Chủ Nhật, 18/10/2026 - 16:55

AI trong mỹ thuật và quảng cáo: Ranh giới sáng tạo và bản quyền

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang góp phần thay đổi các giới hạn truyền thống của nghệ thuật thị giác và ngành công nghiệp quảng cáo. Thông qua các chuỗi câu lệnh, hệ thống thuật toán có thể kiến tạo những hình ảnh phức tạp. Tuy nhiên, đi liền với khả năng này là những vấn đề pháp lý chưa được phân định rõ ràng về quyền tác giả.

Nguy cơ AI cạnh tranh với con người trong lĩnh vực sáng tạo
đang ngày một rõ nét hơn - Nguồn: law.com — Nguy cơ AI cạnh tranh với con người trong lĩnh vực sáng tạo đang ngày một rõ nét hơn - Nguồn: law.com

Sự ra đời của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 cho thấy nỗ lực của Việt Nam trong việc từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, nhằm giải quyết vấn đề cốt lõi: Khi hệ thống máy tính trực tiếp cầm bút vẽ, chủ thể nào thực sự nắm giữ quyền tác giả đối với tác phẩm?

AI: TỪ VỊ TRÍ “CÔNG CỤ” ĐẾN “ ĐỒNG SÁNG TẠO”

Khi kỷ nguyên số bắt đầu, lịch sử của hội họa cũng bước sang trang mới với sự ra đời của các phần mềm như Adobe Illustrator (1987) và Photoshop (1990), giúp cho việc tạo ra một tác phẩm mỹ thuật trở nên nhanh chóng hơn. Tuy nhiên, không dừng lại ở vị trí là công cụ thụ động, AI tạo sinh xuất hiện đã thể hiện khả năng “tự chủ” một phần trong quá trình tạo hình.

Quá trình sáng tạo mỹ thuật truyền thống thường gắn liền với kỹ năng thao tác bằng tay, đòi hỏi sự khéo léo của người nghệ sĩ khi làm việc với bút vẽ, chất liệu màu hay bảng vẽ điện tử. Tuy nhiên, khi làm việc với AI, năng lực tạo hình lại được thiết lập thông qua tư duy kiến trúc câu lệnh.

Thay vì phác thảo từng chi tiết hình khối, người thiết kế hiện nay tập trung nhập các câu lệnh, từ khóa về phong cách, ánh sáng, tỷ lệ khung hình nhằm điều hướng AI. Tại Việt Nam, nhiều đơn vị truyền thông cũng đã ứng dụng AI để giảm thời gian lên ý tưởng và thiết kế đồ họa. Từ thực hành vẽ thủ công, quy trình chuyển sang nhập câu lệnh, thiết lập thông số cho AI.

Quá trình này giúp nâng cao hiệu suất sản xuất, nhưng đồng thời nảy sinh vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ khi những tác phẩm này được khai thác thương mại. Theo nguyên tắc chung của pháp luật quốc tế và Việt Nam, quyền tác giả chỉ bảo hộ hình thức biểu đạt của ý tưởng, không bảo hộ bản thân ý tưởng. Khi người sử dụng chỉ cung cấp ý tưởng thông qua các dòng lệnh, và hệ thống máy tính tự động thực hiện quá trình biểu đạt thành hình ảnh thị giác, việc xác định mức độ đóng góp của con người để cấu thành quyền tác giả trở thành một thách thức lớn về mặt pháp lý.

Bức tranh Lối vào
thiên đường.
Ảnh: theguardian.com — Bức tranh Lối vào thiên đường - Ảnh: theguardian.com

THỰC TRẠNG BẢO HỘ TÁC QUYỀN VỚI AI Ở NƯỚC NGOÀI

Phần lớn các hệ thống pháp luật trên thế giới hiện nay duy trì nguyên tắc: chỉ công nhận tác quyền đối với những tác phẩm, hoặc một thành phần cấu thành tác phẩm đó, do con người trực tiếp sáng tạo.

Một trong những vụ việc sớm và đáng chú ý liên quan đến vấn đề bản quyền đối với tác phẩm do AI tạo ra là vụ Thaler v. Perlmutter. TS Stephen Thaler đã xây dựng một hệ thống AI mang tên “Creativity Machine”, hệ thống này tạo ra tác phẩm thị giác Lối vào thiên đường (A Recent Entrance to Paradise). Khi đăng ký bản quyền, Thaler xác định “Creativity Machine” là tác giả của tác phẩm và bản thân ông là chủ sở hữu. Ngày 18/8/2023, trong vụ Thaler v. Perlmutter, 687 F. Supp. 3d 140 (D.D.C. 2023), Thẩm phán Beryl A. Howell của Tòa án Quận Hoa Kỳ tại Washington, D.C. phán quyết giữ nguyên việc Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ từ chối đăng ký bản quyền, với lập luận rằng tác phẩm không có tác giả là con người. Phán quyết này sau đó được Tòa Phúc thẩm Hoa Kỳ Khu vực D.C. giữ nguyên ngày 18/3/2025, xác định rằng theo Luật Bản quyền năm 1976, tác phẩm đủ điều kiện bảo hộ phải có tác giả là con người.

Thứ hai là vụ cuốn tiểu thuyết đồ họa Zarya của Bình minh (Zarya of the Dawn) của tác giả Kris Kashtanova đầu năm 2023. Đáng chú ý là phần văn bản, cách sắp xếp bố cục là của tác giả; nhưng phần hình ảnh lại được tạo ra bằng Midjourney AI. Vậy nên, Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ (USCO) đã ra quyết định: tác giả được cấp bản quyền đối với phần văn bản và cách sắp xếp bố cục, nhưng từ chối bảo hộ đối với các hình ảnh minh họa bên trong cuốn sách.

Năm 2022, tác phẩm Nhà hát Opera vũ trụ (Théâtre D’opéra Spatial) - một bức tranh thực hiện bằng Midjourney AI của Jason Allen - đã được trao giải Nhất tại triển lãm nghệ thuật Colorado State Fair, Hoa Kỳ. Tác giả Jason Allen cho biết đã sử dụng hơn 624 câu lệnh vào Midjourney AI, chỉnh sửa bằng Photoshop và sau đó dùng một AI khác (Gigapixel) để tăng độ phân giải. Tuy vậy, Cục bản quyền tại Mỹ xác định đóng góp của con người vẫn còn chưa đáng kể - vậy nên tác phẩm không được bảo hộ bản quyền.

Một trường hợp gây tranh luận mạnh mẽ trong năm 2025 là làn sóng sử dụng AI để tạo hình ảnh mang phong cách Studio Ghibli (Nhật Bản). Chỉ với một câu lệnh, người dùng có thể biến ảnh chân dung, phong cảnh hoặc các hình ảnh có sẵn thành những hình ảnh mang đặc trưng thị giác dễ nhận biết của Ghibli. Trào lưu này nhanh chóng lan rộng trên toàn cầu và tại Việt Nam, từ ảnh cá nhân đến hình ảnh các địa danh như hồ Gươm, phố cổ Hội An, ruộng bậc thang hay các công trình kiến trúc.

Điều đáng chú ý là tranh luận pháp lý ở đây không đơn giản nằm ở câu hỏi “AI có được phép vẽ giống Ghibli hay không?”. Vấn đề sâu hơn là ranh giới giữa mô phỏng một phong cách nghệ thuật và sao chép hình thức biểu đạt cụ thể của một tác phẩm. Trong nguyên tắc chung của quyền tác giả, phong cách hay ý tưởng tự thân thường không phải là đối tượng được bảo hộ như một tác phẩm cụ thể; tuy nhiên, nếu AI tạo ra kết quả sao chép hoặc tái tạo những yếu tố biểu đạt đủ cụ thể của tác phẩm đã được bảo hộ, nguy cơ xâm phạm quyền tác giả có thể xuất hiện.

Trường hợp Ghibli vì thế đặc biệt đáng chú ý đối với Việt Nam. Khi những hình ảnh “Ghibli hóa” được sử dụng cho mục đích cá nhân, tranh luận chủ yếu thuộc phạm vi đạo đức và văn hóa sáng tạo; nhưng khi cùng phương thức đó được đưa vào thiết kế quảng cáo, bao bì, truyền thông thương mại hay sản phẩm bán ra thị trường, câu chuyện trở nên phức tạp hơn. Doanh nghiệp không chỉ cần quan tâm đến quyền tác giả đối với hình ảnh đầu ra, mà còn phải cân nhắc nguy cơ hình ảnh được tạo ra dựa trên việc mô phỏng quá gần những tác phẩm, nhân vật hoặc dấu hiệu nhận diện của bên thứ ba. Đây chính là ví dụ cho thấy AI đang làm mờ thêm ranh giới vốn đã phức tạp giữa “lấy cảm hứng”, “mô phỏng phong cách” và “sao chép” trong hoạt động sáng tạo.

Việc thiếu vắng cơ chế bảo hộ rõ ràng đối với các sản phẩm do AI tạo ra đặt doanh nghiệp và các đơn vị truyền thông vào rủi ro pháp lý. Trong hoạt động thương mại, quyền sở hữu độc quyền đối với hình ảnh là yếu tố quan trọng để duy trì lợi thế cạnh tranh.

Nếu hình ảnh do thuật toán kết xuất không được công nhận quyền tác giả, chúng mặc nhiên rơi vào Không gian công cộng (Public Domain). Điều này đồng nghĩa với việc các tổ chức, cá nhân khác, bao gồm đối thủ cạnh tranh, có quyền khai thác, tái phân phối các hình ảnh quảng cáo đó mà không bị xem là vi phạm bản quyền.

Bên cạnh đó, quy trình vận hành của các mô hình tạo sinh dựa trên việc phân tích các tập dữ liệu lớn, trong đó bao gồm tác phẩm nghệ thuật có bản quyền chưa được cấp phép. Khi sử dụng thuật toán để sản xuất nội dung quảng cáo thương mại, các đơn vị thiết kế đối mặt với rủi ro sao chép hoặc mô phỏng phong cách của các nghệ sĩ thị giác. Việc khai thác hình ảnh có yếu tố phái sinh trái phép từ dữ liệu đầu vào làm gia tăng khả năng đối diện với các tranh chấp dân sự liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba.

Mẫu áo dài 25TTPT0060158 thuộc bộ sưu tập “Thư từ phố thị” thương hiệu áo dài Đỗ Trịnh Hoài Nam và mẫu áo dài MV6823-22-99 bị Hoàng Thị Bích Ngọc sao chép.
Ảnh: CA — Mẫu áo dài 25TTPT0060158 thuộc bộ sưu tập “Thư từ phố thị” thương hiệu áo dài Đỗ Trịnh Hoài Nam và mẫu áo dài MV6823-22-99 bị Hoàng Thị Bích Ngọc sao chép. - Ảnh: CA

LUẬT SỞ HỮU TRÍ TUỆ VIỆT NAM - QUY ĐỊNH VÀ THỰC TIỄN

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (LSHTT) năm 2025 đã thiết lập nền tảng pháp lý quan trọng về bản quyền liên quan đến AI. Nguyên tắc cốt lõi của luật là yêu cầu phân định tỷ lệ đóng góp trí tuệ trực tiếp của con người trong tác phẩm. Trọng tâm bảo hộ không nằm ở kết quả tự động do máy tính kết xuất, mà ở chuỗi hành vi sáng tạo có chủ đích của tác giả.

Để được công nhận quyền tác giả, người sử dụng AI phải chứng minh khả năng kiểm soát quá trình tạo lập tác phẩm thông qua: tư duy cấu trúc, kỹ năng tổ chức chuỗi câu lệnh phức tạp và thao tác can thiệp trực tiếp bằng phần mềm đồ họa, bút vẽ điện tử ở khâu hậu kỳ. Điều này nhằm bảo vệ sự lao động trí óc thực chất, ngăn chặn lạm dụng thuật toán để đăng ký bản quyền hàng loạt các sản phẩm thiếu tính cá nhân.

Tại Việt Nam, ứng dụng AI trong mỹ thuật và quảng cáo đang phát triển mạnh mẽ, song thực tiễn giải quyết tranh chấp chỉ mới manh nha. Luật Sở hữu Trí tuệ 2025 (hiệu lực từ 1/4/2026) giao Chính phủ quy định chi tiết điều kiện xác lập quyền đối với tác phẩm có dùng AI, mở ra bước chuyển quan trọng trong việc xây dựng tiêu chí đánh giá vai trò sáng tạo của con người.

Đáng chú ý, năm 2026, Công an TP.HCM đã khởi tố vụ án đầu tiên liên quan đến việc sao chép thiết kế áo dài “Thư từ phố thị” (đã được bảo hộ). Bị can sao chép mẫu gốc, dùng AI xử lý, chỉnh sửa rồi đưa vào sản xuất thương mại. Cơ quan chức năng kết luận: việc chủ động dùng tác phẩm đã bảo hộ làm dữ liệu đầu vào cho AI để tạo ra hình thức biểu đạt sao chép vẫn cấu thành vi phạm. Điều này tạo tiền lệ: sử dụng AI không tạo ra “vùng miễn trừ” trách nhiệm bản quyền. Nguy cơ pháp lý sẽ càng lớn khi sản phẩm được đưa vào quảng cáo và sản xuất hàng loạt.

Ngược lại, với tác phẩm tự sáng tạo, câu hỏi đặt ra là: Ai sẽ được bảo hộ? Mức độ bảo hộ sẽ khác biệt hoàn toàn giữa việc chỉ nhập một lệnh đơn giản so với việc tác giả tự lên ý tưởng, điều chỉnh dữ liệu đầu vào, lập chuỗi lệnh và trực tiếp chỉnh sửa hậu kỳ.

Việc Chính phủ ban hành Nghị định 341/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ 15/2/2026) đã tăng cường cơ chế xử phạt vi phạm bản quyền lên tới 250 triệu đồng đối với cá nhân. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là nghĩa vụ chứng minh quá trình hình thành tác phẩm. Để xác định đó là sáng tạo độc lập hay kết quả sao chép, người sáng tạo cần lưu giữ “hồ sơ chứng minh sáng tạo” (bao gồm bản phác thảo, dữ liệu đầu vào, lịch sử câu lệnh, các phiên bản và thao tác hậu kỳ).

Tóm lại, Việt Nam đang bước vào giai đoạn thực thi pháp luật đối với vi phạm bản quyền liên quan đến AI. Để cân bằng giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền tác giả, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế đánh giá đóng góp của con người và định nghĩa rõ ràng về hành vi phái sinh hoặc mô phỏng trái phép trong môi trường tạo sinh.

Bức tranh Nhà hát Opera vũ trụ - Ảnh: INT

ĐỀ XUẤT THỰC THI VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

AI không phải là thế lực triệt tiêu vai trò của con người, mà là chất xúc tác mạnh mẽ đưa các ngành công nghiệp văn hóa - đặc biệt là mỹ thuật và thiết kế quảng cáo - bước sang kỷ nguyên kinh tế sáng tạo mới. Tuy nhiên, sự tự do mở rộng không gian sáng tạo cần đi đôi với ý thức tuân thủ pháp luật và các nguyên tắc ứng xử với thuật toán tạo sinh. Cụ thể:

Thứ nhất, minh bạch hóa và gắn nhãn: Cần có quy định bắt buộc gắn nhãn “Tác phẩm có sử dụng AI” đối với các ấn phẩm truyền thông, quảng cáo thương mại. Giải pháp này giúp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tôn trọng bản quyền nguồn tin gốc (bám sát tinh thần Diễn đàn Báo chí bảo vệ nguồn tin), đồng thời giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro tranh chấp dân sự từ dữ liệu trôi nổi.

Thứ hai, bảo lưu chứng cứ sáng tạo: Để đáp ứng tiêu chuẩn bảo hộ mới, người thực hành nghệ thuật cần thói quen lưu giữ toàn bộ tiến trình làm việc, bao gồm: bản phác thảo ban đầu, lịch sử câu lệnh, và các tệp tin đồ họa chứa từng lớp (layer) chỉnh sửa hậu kỳ. Đây là những căn cứ vật chất mang tính quyết định để chứng minh “dấu ấn con người” và sự kiểm soát trực tiếp khi đăng ký quyền tác giả.

Nhìn chung, việc nắm bắt và thực thi nghiêm túc các quy định pháp lý, đặc biệt là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Hệ thống pháp luật này chính là “tấm khiên” vững chắc bảo vệ giá trị cốt lõi trong lao động trí óc. Hiểu và áp dụng đúng luật không chỉ bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả mà còn kiến tạo một hệ sinh thái nghệ thuật thị giác minh bạch, tôn trọng bản quyền và phát triển bền vững trong dài hạn.