Vì sao người Nhật coi trọng thể thao học đường?

Ðể hiểu được vì sao Nhật Bản lại sở hữu một mạng lưới thể thao học đường hùng mạnh đến vậy, chúng ta cần quay ngược dòng lịch sử về thời kỳ Minh Trị. Khi đất nước bắt đầu mở cửa và hiện đại hóa, các nhà lãnh đạo Nhật Bản đã sớm nhận ra rằng một quốc gia hùng cường phải được xây dựng dựa trên những công dân có cả trí tuệ lẫn thể lực. Tuy nhiên, phải đến giai đoạn hậu Thế chiến thứ hai, thể thao học đường mới thực sự bùng nổ và được định hình một cách rõ nét trong hệ thống giáo dục quốc dân. Chính phủ Nhật Bản coi giáo dục thể chất trong trường học là công cụ hữu hiệu nhất để tái thiết tinh thần dân tộc, xây dựng tính kỷ luật và khôi phục sự tự tin cho thế hệ trẻ.

Triết lý cốt lõi của thể thao học đường Nhật Bản không đặt thành tích lên hàng đầu, mà xem việc rèn luyện là một phần không thể tách rời của quá trình hoàn thiện nhân cách. Hoạt động ngoại khóa Bukatsu được thiết kế để dạy cho những đứa trẻ về tinh thần tập thể và ý chí kiên cường không bỏ cuộc. Trong các câu lạc bộ thể thao tại trường, học sinh được rèn giũa những quy tắc ứng xử vô cùng khắt khe. Chính sự kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục đạo đức và rèn luyện thể chất này đã thuyết phục các gia đình Nhật Bản dành sự ủng hộ tuyệt đối cho Bukatsu, trở thành một nét văn hóa học đường độc đáo trên thế giới.

  Khác với các hệ thống phương Tây nơi phụ huynh phải chi trả những khoản tiền khổng lồ để con em tham gia các lò đào tạo tư nhân, Bukatsu tại Nhật Bản hầu hết đều miễn phí hoặc được nhà trường hỗ trợ một phần chi phí hoạt động. Mỗi buổi chiều sau khi kết thúc giờ học chính khóa, sân trường lập tức trở thành những võ đường, mặt cỏ hay sàn thi đấu. Học sinh tham gia tập luyện với cường độ không thua kém gì các vận động viên bán chuyên, từ hai đến ba tiếng mỗi ngày, sáu ngày một tuần và thậm chí là cả những ngày nghỉ lễ hay kỳ nghỉ hè.

Ðiều đặc biệt nhất là đa số các huấn luyện viên của các câu lạc bộ thể thao học đường không phải là những chuyên gia, mà chính là các giáo viên dạy toán, văn, lịch sử hay khoa học trong trường. Họ tự nguyện dành hàng giờ đồng hồ ngoài giờ lên lớp để học hỏi chuyên môn thể thao, sát cánh cùng học trò trên sân tập, lo lắng từng bữa ăn giấc ngủ trong các chuyến thi đấu xa nhà.

Giải bóng đá trung học toàn quốc - Biểu tượng của Bukatsu

Nhắc đến thể thao học đường Nhật Bản, không thể không nhắc đến giải vô địch bóng đá trung học toàn quốc, thường được biết đến với cái tên “Mùa đông Kokuritsu”. Giải đấu đã trở thành một biểu tượng văn hóa đại chúng, một sự kiện quốc gia được hàng triệu người dân mong chờ mỗi dịp cuối năm. Ðược tổ chức lần đầu tiên vào năm 1917, giải đấu này có lịch sử lâu đời hơn giải vô địch quốc gia chuyên nghiệp J.League tới 76 năm.  

 Hằng năm, có khoảng 4000 trường trung học trên cả nước thành đăng ký tham gia vòng loại địa phương. Trải qua vòng loại khốc liệt, chỉ có 48 đội bóng xuất sắc nhất mới giành được tấm vé đến Tokyo dự vòng chung kết. Các trận đấu ở vòng chung kết được đài truyền hình quốc gia NTV phát sóng trực tiếp, thu hút tỷ suất người xem khổng lồ không thua kém gì các giải đấu quốc tế.  

Trận chung kết của giải được tổ chức tại Sân vận động Quốc gia ở Thủ đô Tokyo, nơi có thể đón tới hơn 60.000 khán giả mua vé vào xem những cậu học sinh 17, 18 tuổi chơi bóng. Sức nóng của nó hoàn toàn sánh ngang với những trận chung kết các giải đấu chuyên nghiệp ở châu Âu. Ðối với những học sinh năm cuối trung học, đây thường là giải đấu cuối cùng trong đời học sinh. Vì vậy, họ chơi bóng bằng với tất cả khả năng và tinh thần chiến đấu cao nhất. Những giọt nước mắt và sự tận hiến ấy đã chạm đến trái tim của hàng triệu người dân, biến bóng đá học đường trở thành một báu vật vô giá của đất nước mặt trời mọc.

Sự bổ trợ hoàn hảo cho bóng đá chuyên nghiệp

Nhiều chuyên gia bóng đá quốc tế từng tỏ ra hoài nghi liệu sự tồn tại của hệ thống bóng đá học đường có làm cản trở sự phát triển của các lò đào tạo trẻ thuộc câu lạc bộ chuyên nghiệp hay không. Trái ngược với mọi lo ngại, bóng đá Nhật Bản đã tạo ra một hệ sinh thái song hành độc nhất vô nhị, nơi bóng đá học đường và các học viện J.League cùng tồn tại, cạnh tranh nhưng lại bổ trợ hoàn hảo cho nhau. Tại giải U18 Premier League của Nhật Bản, các đội bóng đến từ trường trung học bình thường thường xuyên chạm trán và không ít lần đánh bại các đội trẻ của những câu lạc bộ chuyên nghiệp. Những ngôi trường như Aomori Yamada, Higashi Fukuoka hay Funabashi Municipal đã trở thành những “lò đào tạo” lừng danh, có chất lượng huấn luyện không hề thua kém bất cứ học viện danh tiếng nào.

Bóng đá học đường đóng vai trò như một tấm lưới an toàn cho những tài năng nở muộn hoặc những cầu thủ từng bị các học viện chuyên nghiệp đào thải. Khác với châu Âu, nơi việc bị học viện loại lúc 14 tuổi gần như đồng nghĩa với dấu chấm hết cho giấc mơ đá bóng, ở Nhật Bản, các em hoàn toàn có thể trở về khoác áo đội tuyển của trường trung học, tiếp tục rèn luyện, tỏa sáng tại “Mùa đông Kokuritsu” và nhận được những bản hợp đồng chuyên nghiệp khi tốt nghiệp. Thậm chí, nhiều cầu thủ còn chọn bước đệm là thi đấu cho các đội tuyển của trường đại học thêm bốn năm trước khi chính thức bước ra biển lớn chuyên nghiệp. Môi trường đại học và trung học đã tôi luyện bản lĩnh trận mạc đáng nể cho các cầu thủ trẻ, giúp họ duy trì được sự nghiệp thể thao đỉnh cao song song với việc sở hữu một tấm bằng học vấn đảm bảo cho tương lai.

Thành quả lớn nhất mà chiến lược đầu tư vào thể thao học đường mang lại chính là một nguồn cung cấp vận động viên chuyên nghiệp chất lượng cao cho các đội tuyển quốc gia. Ngôi đền huyền thoại của bóng đá Nhật Bản tràn ngập những cái tên đi lên từ bóng đá học đường. Cựu danh thủ Hidetoshi Nakata, người từng làm rạng danh châu Á tại giải vô địch quốc gia Ý Serie A, bước ra từ trường trung học Nirasaki. “Kèo trái ma thuật” Shunsuke Nakamura đã từng bị lò trẻ của câu lạc bộ Yokohama F. Marinos thải loại, nhưng anh không bỏ cuộc mà gia nhập đội bóng của trường trung học Toko Gakuen. Tại đây, tài năng của anh đã được ươm mầm, giúp anh trở thành một trong những tiền vệ xuất sắc nhất lịch sử bóng đá Nhật Bản.

Câu chuyện của Keisuke Honda cũng là một biểu tượng kinh điển cho sức sống của bóng đá học đường. Bị học viện Gamba Osaka từ chối vì thể hình và tốc độ không đạt yêu cầu, Honda đã quyết định rời xa quê nhà để theo học tại trường trung học Seiryo ở tỉnh Ishikawa. Anh đã dẫn dắt đội bóng của trường lọt vào đến tận vòng bán kết toàn quốc, mở ra bước ngoặt tiến thẳng vào con đường thi đấu chuyên nghiệp, xuất ngoại sang châu Âu và trở thành linh hồn của đội tuyển quốc gia trong suốt một thập kỷ.

Sự đóng góp của bóng đá học đường còn thể hiện rất rõ ràng qua những con số thống kê ở đội tuyển quốc gia Nhật Bản ở thời điểm hiện tại. Tại các kỳ World Cup gần đây, tỷ lệ các cầu thủ xuất thân từ con đường bóng đá học đường hoặc đại học thường xuyên chiếm từ một phần ba đến một nửa danh sách đăng ký thi đấu. Trong kỳ World Cup 2022 tại Qatar, nơi Nhật Bản tạo ra những cơn địa chấn khi đánh bại 2 cựu vô địch thế giới là Ðức và Tây Ban Nha, người hâm mộ có thể dễ dàng nhận ra những trụ cột bước ra từ thể thao học đường. Hậu vệ kỳ cựu Yuto Nagatomo xuất phát từ trường trung học Higashi Fukuoka rồi tỏa sáng tại Ðại học Meiji, tiền vệ tấn công Daichi Kamada đi lên từ trường trung học Higashiyama, ngôi sao chạy cánh Junya Ito trưởng thành từ trường trung học Zushi Kaisei và Ðại học Kanagawa, hay tiền vệ trung tâm Hidemasa Morita là cựu học sinh của Konko Osaka. Ngay cả những tiền đạo sắc bén như Ayase Ueda hay Shuto Machino tỏa sáng trong màu áo các trường trung học. Việc đội tuyển quốc gia hiện nay luôn sở hữu một lượng nhất định các ngôi sao bước ra từ hệ thống trường học bình thường là minh chứng khẳng định tính đúng đắn và hiệu quả của chiến lược thể thao học đường Nhật Bản.

Văn hóa Bukatsu đã cung cấp cho thể thao chuyên nghiệp Nhật Bản những vận động viên tài năng với tinh thần thượng võ và nền tảng giáo dục vững chắc. Ðội tuyển bóng đá của đất nước mặt trời mọc có một nửa sức mạnh được sản sinh từ những sân trường đầy nắng gió chính là tấm gương phản chiếu sinh động nhất. Thành công của thể thao học đường Nhật Bản đã trở thành một bài học cho toàn thế giới về cách xây dựng nền tảng con người và đề cao giáo dục trong thể thao.

ĐỨC ANH 

(Tổng hợp từ JFA.jp - Trang chủ Hiệp hội Bóng đá Nhật Bản, Nippon.com & The Japan Times)

Nguồn: Đặc san Thể thao & Đời sống, số 2, tháng 7/2026