Những câu chuyện từ nếp nhà, bản làng

Đưa những hình ảnh thân thuộc của bản làng đến với ngày hội, các địa phương lựa chọn cách giới thiệu văn hóa từ chính đời sống của đồng bào. Những vật dụng sinh hoạt, công cụ lao động, bộ trang phục hay nhạc cụ truyền thống giúp công chúng tìm hiểu cách người Mông thích ứng với điều kiện tự nhiên, xây dựng cuộc sống và trao truyền tri thức trong gia đình, cộng đồng.

Ở không gian văn hóa tỉnh Điện Biên, cổng chào được tạo hình từ hai chiếc khèn hướng vào nhau, là lời chào đón đến với du khách bằng một biểu tượng gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của người Mông. Bên trong, hình ảnh ngôi nhà và góc bếp mang đến sự gần gũi, ấm áp của đời sống gia đình. Bếp lửa là nơi các thành viên quây quần sau những buổi lao động trên nương, nơi những câu chuyện, kinh nghiệm sống và phong tục được truyền lại qua các thế hệ.

Không gian Điện Biên giới thiệu văn hóa Mông qua các nội dung về đời sống lao động, nghề thủ công, tín ngưỡng và nghệ thuật trình diễn dân gian. Những hình ảnh về Tết Nào Pê Chầu, lễ hội Gầu Tào, lễ cúng dòng họ, lễ mừng cơm mới giúp người xem hiểu thêm sự gắn kết giữa mỗi cá nhân với gia đình, dòng họ và bản làng. Cùng với đó, hoạt động trình diễn thêu, vẽ hoa văn bằng sáp ong và chế tác khèn đưa công chúng đến gần hơn với những kỹ năng được đồng bào bền bỉ gìn giữ.

Không gian trưng bày của tỉnh Tuyên Quang lại tạo dấu ấn bằng cách mô phỏng kiến trúc nhà truyền thống của người Mông với tường trình đất, mái ngói âm dương. Trên nền không gian chung bằng tre, lợp lá, hình ảnh nếp nhà được kết hợp với thổ cẩm lanh, quả ngô, cây lanh, cây đào, cây trúc và lồng chim là hình ảnh sống động trong đời sống sinh hoạt của những gia đình người Mông nơi vùng cao.

Điểm nhấn trong không gian trưng bày của tỉnh Tuyên Quang là câu chuyện về nghề lanh được giới thiệu sinh động qua mô hình do bạn trẻ Vàng Thị Dế triển khai, mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng. Từ cây lanh đến các công đoạn phơi khô, tước vỏ, xử lý và se sợi, dệt vải, vẽ hoa văn bằng sáp ong rồi hoàn thiện trang phục, quy trình sản xuất khép kín cho thấy cách tri thức truyền thống được vận dụng vào đời sống hôm nay. Gắn việc gìn giữ nghề với sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, mô hình đang từng bước được mở rộng, tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Nét văn hóa độc đáo của từng địa phương

Với chủ đề “Văn hóa dân tộc Mông tỉnh Thái Nguyên – Sắc màu hội tụ”, không gian trưng bày của Thái Nguyên kết hợp những giá trị văn hóa Mông với nét đặc trưng của văn hóa trà. Tại đây, tỉnh giới thiệu 30 hình ảnh, 30 hiện vật và 230 sản phẩm thổ cẩm, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực truyền thống, sản phẩm OCOP cùng các sản phẩm đặc trưng của địa phương. Những sản phẩm này không chỉ góp phần quảng bá bản sắc văn hóa, mà còn mở ra cơ hội phát triển sinh kế bền vững cho người dân. Bên cạnh đó, hình ảnh lễ hội Mù Là, lễ hội Gầu Tào làm phong phú thêm nội dung trưng bày, thể hiện nét riêng trong đời sống văn hóa của đồng bào Mông tại Thái Nguyên.

Đồng thời, những hình ảnh, hiện vật được lựa chọn đã giúp người xem hiểu thêm về đời sống, phong tục, lao động sản xuất và sinh hoạt cộng đồng của người Mông ở Thái Nguyên. Tại không gian trưng bày, công chúng còn được tìm hiểu, trải nghiệm các kỹ thuật se sợi, dệt vải, thêu, ghép vải và vẽ hoa văn bằng sáp ong để tạo nên trang phục truyền thống. Hoạt động giới thiệu, trình diễn chế tác khèn cũng là điểm nhấn tại không gian trưng bày, qua đó giúp người xem khám phá sự công phu, khéo léo của nghệ nhân khi làm nên nhạc cụ gắn bó sâu sắc với đời sống văn hóa của đồng bào Mông.

Không gian trưng bày của tỉnh Lào Cai mang chủ đề “Sắc Mông Lào Cai – Di sản trong nhịp sống mới”, là sự kết hợp vật liệu tự nhiên với công nghệ trình chiếu. Các vật liệu như tre, gỗ, mây được sử dụng để dựng khung vách, làm giá treo ảnh và các chi tiết trang trí, cùng với hoa văn thổ cẩm tạo nên điểm nhấn về màu sắc tại không gian trưng bày. 

Cổng chào của Lào Cai được tạo hình từ dáng khèn và đường nét mềm mại của chiếc mũ truyền thống của phụ nữ Mông, kết hợp với những đường nét uốn lượn của ruộng bậc thang, tạo nên khung cảnh đặc trưng của vẻ đẹp nơi vùng cao “Mây giăng thổ cẩm - Núi tạc hồn Mông”. Trưng bày không chỉ mang đến cho công chúng  sự độc đáo của sắc màu trang phục, nghề truyền thống và sự tiếp nối văn hóa trong đời sống hiện đại.

Trong khi đó, không gian trưng bày tỉnh Lào Cai còn giới thiệu với du khách vẻ đẹp của trang phục nam, nữ, trẻ em cùng các mẫu vải, hoa văn và trang sức bạc cho thấy sự đa dạng trong cách phối màu, trang trí và sử dụng trang phục của các nhóm Mông của vùng đất này. Cùng với đó, những hình ảnh ruộng bậc thang và đỉnh Fansipan trên màn hình LED đã mang đến sự cảm nhận về vẻ đẹp của cảnh quan hùng vĩ cũng như đời sống của người Mông ở vùng cao.

Đến từ vùng đất Tây Nguyên, Đắk Lắk góp vào ngày hội câu chuyện về những giá trị văn hóa được cộng đồng người Mông gìn giữ trong đời sống hôm nay. Không gian của tỉnh giới thiệu trang phục với hoa văn thêu, dệt công phu; các sản phẩm thủ công và vật dụng sinh hoạt; nhạc cụ truyền thống, trong đó có khèn Mông. Cùng với ẩm thực, nông sản và sản vật địa phương, những hiện vật này giúp công chúng hiểu thêm đời sống lao động, sức sáng tạo và ý thức gìn giữ bản sắc của đồng bào Mông trên vùng đất Đắk Lắk.

Đưa di sản đến gần công chúng

Một trong những nét hấp dẫn của các không gian trưng bày là sự kết hợp giữa hiện vật và hoạt động thực hành. Qua bàn tay nghệ nhân, công chúng có thể tìm hiểu quá trình tạo nên một tấm vải, một đường hoa văn hay một cây khèn, từ đó hiểu thêm về sự dày công gìn giữ, bảo tồn văn hóa và những tri thức phía sau những sản phẩm tưởng như quen thuộc.

Ở Điện Biên, hoạt động thêu và vẽ sáp ong giới thiệu cách người phụ nữ Mông tạo nên hoa văn bằng sự khéo léo, trí nhớ và cảm quan thẩm mỹ. Sáp ong được đun chảy, đưa qua ngòi bút đồng để tạo đường nét trên mặt vải; từng mũi thêu, mảnh vải ghép tiếp tục hoàn thiện bố cục và sắc màu của trang phục. Với nghề chế tác khèn, việc lựa chọn vật liệu, xử lý, tạo hình, lắp ghép và chỉnh âm cho thấy yêu cầu tỉ mỉ của một nghề gắn chặt với nghệ thuật trình diễn.

Tại không gian Lào Cai, hoạt động giới thiệu nghề dệt giúp người xem tiếp cận các công đoạn từ xử lý sợi lanh đến dệt vải và tạo hoa văn. Nghề lanh cũng là nội dung nổi bật trong câu chuyện văn hóa của Tuyên Quang. Từ nhu cầu may mặc và thực hành phong tục, những tấm vải lanh đã được phát triển thành sản phẩm trang trí, đồ lưu niệm và hàng thủ công, mở thêm hướng tạo thu nhập cho người dân.

Ẩm thực góp phần làm phong phú hành trình khám phá. Điện Biên giới thiệu mâm ẩm thực với thắng cố, mèn mén, bánh dày, rau cải xào thịt ba chỉ gác bếp, chân giò hầm đỗ đỏ và rượu Mông pê. Tỉnh Tuyên Quang còn mang tới cho du khách trải nghiệm các món ăn và sản vật như mèn mén, thắng cố, rượu ngô men lá, bánh tam giác mạch, mật ong bạc hà, chè Lũng Phìn. Đó chính là câu chuyện văn hóa được gắn với tập tục, đời sống, cũng như nguồn nguyên liệu, cách chế biến của đồng bào vùng cao.

Qua những không gian ấy, có thể thấy văn hóa Mông vẫn đang được gìn giữ thông qua thực hành, sử dụng và trao truyền hằng ngày. Việc giới thiệu thổ cẩm ứng dụng, sản phẩm thủ công, nông sản, sản phẩm OCOP và các trải nghiệm du lịch cộng đồng cũng mở ra cơ hội để giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.

Trong khuôn khổ Ngày hội, mỗi địa phương mang đến một cách kể riêng về văn hóa Mông. Những nếp nhà, đường kim, tiếng khèn và hương vị quen thuộc vừa thể hiện nền tảng văn hóa chung, vừa cho thấy nét riêng được hình thành trong từng môi trường sống. Thông qua Ngày hội, đã góp phần quan trọng để di sản đến gần hơn với công chúng, góp phần khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm tiếp nối văn hóa trong cộng đồng, đặc biệt ở thế hệ trẻ người Mông hôm nay.