D9, Làng Quốc tế Thăng Long, phường Nghĩa Đô, Hà Nội, được thành lập bởi gia đình nhà thơ vào năm 2020. Bảo tàng lưu giữ hàng trăm hiện vật gốc bao gồm: bản thảo thơ viết tay, thư tín, nhật ký, trang phục, huân chương, sách xuất bản ở nhiều ngôn ngữ, cùng hàng nghìn bức ảnh tư liệu quý giá.

Bảo tàng Đồng Quê - Hành trình về miền ký ức nông thôn

Bảo tàng Đồng Quê tọa lạc tại xã Giao Thịnh, tỉnh Ninh Bình do nhà giáo Ngô Thị Khiếu thành lập năm 2010; hiện lưu giữ hơn 10.000 hiện vật, bao gồm nông cụ qua các thời kỳ, dụng cụ sản xuất thủ công nghiệp truyền thống, trang phục, đồ gia dụng và vô số kỷ vật chiến tranh được trưng bày trong các gian nhà mái ngói truyền thống, sân vườn và không gian mở…

Đánh giá thực trạng truyền thông bảo tàng ngoài công lập theo khung Luật Di sản văn hóa năm 2024

Theo Điều 76, Luật Di sản văn hóa năm 2024, truyền thông bảo tàng bao gồm 5 nội dung cơ bản sau đây: giới thiệu nội dung và hoạt động của bảo tàng trên phương tiện thông tin đại chúng và trên môi trường điện tử; tổ chức chương trình quảng bá, phát triển công chúng; tổ chức lấy ý kiến đánh giá của công chúng về hoạt động của bảo tàng; xây dựng mạng lưới tổ chức, cá nhân có liên quan để phát triển hoạt động của bảo tàng ở trong nước và nước ngoài; tổ chức phát triển sản phẩm lưu niệm, xuất bản ấn phẩm của bảo tàng.

Giới thiệu nội dung và hoạt động trên phương tiện thông tin đại chúng và môi trường điện tử

Bảo tàng Áo Dài triển khai giới thiệu nội dung trên truyền thông đa phương tiện; liên tục xuất hiện trên các kênh truyền hình lớn như VTV1, VTV3, HTV9 trong các chương trình ký sự văn hóa, phóng sự đặc biệt về Ngày hội Áo dài Việt Nam và các sự kiện thời trang quốc tế. Bảo tàng xây dựng trang web chuyên nghiệp, trang Fanpage
Facebook (với hơn 50.000 lượt theo dõi tính đến năm 2025), kênh Instagram và YouTube để đăng tải nội dung phong phú: hình ảnh trưng bày, video hậu trường sự kiện, phỏng vấn các nhà thiết kế, giới thiệu bộ sưu tập mới.

Bảo tàng Đồng Quê đã biết tận dụng sức mạnh truyền thông để vươn ra ngoài biên giới địa phương. Giai đoạn đầu, bảo tàng phụ thuộc vào hệ thống đài phát thanh, truyền hình trung ương và địa phương. Trên môi trường điện tử, từ năm 2018, bảo tàng triển khai trang web và lập kênh Facebook, đăng tải các video ghi lại hoạt động trải nghiệm như cảnh giã bánh dày, gặt lúa, làm nước mắm truyền thống, tạo ra một làn sóng lan truyền mạnh trên mạng xã hội và thu hút đông đảo du khách về tham quan, trải nghiệm.

Bảo tàng Tố Hữu có chiến lược truyền thông tập trung hơn vào các kênh báo chí truyền thống và truyền hình. VTV1 và HTV thường xuyên đưa tin về bảo tàng. Dịp kỷ niệm các sự kiện văn học - lịch sử, bảo tàng cũng được đề cập trong các chương trình phát thanh, tạp chí văn học và trang báo điện tử chuyên ngành. Bảo tàng đã xây dựng trang web của bảo tàng, bước đầu hiện diện trên mạng xã hội như: Facebook, TikTok.