Một ngày thu tháng Chín, chiều 15/9/2021, NSND Ngô Mạnh Lân đã khép lại hành trình 87 năm của mình, ra đi thanh thản, nhẹ nhàng như chính những thước phim hoạt hình ông từng làm. Nhưng những gì ông để lại - một di sản nghệ thuật đồ sộ, một tấm gương lao động sáng tạo không mệt mỏi, và trên hết là một nhân cách nghệ sĩ cao đẹp - sẽ còn sống mãi với thời gian.
Thuở ấu thơ và những hạt mầm đầu tiên
Ít ai biết rằng, người nghệ sĩ tài hoa ấy sinh ra và lớn lên tại làng Tả Thanh Oai (huyện Thanh Trì cũ, Hà Nội) - vùng quê giàu truyền thống văn hiến, nơi sản sinh ra hai Tiến sĩ nổi tiếng dòng họ Ngô là Ngô Thì Sĩ và Ngô Thì Nhậm. Mạch nguồn văn hóa ấy đã sớm thấm sâu vào tâm hồn cậu bé Lân ngay từ những ngày thơ ấu.
Niềm đam mê hội họa nhen nhóm từ rất sớm. Năm 1950, khi mới 16 tuổi, chàng trai trẻ Ngô Mạnh Lân thi đỗ vào khóa học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam tại chiến khu Việt Bắc, dưới sự dìu dắt của danh họa Tô Ngọc Vân. Tốt nghiệp, ông vào quân đội, trực tiếp tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử. Trong những ngày “khoét núi, ngủ hầm” ấy, người lính họa sĩ đã ký họa được hơn 100 bức vẽ về cuộc sống chiến đấu của bộ đội. “Tôi còn mắc nợ với Điện Biên”, ông thường tâm sự - hai chữ “mắc nợ” cho thấy một ân tình sâu nặng với lịch sử dân tộc.
Năm 1956, Ngô Mạnh Lân được cử đi học khoa Đạo diễn hoạt hình tại Đại học Quốc gia Điện ảnh Liên Xô (VGIK). Bảy năm sống và học tập ở Moskva đã mở ra trước mắt người họa sĩ trẻ chân trời mới về nghệ thuật hoạt hình bài bản, chuyên nghiệp. Tốt nghiệp xuất sắc năm 1962, ông trở về, mang theo khát vọng xây dựng nền hoạt hình Việt Nam hiện đại, đậm đà bản sắc dân tộc.
Di sản hoạt hình Việt Nam
Năm 1963, Ngô Mạnh Lân cho ra mắt bộ phim hoạt hình đầu tiên Một ước mơ. Ba năm sau, tên tuổi ông vụt sáng trên bản đồ điện ảnh thế giới khi Mèo con giành giải Bồ nông Bạc tại Liên hoan phim Hoạt hình quốc tế ở Romania (1966) - giải thưởng quốc tế đầu tiên của hoạt hình Việt Nam.
Mèo con là câu chuyện giản dị về chú mèo nhỏ dũng cảm vượt qua nỗi sợ hãi để bảo vệ bạn bè. Thành công của bộ phim mở ra giai đoạn sáng tạo sung mãn: Con sáo biết nói (1967), Những chiếc áo ấm (1968). Đ?nh cao l??ỉnh cao là Chuyện ông Gióng (1970) - tác phẩm kinh điển của hoạt hình Việt Nam với thể loại phim búp bê, giành Bông sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ nhất và giải Bồ câu Vàng tại Leipzig (Đức) năm 1971.
Trong sự nghiệp, NSND Ngô Mạnh Lân đã đạo diễn 17 bộ phim hoạt hình và là họa sĩ cho 5 bộ phim khác. Mỗi tác phẩm là một sự tìm tòi, sáng tạo không ngừng.
Họa sĩ của những trang sách thiếu nhi
Với nhiều thế hệ, hình ảnh gần gũi nhất của Ngô Mạnh Lân còn qua những trang minh họa sách - đặc biệt là Dế mèn phiêu lưu ký. Cuốn truyện của nhà văn Tô Hoài đã được ông minh họa bằng những nét vẽ tài hoa, tạo nên hình tượng Dế Mèn sống động, in sâu vào tâm trí bao thế hệ. Ông giành Giải quốc gia về minh họa sách thiếu nhi do Bộ Giáo dục và UNICEF trao tặng.
Người thầy, nhà nghiên cứu
Không chỉ là đạo diễn, họa sĩ tài năng, ông còn là người thầy mẫu mực. Năm 1984, ông bảo vệ thành công luận án Phó tiến sĩ tại Liên Xô, được phong Phó giáo sư năm 1991. Ông giảng dạy tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, đào tạo nhiều thế hệ sinh viên.
Ông cũng là tác giả của nhiều công trình nghiên cứu giá trị: Phim hoạt hình Việt Nam (1977), Hoạt hình - Nghệ thuật thứ tám (1999) đoạt Giải thưởng của Hội Điện ảnh Việt Nam. Năm 2019, ở tuổi 85, ông mở triển lễn ký họa Nét thời gian với hơn 250 bức tranh, cho thấy sức sáng tạo mãnh liệt đến cuối đời.
Phía sau người nghệ sĩ lớn - một tình yêu hơn nửa thế kỷ
NSND Ngô Mạnh Lân đã được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều danh hiệu cao quý: Nghệ sĩ nhân dân (1997), Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (2007), Huân chương Lao động hạng Nhất (1998), 3 giải Bông sen Vàng, 4 giải Bông sen Bạc cùng nhiều giải thưởng quốc tế.
Để làm nên một Ngô Mạnh Lân tài hoa, không thể không nhắc đến người bạn đời - NSND Ngọc Lan, một trong những nữ diễn viên thế hệ vàng của điện ảnh Việt Nam.
Họ gặp nhau tại Moskva năm 1961. Khi ấy, Ngọc Lan sang Liên Xô dự liên hoan phim, còn Ngô Mạnh Lân được cử làm thông dịch viên. Bà nhớ lại: “Lúc ấy, tôi chẳng có ấn tượng với anh ấy vì hơi lạnh lùng, khó tính”. Nhưng rồi những ngày ông đưa bà đi thăm thú Moskva, đặc biệt khi bà ốm phải nằm viện, ông hủy vé ở lại chăm sóc - tất cả khiến trái tim bà rung động.
Họ kết hôn ngày 15/12/1962. Suốt hơn nửa thế kỷ chung sống, họ vượt qua biết bao khó khăn. Khi con gái đầu lòng mới 10 tháng, bà phải đi đóng phim xa, ông ở nhà chăm con. Khi ông đi học phó tiến sĩ ở Nga, một mình bà nuôi bốn con nhỏ, vừa làm việc vừa nhận cuốn thuốc lá, cắt may thêm để kiếm sống.
Với bà, ông như cuốn từ điển, luôn cho bà câu trả lời chính xác. Với ông, bà là hậu phương vững chắc. Ở tuổi xế chiều, tình cảm vợ chồng được bà hun đúc qua những vần thơ. Tháng 6/2020, bà ra mắt tập thơ thứ sáu Nặng tình. Ông chống gậy đến dự, lắng nghe những vần thơ vợ viết về mình:
“Sắp tròn cái tuổi 85
Mở thêm triển lãm “Nét đằm thời gian”...
...Riêng em vui đến bất ngờ
Bên anh vẫn thấy như là khi xưa”
Họ xây dựng một gia đình mẫu mực. Con gái cả Ngô Phương Lan là Tiến sĩ, nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh. Cô con gái thứ theo nghề truyền hình. Con trai út Ngô Đức Lâm là họa sĩ, giảng viên Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp. Cháu ngoại Đinh Tuấn Vũ là đạo diễn trẻ tài năng.
Họa sĩ Trần Văn Cẩn từng nhận xét: “Nghệ thuật của Ngô Mạnh Lân là một nghệ thuật trong sáng, khoáng hoạt mà chừng mực, biểu lộ một cái nhìn lạc quan, dí dỏm... với một bảng màu phong phú và giàu sắc nhị cùng với tạo hình một cách thông tuệ, vững vàng.”
NSND Ngô Mạnh Lân đã ra đi, nhưng những gì ông để lại thật vô giá: 17 bộ phim hoạt hình, nhiều tác phẩm kinh điển; hàng trăm bức ký họa, tranh sơn dầu, minh họa sách; những công trình nghiên cứu đồ sộ; những thế hệ học trò; và trên hết - một nhân cách cao đẹp, một tấm gương về lòng yêu nghề và tình yêu thương gia đình sâu sắc.
Tên ông sẽ mãi được khắc ghi trong lịch sử điện ảnh Việt Nam như người đặt nền móng, “cánh chim đầu đàn” của nghệ thuật hoạt hình nước nhà.
LÊ BẢO NHI
Nguồn: Tạp chí VHNT số 638, tháng 3-2026
