Hệ thống đồ gốm sứ phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long với hàng triệu đơn vị hiện vật thuộc các dòng men và vật liệu kiến trúc đã góp phần rất quan trọng, soi sáng lịch sử 2000 năm gốm Việt Nam. Trong đó đặc biệt là những phát hiện mới về các dấu tích sản xuất gốm của lò Quan Thăng Long,  với nhiều sản phẩm gốm thuộc các dòng men trắng, men ngọc, men nâu và hoa nâu, men hoa lam, men lục và men vàng. Đến nay đã có nhiều sản phẩm gốm tiêu biểu phát hiện tại đây được công nhận Bảo vật quốc gia. Qua nghiên cứu tìm hiểu so sánh những tài liệu hiện biết, trong bài viết này chúng tôi giới thiệu và có một số nhận xét đánh giá bước đầu về những chiếc hộp gốm men trang trí nổi hình rồng đặc trưng thời Lý.

Nắp hộp gốm men lục:

Theo tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, trong cuộc khai quật năm 2002, chiếc nắp hộp gốm men lục được phát lộ tại lớp đào thứ 5 của hố A09, thuộc khu A, tức là khu vực xây dựng Nhà Quốc hội, trong lớp đất chứa đựng các vật liệu của thời Lý Trần. Bên cạnh chiếc nắp gốm này còn tìm thấy phần đáy, thân và đế của loại nghiên mực gốm men trắng, hoa nâu và men xanh lục. Khi phát hiện trong hố khai quật, mặc dù chiếc nắp gốm này đã bị vỡ mất mảnh viền ngoài, nhưng còn đầy đủ dữ liệu cho việc khôi phục hình dáng ban đầu theo đúng quy trình khoa học. Hiện nay, chiếc nắp gốm đã được Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đăng ký số hiệu 1.2002.1.6781 và tiến hành bảo quản phục nguyên (ảnh 1). Đây là chiếc nắp gốm men xanh lục loại miệng tròn, mặt trên lồi, mép ngoài bẻ vuông góc với thân, đường kính 22,5cm. Mặt nắp cấu trúc gồm 3 phần trang trí nổi được giới hạn bởi các đường gờ nổi đồng tâm: Phần thứ nhất ở giữa là trung tâm của nắp, có đường kính 13,2cm, cũng là phần nằm ở vị trí cao nhất, nơi trang trí một hình rồng nổi cuộn tròn, còn gọi là “viên long”; phần thứ hai, trang trí băng văn mây hình khánh, còn gọi là văn “như ý”, bao quanh hình rồng ở giữa và phần thứ ba là băng chấm nổi, còn gọi là văn “nhũ đinh”viền ngoài cùng của nắp (ảnh 2a,b). Chiếc nắp gốm này là một hiện vật đặc biệt vì có hoa văn trang trí nổi hình rồng đặc trưng thời Lý. Đây là kiểu “viên long”ra đời trong mỹ thuật thời Lý, với cấu trúc đầu rồng ngẩng cao, miệng há rộng, răng sắc nhỏ, mào dáng ngọn lửa, má tròn, thân rắn thon dài, uốn khúc hình túi, không có vẩy, vây lưng tỉa riêng hình răng cưa, dày và đều, bờm dài hất ra phía sau, bốn chân ngắn, mỗi chân ba móng, sắc nhọn giống chim ưng. Hình rồng này hoàn toàn khác so với hình rồng thời Tống, riêng phần đầu có nét ảnh hưởng hình Makara trong nghệ thuật Champa. Nắp gốm men xanh lục trang trí nổi rồng là một hiện vật gốc, độc bản. Nắp gốm được phát hiện trong lớp khai quật khảo cổ học có địa tầng ổn định, cùng nhiều hiện vật khác, là tài liệu khẳng định tính nguyên gốc của hiện vật. Có thể khẳng định nắp gốm là loại hình hiện vật gốm men lục cao cấp được chế tác đơn chiếc, hoàn toàn theo kỹ thuật sản xuất thủ công, từ khâu chuẩn bị nguyên liệu, tạo dáng cho đến khâu trang trí nổi hình rồng chân 3 móng ở giữa; bao quanh là vòng văn mây hình khánh và băng “nhũ đinh”. Sau khi tu chỉnh hoàn thiện, nắp gốm được phủ men lục, nung nhiệt độ cao, lớp men phủ khá đậm, có nhiều mảng sáng ánh vàng, khiến cho chiếc nắp mang rõ tính chất độc bản. Cho đến nay, ngoài khu di tích Hoàng thành Thăng Long chưa ở di tích nào trong nước phát hiện loại hình nắp gốm men lục tượng tự. Chiếc nắp gốm men lục này đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia, đợt 14, theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 3/2/2026.

Những chiếc hộp gốm men trắng

Bên cạnh loại hình nắp gốm men lục trang trí nổi hình rồng trên đây chúng tôi còn thấy xuất hiện loại nắp hộp gốm men trắng phát hiện dưới lòng đất Nhà Quốc hội. Mặc dù không còn nguyên vẹn nhưng trên nắp còn rõ trang trí nổi hình “viên long” và băng văn mây hình khánh (ảnh 3). Tuy kích thước nhỏ nhưng chiếc nắp gốm này được tạo tác rất tinh mỹ “phản ánh đẳng cấp cao của những đồ dùng dành riêng cho nhà vua và Hoàng gia. Những đồ gốm này được sản xuất chủ yếu tại các lò gốm ở Thăng Long” (Bùi Minh Trí 2016: 167). Trong sưu tập gốm trưng bày tại Bảo tàng Guimet, Paris cũng có chiếc hộp gốm men trắng đáng chú ý, đường kính 15,3cm, cao 5,8cm. Hộp hình tròn gồm 2 phần: thân hộp hình chiếc đài sen, xung quanh thành ngoài chạm nổi 2 lớp cánh sen, trong lòng không men, khắc chìm cành lá; nắp hộp hinh bán cầu thấp trang trí nổi hình rồng ở chính giữa, xung quanh là băng văn hoa sen dây, văn mây hình khánh và băng chấm dải. Đây có lẽ là chiếc hộp gốm men trắng thời Lý còn nguyên vẹn nhất (ảnh 4 a,b).

Những chiếc hộp gốm hoa nâu

Vào khoảng những năm đầu thế kỷ XX, Bảo tàng của trường Viễn Đông Bác cổ đã sưu tập nhiều đồ gốm hoa nâu trong vùng đất Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Quần Ngựa… Trong số đó có 2 chiếc nắp hộp gốm hoa nâu trang trí nổi hình rồng thời Lý hiện còn lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

- Chiếc thứ nhất: nắp hộp tròn, đường kính 7,2cm, mặt trên gần phẳng, thành ngoài thẳng, mặt nắp in nổi một hình rồng thời Lý ở giữa, bao quanh là băng văn vòng tròn nhỏ tô men nâu (ảnh 5).

- Chiếc thứ hai: nắp hộp tròn, đường kính 11,7cm, mặt trên gần phẳng, thành ngoài uốn cong, chạm hình cánh hoa cúc, mặt nắp chạm nổi bông sen nhiều cánh ở giữa, bao quanh là 2 hình rồng thời Lý, phía ngoài là băng văn vòng tròn nhỏ và băng văn dây lá “hình sin”. Chỉ có bông hoa sen và băng văn vòng tròn nhỏ chấm nổi tô men nâu trên nền men trắng. (ảnh 6) (Phạm Quốc Quân- Nguyễn Đình Chiến 2005: 80).

Loại hình hộp gốm hoa nâu nguyên vẹn tuy không tìm thấy trong khu Hoàng thành Thăng Long nhưng còn thấy trong Bảo tàng Guimet, Paris. Hộp hình tròn gồm 2 phần: thân hộp hình chiếc đài sen tròn, thành ngoài chạm nổi 2 lớp cánh sen, phía chân trổ thủng hình chiếc lá và băng văn chấm nổi; nắp hộp hinh bán cầu thấp, thành ngoài thẳng. Mặt nắp chạm nổi một bông sen ở giữa, bao quanh là một hình rồng nổi thời Lý, viền ngoài là băng văn chấm nổi. Chỉ có nhụy bông hoa sen và 2 băng văn chấm nổi trên nắp và thân hộp tô men nâu còn lại phủ men trắng (ảnh 7). Đây có lẽ cũng là chiếc hộp gốm hoa nâu thời Lý còn nguyên mà chúng tôi được biết.

Những chiếc hộp gốm men thời Lý thuộc các dòng men lục, men trắng và hoa nâu đều cho thấy điểm nổi bật nhất là hình “viên long”đặc trưng, mang rõ dấu ấn thời đại. Đó là hình rồng uốn nhiều khúc, với cấu trúc khác hẳn hình rồng thời Tống. Hình rồng theo cấu trúc này chúng tôi còn gặp trên loại hình gạch tròn, đường kính 14,5cm, dày 3,8cm. Trên mặt viên gạch khắc chạm hình “viên long”, băng hoa cúc dây và băng dấu hỏi, phủ men trắng xám. Đây là loại gạch men thời Lý được phát hiện tại địa điểm Quần Ngựa trước đây, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (ảnh 8) (Nguyễn Đình Chiến-Phạm Quốc Quân 2005:104). Trong các loại hình vật liệu kiến trúc thời Lý, chúng tôi còn thấy hình “viên long” trang trí nổi trên loại gạch vuông lát nền và đầu ngói hình ống. Đây là loại gạch vuông, cạnh 30cm x 30cm, sản xuất theo kỹ thuật in nổi hình rồng cuộn trong ô tròn có diềm văn mây cuốn, dây hoa lá cuốn ở 4 góc và băng văn “dấu hỏi” ở diềm ngoài (ảnh 9) (Lưu Trần Tiêu 2003:334). Tại địa điểm 18 Hoàng Diệu trong khu Hoàng thành Thăng Long đã phát hiện loại hình đầu ngói ống, đường kính 14,5cm- 15cm, trang trí nổi hình “viên long”, có cả loại đất nung và loại phủ men lục (Tông Trung Tín 2020:233). Tại Bảo tàng Nam Định cũ (nay là Bảo tàng Ninh Bình) có trưng bày bức chạm đá hình tròn, đường kính 42cm, dày 17cm, vốn tìm được ở chùa Ngô Xá, huyện Ý Yên. Ở giữa mặt đá tròn chạm nổi hình “viên long”, đầu rồng ngẩng cao quay vào trong, mào dài, miệng ngậm ngọc, thân rồng trơn, uốn khúc kiểu thắt túi. Bao xung quanh hình rồng là băng dây hoa lá cúc, ría ngoài chạm nổi băng văn”dấu hỏi” (ảnh 10) (Lưu Trần Tiêu 2003: 32).

Như vậy, tất cả những tài liệu trên đây cho thấy sự tương đồng của các loại hình hiện vật, thuộc các chất liệu khác nhau, đều có điểm chung về cấu trúc của hoa văn “viên long” đặc trưng thời Lý. Điều đó hẳn là một minh chứng phản ánh sự phát triển đỉnh cao của các ngành nghề thủ công dưới vương triều Lý. Hơn nữa, hình tượng “viên long” xuất hiện cùng với hình tượng hoa hoa sen, hoa cúc trên những chiếc hộp gốm men thời Lý còn chứng minh mỹ thuật thời Lý của vương quốc Đại Việt thể hiện sự gắn kết giữa  biểu tượng Vương quyền và Phật giáo khi trở thành quốc giáo.

_______________

NGUYỄN ĐÌNH CHIẾN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 647, tháng 6-2026