Tháng 5 năm 1997 cho đến tháng 6 năm 1999, con tàu cổ ở vùng biển Cù Lao Chàm (Hội An), nay thuộc TP Đà Nẵng đã được thăm dò và khai quật khảo cổ học. Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), Visal (viết tắt của Vietnam Salvage Corporation) và Công ty Saga Horizon (Malaysia) đã tiến hành khai quật. Tham gia cuộc khai quật này còn có nhiều chuyên gia khảo cổ học của Việt Nam, Đại học Oxford (Vương quốc Anh), Đại học Kebangsan Malaysia (UKM). Cộng hòa Séc cùng nhiều chuyên gia lặn và thuỷ thủ đoàn của Việt Nam, Malaysia, Anh, Indonesia, Singapore... Tàu nằm ở độ sâu 70-72m. Kết quả khai quật cho biết dấu vết con tàu dài 29,4m, rộng 7,2m, trong lòng chia 19 khoang, gỗ đóng tàu là loại gỗ tếch còn tốt và các thanh dầm ngăn cách các khoang còn thấy được ghép rất chắc chắn. Số lượng cổ vật trong con tàu thu được trên 240.000 chiếc, chủ yếu là đồ gốm sản xuất tại Chu Đậu (nay thuộc TP Hải Phòng) và vùng Thăng Long (Hà Nội), vào nửa cuối thế kỷ XV (Phạm Quốc Quân- Tống Trung Tín 2000). Đây là con tàu chở hàng gốm sứ xuất khẩu thời Lê sơ, với rất nhiều loại hình và đề tài trang trí mới xuất hiện lần đầu tiên. Đặc biệt việc tạo dáng đồ gốm như các loại hình: ấm, chén, bình, lọ, hộp mang hình dáng các loại quả đào, lựu, đu đủ… trong thế giới tự nhiên. Quả đào là một đề tài xuất hiện trong nghệ thuật tạo hình ở  nhiều quốc gia Đông Nam Á, mang giá trị chỉ dấu “cát tường” với ý nghĩa biểu tượng cầu chúc cho sự trường thọ, thể hiện trên nhiều chất liệu khác nhau. Bài viết này chúng tôi giới thiệu về những chiếc ấm, chén gốm men do các nghệ nhân thời Lê sơ tạo tác theo hình dáng quả đào rất độc đáo và mới lạ, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu.

 Trong sưu tập gốm tàu cổ Cù Lao Chàm lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (BTLSQG) có chiếc lọ tạo hình quả đào nằm ngang, với quai cong, chỏm mũi cong, miệng tròn, đường kính miệng 1,3cm; cao 3,8cm. Xung quanh lọ vẽ lam (xanh cobalt) với những bông hoa, dải lá đào và hình 2 con bướm dưới lớp men trắng (ảnh 1) (Nguyễn Đình Chiến- Phạm Quốc Quân 2008: 122). Bên cạnh loại hình lọ quả đào trên đây còn có loại ấm gốm hoa lam và xanh tím, không có quai nhưng có vòi hình đầu rồng. Loại ấm gốm hoa lam tạo dáng quả đào đặt theo chiều thẳng đứng. Có chiếc ấm trên vai vẽ băng cánh sen kép, 2 bên thân vẽ hình chim đậu trên cành hoa mai và cành trúc theo đề tài mai - điểu và trúc- điểu (ảnh 2). Có chiếc ấm khác trên vai vẽ băng hoa chanh 4 cánh, 2 bên thân vẽ hình chim đậu trên mỏm đá với cây cỏ xung quanh (ảnh 3). Cùng kiểu dáng ấm này còn có chiếc ấm quả đào men xanh tím, đường kính miệng 6,1cm; cao 14cm (ảnh 4) (Nguyễn Đình Chiến- Phạm Quốc Quân 2008: 181).

Song, đặc biệt đáng chú ý hơn là loại hình ấm tạo hình quả đào, có đủ quai và vòi như thường thấy nhưng lại không có nắp! Để làm rõ điều đặc biệt này, chúng tôi giới thiệu chiếc ấm gốm hình quả đào trong sưu tập gốm tàu cổ Cù Lao Chàm lưu giữ tại BTLSQG. Đây là loại gốm vẽ trang trí men lam phủ men trắng, nung nhiệt độ cao lần thứ nhất, kết hợp vẽ men màu xanh lục nhẹ lửa, nung lần thứ hai. Chiếc ấm này cao 16,7cm, tạo hình quả đào đặt đứng, trông gần hình búp sen, chỏm nhọn, thành cong, chân đế hình trụ thấp chia 2 ngấn, tô men nâu, quai hình khuyên, vòi cong có dải chữ s gắn liền với thân. Chỏm ấm vẽ lam một bông hoa úp như hình chũm cau. Thành ngoài vẽ lam một hình sư tử, đầu hướng về phía vòi, đuôi có dải xoáy, xen giữa những dải mây. Trên ấm còn thấy dấu tích băng cánh sen men xanh lục nhẹ lửa ở giáp chân đế (ảnh 5a) (Nguyễn Đình Chiến- Phạm Quốc Quân 2008: 137). Các chuyên gia khảo cổ khai quật con tàu đã vẽ giải phẫu chiếc ấm này cho chúng ta thấy rõ điểm đặc biệt ở cấu tạo bên trong. Người thợ gốm đã tạo một cột hình chóp nón cụt đặt bên trong đáy ấm. Do nguyên tắc bình thông nhau nên người dùng úp ấm lại khi đổ nước/ rượu, tới khi đầy sẽ đặt ngược lại. Việc sử dụng sẽ diễn ra như các loại ấm bình thường (ảnh 5b).

Ngoài chiếc ấm hình quả đào trên, chúng tôi còn thấy nhiều chiếc ấm tương tự khác ở bảo tàng nước ngoài và trong các sưu tập tư nhân, vẽ trang trí hình sư tử, hình dê, hình chim bay thuộc dòng gốm vẽ lam và vẽ men màu  xanh lục nhẹ lửa. Theo chúng tôi, có thể những chiếc ấm này đều có nguồn gốc từ con tàu đắm cổ Cù Lao Chàm.

Chiếc ấm thứ nhất: có phom dáng như ấm ở BTLSQG, quai và vòi đã sửa. Phần vẽ màu nhẹ lửa đã bong tróc nay chỉ còn trang trí vẽ lam trên chỏm ấm là một bông hoa úp, các cánh hoa mảnh đều. Thành ngoài mặt trước ấm vẽ hình sư tử, đầu ngoảnh lại; mặt sau vẽ hình dê, đầu ngẩng cao, đuôi vẽ nhiều dải xoắn, xung quanh vẽ các dải mây. Hình sư tử và dê trên 2 mặt đều  có đầu hướng về phía vòi của ấm (ảnh 6a,b).

Chiếc ấm thứ hai: là chiếc ấm gốm hoa lam hình quả đào kết hợp vẽ men màu xanh lục nhẹ lửa, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Shrine (Nhật Bản), cao 16,2cm. Theo tài liệu dẫn cho biết, chiếc ấm phát hiện từ con tàu cổ Hội An (tên gọi khác của tàu Cù Lao Chàm). Ấm tạo hình quả đào đứng, gần hình búp sen, chỏm nhọn hơi lõm một phía, thành cong, chân đế hình trụ thấp chia 2 ngấn, tô men nâu. Ấm có quai hình khuyên, vòi cong có dải chữ s gắn liền với thân. Trên chỏm ấm vẽ lam một hình bướm, thành ngoài vẽ hình chim dang cánh giữa những dải mây, điểm thêm men màu xanh lục nhẹ lửa. Cũng loại men này còn được vẽ một băng cánh sen giáp chân đế. Viền chân đế tô men nâu (ảnh 7).

Chiếc ấm thứ ba: có cùng kiểu dáng và kích thước với chiếc ấm ở BTLSQG. Bông hoa vẽ lam trên chỏm ấm cũng tương tự nhau nhưng mặt trước trên thân vẽ hình chim dang cánh đậu trên cây lá; mặt sau vẽ hình chim đậu trên cành trúc (ảnh 8a,b).

Chiếc ấm thứ tư: trên thân vẽ hình chim dang đôi cánh, đầu nghểnh cao, 2 chân trong tư thế hạ cánh. Xung quanh vẽ nhiều dải mây như trên ấm ở Bảo tàng Shrine, bông hoa trên chỏm và các dải mây viền men lam, bên trong tô men xanh lục nhẹ lửa (ảnh 9).

Chiếc ấm thứ năm: trang trí vẽ lam thể hiện bông hoa trên chỏm và hình chim Thiên Nga tư thế đậu chùng chân, 2 cánh dang rộng, đầu ngẩng cao hướng về phía dải mây, giáp vòi ấm. Xung quanh ấm còn nhiều dấu tích men xanh lục nhẹ lửa (ảnh 10).

Trong tàu cổ Cù Lao Chàm còn phát hiện loại hình chén gốm hình quả đào rất độc đáo với số lượng lớn. Loại chén này được tạo hình thể hiện một con chim vẹt ôm chiếc chén nửa hình quả đào, thuộc dòng gốm hoa lam và vẽ nhiều màu. Đường kính của các chén từ 5,6cm đến 6cm, chiều cao đều 4,2cm (ảnh 11-12) (Nguyễn Đình Chiến- Phạm Quốc Quân 2008: 136).

Như vậy, loại hình ấm hình quả đào mà chúng tôi giới thiệu trên đây đều có cấu trúc tương tự, chiều cao của ấm dao động trong khoảng 16,2cm đến 16,7cm. Kiểu dáng ấm đều có quai và vòi cân xứng, hoa văn trang trí hình sư tử, hình dê hay hình chim bay, chim đậu đều vẽ bằng men lam, phủ men trắng, nung nhiệt độ cao, sau đó tô điểm men xanh lục, nung nhiệt độ thấp. Qua thời gian ngâm dưới biển đến nay phần vẽ men xanh lục chỉ còn dấu tích. Các đề tài vẽ trang trí trên các ấm đều thấy tương đồng với nhiều loại hình gốm hoa lam và nhiều màu như bình, lọ, đĩa… đã phát hiện trong tàu cổ Cù Lao Chàm. Điều này không chỉ phản ánh nguồn gốc sản xuất từ các lò gốm ở Bắc Việt Nam mà còn cho thấy sự tương đồng về niên đại thuộc thời Lê sơ. Loại hình ấm và chén gốm hình quả đào còn cho thấy sự độc lạ trong tạo hình đồ gốm ở thế kỷ XV và chứng minh tài năng sáng tạo tài tình của các nghệ nhân gốm Đại Việt trong cuộc đối thoại với thiên nhiên.

_______________

NGUYỄN ĐÌNH CHIẾN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 653, tháng 8/2026