Từ khóa: tái cấu trúc văn hóa; nghề gốm Bàu Trúc; du lịch văn hóa; làng nghề truyền thống; cộng đồng Chăm.
Abstract: This article analyzes the restructuring process of traditional pottery practices in Bàu Trúc village within the context of tourism development. Based on fieldwork, including participant observation, in-depth interviews, and secondary data, combined with a cultural restructuring framework, the study reveals that under the influence of the tourism market, pottery practices have undergone significant transformations. This process is manifested in three main dimensions: the expansion of production scale and household participation; the diversification of production organization and the emergence of value chain linkages; and the repositioning of product categories from utilitarian pottery to handicrafts. In addition, adjustments in production techniques, labor division, modes of consumption, and the ways in which pottery is presented as a cultural tourism product demonstrate the community’s adaptive capacity, while core elements such as traditional craftsmanship, indigenous knowledge, and cultural meanings are maintained. The study thereby contributes to clarifying the underlying mechanisms of restructuring in production practices and offers an analytical perspective on craft practices from the viewpoint of community agency in the context of tourism.
Keywords: cultural restructuring; Bàu Trúc pottery; cultural tourism; traditional craft villages; Chăm community.
1. Đặt vấn đề
Trong xu thế phát triển du lịch, nghề gốm truyền thống tại làng Bàu Trúc của người Chăm (Khánh Hòa) đang từng bước được tái cấu trúc. Quá trình này thể hiện qua những biến đổi trong tổ chức sản xuất, đa dạng hóa sản phẩm, mở rộng kênh tiêu thụ và điều chỉnh cách thức trình hiện nghề gốm như một sản phẩm du lịch văn hóa. Những chuyển biến này không chỉ góp phần duy trì và phát huy nghề truyền thống, mà còn cho thấy năng lực thích ứng của cộng đồng trong việc điều chỉnh các thực hành văn hóa phù hợp với bối cảnh đương đại. Về phương diện lý thuyết, đây có thể được hiểu như quá trình kiến tạo các cơ chế văn hóa mới, thông qua các tiến trình tái sáng chế, tái định vị và tái trình hiện.
Theo tiếp cận tái cấu trúc văn hóa, các thực hành truyền thống được nhìn nhận như những hệ thống luôn vận động trong mối quan hệ với bối cảnh kinh tế, xã hội và thị trường. Nhiều nghiên cứu cho thấy, trong điều kiện phát triển du lịch, các thực hành văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn được diễn giải và trình hiện lại trong các không gian tương tác với du khách (Smith, 2006; MacCannell, 1976;Kirshenblatt-Gimblett, 1998). Trong cách nhìn này, tính chủ động của cộng đồng được nhấn mạnh trong việc tái tạo và định hình ý nghĩa văn hóa trong đời sống đương đại. Bên cạnh đó, tiếp cận thực hành cho thấy các hoạt động sản xuất luôn gắn với những điều kiện xã hội cụ thể, qua đó góp phần hình thành và duy trì hệ tri thức và kỹ năng nghề mang tính kế thừa (Bourdieu, 1977).
Tuy nhiên, các nghiên cứu về nghề gốm Chăm ở làng Bàu Trúc chủ yếu tập trung vào kỹ thuật chế tác và giá trị di sản, trong khi tiếp cận từ góc độ tái cấu trúc văn hóa, đặc biệt ở phương diện vai trò chủ thể cộng đồng, vẫn còn hạn chế. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung làm rõ ba nội dung chính: (i) các dạng thức tái cấu trúc; (ii) vai trò của chủ thể tự quyết; (iii) cơ chế vận hành của quá trình tái cấu trúc. Qua đó, nghiên cứu góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn về tái cấu trúc văn hóa, đồng thời gợi mở cách tiếp cận phân tích các thực hành nghề trong mối quan hệ với du lịch trên nền tảng tri thức bản địa.
2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu vận dụng cách tiếp cận tái cấu trúc văn hóa, xem đây là quá trình kiến tạo các cơ chế văn hóa mới trên nền tảng các giá trị và thực hành truyền thống, diễn ra thông qua ba tiến trình: tái sáng chế, tái định vị và tái trình hiện (Nguyễn Thị Phương Châm và Hoàng Cầm, 2023). Đồng thời, bài viết sử dụng góc nhìn chủ thể tự quyết (agency) nhằm làm rõ vai trò chủ động của cộng đồng trong việc lựa chọn và điều chỉnh các thực hành nghề trong bối cảnh du lịch.
Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính, kết hợp quan sát tham dự, phỏng vấn sâu bán cấu trúc và phân tích tư liệu thứ cấp. Quá trình điền dã được thực hiện qua nhiều đợt tại làng Bàu Trúc trong giai đoạn 2023-2025, với 40 cuộc phỏng vấn sâu đối với các nhóm chủ thể tham gia sản xuất và kinh doanh gốm gắn với du lịch, cùng các bên liên quan trong lĩnh vực văn hóa, du lịch và quản lý địa phương. Nội dung phỏng vấn tập trung vào thực hành nghề gốm và những biến đổi trong tổ chức sản xuất, kỹ thuật, thiết kế sản phẩm và cách thức trình hiện trong bối cảnh du lịch, cũng như cách thức cộng đồng cân bằng giữa bảo tồn bản sắc văn hóa và thích ứng với yêu cầu của thị trường, qua đó làm rõ các dạng thức tái sáng chế, tái định vị và tái trình hiện trong thực hành nghề gốm.
Mẫu nghiên cứu được lựa chọn theo phương pháp quả cầu tuyết và mở rộng đến khi đạt mức bão hòa. Dữ liệu được mã hóa và phân tích theo các chủ đề.
3. Kết quả và thảo luận
Bối cảnh phát triển du lịch ở làng Bàu Trúc
Làng gốm Bàu Trúc được xác định là một trong những di sản văn hóa tiêu biểu trong định hướng phát triển của địa phương (Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận, 2022). Làng nghề không chỉ là không gian sản xuất truyền thống đặc trưng, mà còn trở thành điểm đến trong các tuyến du lịch văn hóa, thu hút du khách trong nước và quốc tế. Việc triển khai các chương trình bảo tồn gắn với du lịch cộng đồng đã tạo điều kiện để cư dân tham gia ngày càng sâu vào các hoạt động liên quan, từ sản xuất, trao đổi sản phẩm đến trình diễn kỹ thuật và tổ chức trải nghiệm cho du khách. Đặc biệt, việc “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” được UNESCO ghi danh vào năm 2022 không chỉ tạo thêm động lực bảo tồn, mà còn nâng cao khả năng nhận diện di sản ở cả cấp độ quốc gia và quốc tế.
Trong bối cảnh đó, sự kết hợp giữa chính sách, thị trường và các nguồn lực xã hội (bao gồm chính quyền địa phương, doanh nghiệp và các chương trình hỗ trợ cộng đồng) đã làm thay đổi môi trường thực hành nghề gốm. Quá trình này không chỉ mở rộng cơ hội sinh kế mà còn thúc đẩy sự tái cấu trúc nghề, thể hiện qua những điều chỉnh về tổ chức sản xuất, sản phẩm và vai trò của các chủ thể. Bên cạnh việc duy trì kỹ thuật và tri thức truyền thống, cộng đồng đa dạng hóa sản phẩm, mở rộng hình thức giới thiệu và trải nghiệm nghề gốm, qua đó phản ánh khả năng thích ứng linh hoạt trước những biến đổi của thị trường. Xu hướng này tương đồng với nhiều làng nghề truyền thống khác ở Việt Nam, nơi các thực hành sản xuất được điều chỉnh nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch, đồng thời vẫn duy trì những yếu tố cốt lõi của bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, trường hợp Bàu Trúc vẫn nổi bật với những đặc trưng riêng, gắn với kỹ thuật tạo hình thủ công và hệ tri thức bản địa của người Chăm.
Các dạng thức tái cấu trúc thực hành nghề gốm Bàu Trúc
Gia tăng quy mô và mở rộng sự tham gia của các chủ thể trong nghề gốm gắn với du lịch
Hiện nay, nghề gốm thủ công Bàu Trúc đang có những chuyển biến rõ rệt về quy mô sản xuất và mức độ tham gia của các chủ thể trong cộng đồng, đặc biệt trong mối liên hệ với du lịch. Nếu như trước đây hoạt động sản xuất chủ yếu diễn ra trong phạm vi hộ gia đình với quy mô nhỏ và mang tính tự cung tự cấp, thì dưới tác động của thị trường, số lượng hộ tham gia cũng như phạm vi các hoạt động liên quan đến nghề đã được mở rộng đáng kể.
Sự chuyển biến này thể hiện ở sự gia tăng số lượng hộ và mức độ duy trì nghề trong cơ cấu sinh kế. Nhiều hộ đã chuyển từ sản xuất thời vụ sang hoạt động quanh năm, đồng thời tỷ trọng thu nhập từ gốm ngày càng tăng. Hoạt động nghề cũng gắn kết chặt chẽ hơn với du lịch, thể hiện qua việc đăng ký kinh doanh, tổ chức không gian trưng bày tại gia đình, đón tiếp khách và mở rộng kênh tiêu thụ tới các cơ sở lưu trú, nhà hàng trong và ngoài tỉnh. Tuy nhiên, sự mở rộng này không diễn ra đồng đều giữa các hộ, mà phụ thuộc vào nguồn lực, vị trí không gian và khả năng kết nối thị trường. Theo ông Đ.C.Q (56 tuổi, Bí thư chi bộ thôn Bàu Trúc), hiện nay làng có khoảng 500 hộ gắn với nghề, trong đó hơn 300 hộ trực tiếp sản xuất; trong khi vào đầu những năm 2000, khi du lịch mới hình thành, chỉ có dưới 10 hộ tham gia. Đến nay, làng đã hình thành mạng lưới gồm 2 hợp tác xã, 2 doanh nghiệp và hơn 60 cơ sở sản xuất, kinh doanh hoạt động thường xuyên (PVS 19, 30/7/2025).
Bên cạnh đó, cơ cấu tham gia vào nghề ngày càng đa dạng. Ngoài lực lượng nghệ nhân và thợ gốm truyền thống, phụ nữ và thanh niên tham gia nhiều hơn vào các khâu như tạo hình, trang trí, giới thiệu sản phẩm và hướng dẫn trải nghiệm. Nam giới thường đảm nhận các công đoạn nặng nhọc và tham gia nhiều hơn vào sản xuất các dòng gốm mỹ nghệ. Đồng thời, một bộ phận cư dân tham gia với vai trò lao động thuê tại các cơ sở sản xuất và hợp tác xã du lịch. Điều này cho thấy thực hành nghề gốm đang mở rộng từ sản xuất thuần túy sang các hoạt động dịch vụ gắn với du lịch.
Những biến đổi này kéo theo sự điều chỉnh trong tổ chức lao động và phân công vai trò, đồng thời mở rộng phạm vi tham gia của các chủ thể từ sản xuất sang phân phối và trình diễn. Từ góc độ tái cấu trúc văn hóa, đây có thể được hiểu như quá trình tái định vị vai trò của các chủ thể trong thực hành nghề, trong đó nghề gốm được tái xác lập vị trí trong sinh kế cộng đồng theo hướng thích ứng với bối cảnh du lịch.
