Nỗi niềm trao truyền những điệu chiêng Cơ Ho 

Hành trình trở về với văn hóa dân tộc của Dagout Brice Liêm không phải là một sự bộc phát nhất thời. Anh vốn là người có năng khiếu nghệ thuật từ nhỏ, từng tham gia sôi nổi vào các phong trào văn nghệ quần chúng dưới chân núi Lang Biang cách đây gần ba thập kỷ. Rời buôn làng, anh học lớp Cao đẳng Sân khấu Điện ảnh Khóa 3 tại TP. HCM, sau đó ra Thủ đô, theo học bài bản về biên đạo múa tại Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội. Ra trường, anh trở thành người làm văn hóa chuyên nghiệp, một nghệ sĩ biểu diễn và biên đạo múa tham gia hàng trăm sự kiện lớn nhỏ trong và ngoài tỉnh.

Thế nhưng, sau những năm tháng bôn ba, đứng trên những sân khấu rực rỡ ánh đèn, trong thâm tâm người đàn ông Cơ Ho này vẫn luôn quặn thắt một nỗi niềm. Anh nhận ra rằng, muốn âm nhạc dân gian, đặc biệt là tiếng cồng chiêng, vang lên mộc mạc và nguyên bản nhất, nó phải được đặt đúng vào không gian vốn có của nó. Nó không thể chỉ là những tiết mục biểu diễn mua vui trên những sân khấu cách điệu xa lạ. Năm 2017 đánh dấu một bước ngoặt khi anh quyết định gắn bó sâu sắc hơn với đời sống buôn làng. Sáng lên nương rẫy, chiều tối đi biểu diễn, anh lặng lẽ chắt chiu, tích cóp từng đồng vốn, từng hiện vật văn hóa để chờ ngày hiện thực hóa giấc mơ của đời mình.

Hiện nay, khi du lịch cộng đồng phát triển mạnh mẽ tại Lạc Dương, không ít nhóm biểu diễn cồng chiêng được lập ra cốt chỉ để phục vụ sự hiếu kỳ của du khách. Nhìn nhận thực tế này một cách thẳng thắn và thận trọng, anh Liêm đánh giá đó nhiều khi chỉ là một dạng dịch vụ mang tính bề nổi, thiếu đi chiều sâu thấu hiểu về văn hóa cội nguồn. “Tôi không cảm thấy hoang mang hay sợ hãi trước những xô bồ, xáo trộn. Thay vì chạy theo cách làm đó, tôi chọn hướng đi riêng để làm sao đưa mọi người về đúng với những giá trị cốt lõi của tổ tiên.” - Anh bộc bạch.

Hướng đi ấy chính là biến Hội quán Bàng Yô thành nơi những người yêu văn hóa thực sự được đắm mình trong không gian diễn xướng dân gian. Nơi đó, bên bếp lửa hồng, người ta không chỉ nghe chiêng, mà còn được nghe diễn xướng kể khan, nghe những câu ca dao, tục ngữ truyền miệng, những khúc hát ru êm đềm. Mọi thứ diễn ra tự nhiên như chính nhịp thở của người Cơ Ho bao đời nay.

Sự am hiểu sâu sắc về văn hóa nghệ thuật của Dagout Brice Liêm được thể hiện rõ nét khi anh thường là biên đạo, dàn dựng các tiết mục của CLB Cồng Chiêng phường Lang Biang - Đà Lạt tham dự các lễ hội cồng chiêng, đại diện cho địa phương tham gia các sự kiện văn hóa lớn, tiêu biểu như chương trình “Đêm hòa âm Cồng chiêng Đông Nam Á 2025” hay trước đó là Liên hoan các Câu lạc bộ Cồng chiêng tỉnh Lâm Đồng lần thứ I tại Gia Nghĩa. Với tư cách là người biên đạo, dàn dựng, anh đã khéo léo phối khí, kết hợp các loại nhạc cụ tre nứa với cồng chiêng, đan cài giữa dân ca lời ru êm nhẹ và vũ điệu mạnh mẽ của thanh niên nam nữ để phác họa lại trọn vẹn một “vòng đời” con người từ lúc nằm nôi đến lúc trưởng thành.

Qua góc nhìn chuyên môn của một nhà nghiên cứu thực hành, anh Liêm đã chỉ ra những tương đồng và khác biệt thú vị của văn hóa cồng chiêng. Khi giao lưu với các nhóm nghệ nhân người M’nông (Gar, RLăm...), anh nhận thấy sự tương đồng sâu sắc lên đến 70 - 80% do cùng chia sẻ hệ ngôn ngữ Môn-Khmer. Từ các lễ nghi tạ ơn thần lúa, thần linh trước khi canh tác cho đến âm hưởng dân ca, điệu múa, tất cả đều phảng phất nét chung của những con người sống dựa vào núi rừng. Sự khác biệt lớn hơn thường nằm ở các nhóm thuộc ngữ hệ Nam Đảo như Gia-rai, Ê-đê hay Chu-ru.

Đặc biệt, khi so chiếu với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, Dagout Brice Liêm nghiên cứu rất chuyên sâu. Anh cho biết, cồng chiêng của các nước như Lào, Thái Lan hay Campuchia thường được cấu tạo thành những dàn chiêng gắn trên giá gỗ (như Khong wong yai hay Khong thom), nhạc công sẽ ngồi một chỗ, dùng hai tay gõ bằng búa gỗ giống như chơi một cây đàn để tạo ra giai điệu.

Ngược lại, cồng chiêng Tây Nguyên nói chung và của người Cơ Ho nói riêng lại đòi hỏi một sự gắn kết cộng đồng mãnh liệt hơn hẳn. Mỗi nhạc công chỉ cầm và đánh một chiếc cồng, giữ một cao độ, tiết tấu và âm sắc riêng biệt. Họ không chỉ cần thuộc lòng nhịp điệu của mình mà còn phải lắng nghe tiếng chiêng của người khác để tạo nên sự hòa quyện. Chiếc cồng “mẹ” giữ âm trầm cơ bản, bao bọc lấy cồng “cha”, cồng “con”, cồng “cháu”... phản ánh rõ nét cấu trúc gia đình và tàn dư của chế độ mẫu hệ. Hơn nữa, nhạc công Tây Nguyên luôn di chuyển, nhún nhảy theo nhịp điệu chứ không ngồi yên một chỗ. Chính những điều này làm nên tính độc bản, một sức hút hoang dã mà tinh tế không thể trộn lẫn.

Bảo tồn văn hóa chưa bao giờ là nỗ lực của một cá nhân, và văn hóa chỉ sống được khi nó có người kế thừa. Thấu hiểu điều quy luật khắc nghiệt ấy, anh Liêm dồn nhiều tâm huyết cho việc truyền dạy. Hiện nay, Hội quán Bàng Yô tạo công ăn việc làm cho khoảng 40 thành viên. Anh quy tụ các em nhỏ từ lớp 6, lớp 7 ở khắp các buôn làng, tạo môi trường để các em tiếp xúc với cồng chiêng, đàn đá, đàn t’rưng, dạy các em từng điệu múa xoang, từng bài diễn xướng hát giao duyên (như bài Đê Cô hát lúc chia tay), hay những điệu chiêng năng động (như điệu chiêng Checking do nhạc sĩ Krajan Dick sáng tác).

Thế nhưng bên cạnh việc nỗ lực để những điệu chiêng luôn ngân vang, Dagout Brice Liêm vẫn đau đáu những nỗi niềm. Chia sẻ bên lề chương trình “Đêm hòa âm Cồng chiêng Đông Nam Á 2025”, giọng anh chùng xuống khi nhắc về những nghệ nhân lớn tuổi trong làng. Anh xót xa nhận định rằng không có một di sản nào quý giá hơn những người già mang trong mình vốn văn hóa sâu sắc của dân tộc. Thế nhưng, thời gian vô tình đang cướp đi những bóng hình dung dị ấy. “Bây giờ đếm trên đầu ngón tay ở trong làng chỉ còn một vài người thôi,” anh trầm ngâm. Nếu không kịp thời có cơ chế hỗ trợ lương cố định, tạo điều kiện để họ toàn tâm truyền dạy, thì chỉ 5 đến 10 năm nữa, những kiến thức nguyên bản ấy sẽ vĩnh viễn tan biến. Cuộc sống mưu sinh thường nhật làm du lịch dẫu mang lại chút thu nhập nhưng bấp bênh, không đủ để những nghệ nhân thực thụ chuyên tâm giữ lửa.

Giấc mơ gọi cội nguồn bên nếp nhà dài

Ngôi nhà sàn của Dagout Brice Liêm tại địa chỉ 283 Langbiang (phường Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng) khác biệt hoàn toàn so với những công trình bê tông xung quanh, bởi nó mang dáng dấp của lối kiến trúc nguyên thủy đã gắn bó với cộng đồng dân tộc nơi đây từ ngàn đời. Ngôi nhà được anh Liêm tạo dựng thành nơi sinh hoạt văn hóa cồng chiêng cho các nghệ nhân, là điểm đến, nơi trải nghiệm của du khách khi tìm hiểu về văn hóa của người Cơ Ho dưới chân núi Lang Biang. Trải lòng về hành trình gian nan để cất lên mái nhà này, anh bộc bạch, việc được sinh ra và lớn lên dưới bóng núi Lang Biang là một niềm hạnh phúc lớn lao. Thế nhưng, khi tận mắt chứng kiến những giá trị văn hóa cốt lõi của người Cơ Ho cứ ngày một phai nhạt, bản thân anh không khỏi xót xa.

“Cả một vùng rộng lớn người Cơ Ho sinh sống dưới chân núi Lang Biang chỉ toàn nhà xây, nhà biệt thự hiện đại mà ít có nhà truyền thống. Từ đó mình quyết tâm làm ngôi nhà này,” anh Liêm trầm ngâm chia sẻ. Đó không đơn thuần là câu chuyện dựng lên một chỗ che mưa che nắng, mà là sự dồn nén của bao năm ấp ủ, là quyết tâm phục dựng lại một không gian sinh hoạt thiêng liêng.

Được khởi công từ đầu năm 2023, trải qua hơn một năm ròng rã với không ít trở ngại về cả kinh phí lẫn việc tìm kiếm nguyên vật liệu đan cài cho đúng kỹ thuật xa xưa, ngôi nhà đã hoàn thiện. Với chiều dài 17m, rộng 7m, ngôi nhà giữ đặc trưng 2 tầng của người Cơ Ho. Anh tận dụng tối đa các vật liệu từ thiên nhiên như tre, nứa, gỗ, mây, lá cây. Tầng dưới là không gian bếp, nhà vệ sinh và nơi sinh hoạt thường nhật; còn không gian tầng trên rộng rãi, thiêng liêng nhất được dành trọn để trưng bày nhạc cụ và tổ chức các sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Để tạo thêm sự gắn kết với tự nhiên, anh còn khéo léo thiết kế một con suối nhỏ róc rách chảy bên những khóm hoa, bãi cỏ quanh nhà.

Dagout Brice Liêm đặt tên cho không gian này là “Hội quán Bàng Yô” (hay Pàng Yô). Theo lời giải thích mộc mạc của anh, “Bàng Yô” nghĩa là ông bà, tổ tiên, hiểu rộng ra chính là cội nguồn. Cái tên ấy như một lời tự nhắc nhở bản thân không bao giờ được quên gốc gác, đồng thời gửi gắm niềm tin rằng ông bà tổ tiên sẽ luôn dõi theo, phù hộ cho buôn làng ngày càng bình yên, no ấm.

Dagout Brice Liêm bùi ngùi nhớ lại, trên hành trình nhọc nhằn ấy, anh không hoàn toàn đơn độc. Huyện Lạc Dương (cũ) là địa phương có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao nhất tỉnh Lâm Đồng (trên 65%, chủ yếu là người Cơ Ho) – đã có nhiều chính sách đồng hành thiết thực. Chính quyền địa phương thường xuyên phát động cán bộ, công chức và học sinh mặc trang phục truyền thống trong các dịp lễ hội, chào cờ; khuyến khích các doanh nghiệp tạo không gian cho nhân viên mặc đồ dân tộc. Những nỗ lực khôi phục nghề dệt thổ cẩm, đan cói, nấu rượu cần (với thương hiệu Rượu cần Lang Biang) hay biên soạn từ điển tiếng Cơ Ho với khoảng 5.000 từ đang được thực hiện một cách bài bản. Đặc biệt, sự quan tâm của Sở VHTTDL tỉnh Lâm Đồng cũng là nguồn động viên to lớn, Dagout Brice Liêm kể, lời căn dặn của lãnh đạo ngành Văn hóa đối với anh Liêm: “Không vì những khó khăn trước mắt mà vận hành nhà sàn sai định hướng, chạy theo thị hiếu mà đi vào lối mòn, đánh mất bản sắc” luôn được anh xem như một kim chỉ nam trong hoạt động.

 Dagout Brice Liêm đã cho thấy hình ảnh người nghệ nhân luôn nặng lòng với việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc mình, coi văn hóa như là một thực thể sống động, được thở bằng nhịp thở của con người, được giữ ấm bằng ngọn lửa từ những trái tim tận hiến. Bằng lối đi riêng điềm tĩnh và đầy trách nhiệm của mình, anh không chỉ đang dựng lại một ngôi nhà sàn, mà còn đang cần mẫn lưu giữ ký ức cho dân tộc mình, để những giá trị văn hóa của người Cơ Ho – như tiếng cồng tiếng chiêng vẫn kiêu hãnh vang lên giữa đại ngàn hùng vĩ.

DIÊN VỸ - Ảnh: NVCC

Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026