Xây dựng hệ sinh thái IP từ nhân vật lịch sử

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng, các dự án điện ảnh khai thác chất liệu lịch sử đang góp phần mở rộng không gian phát triển cho các nội dung mang bản sắc Việt trong thị trường điện ảnh.

Dự án phim điện ảnh huyền sử, hành động Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh, sản phẩm hợp tác giữa BHD và TV360 thuộc Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội Viettel vừa chính thức giới thiệu teaser trailer đầu tiên cùng tạo hình các tráng sĩ của phim. Sneak Showcase được dàn dựng như một không gian triển lãm nghệ thuật, nhằm tiếp cận gần hơn với công chúng và hé lộ một phần phục trang, đạo cụ đã cho thấy một nỗ lực bài bản nhằm xây dựng một Tài sản trí tuệ (IP - Intellectual Property).

 Để lịch sử trở thành một phần của công nghiệp văn hóa, nó cần được chuyển hóa thành ngôn ngữ điện ảnh hiện đại - nơi giá trị di sản song hành cùng giá trị thương mại và tính đại chúng. Khai thác chất liệu lịch sử bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, bộ phim võ thuật - huyền sử này mở ra một cách tiếp cận gần gũi hơn để công chúng khám phá những dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc.

Dự án chọn bối cảnh thời Đinh - giai đoạn bản lề của nền độc lập Việt Nam sau hơn 1.000 năm Bắc thuộc. Đây là thời kỳ của “Vạn thắng vương” Đinh Bộ Lĩnh, của công cuộc dẹp loạn 12 sứ quân, đặt nền móng vững chắc cho thể chế quân chủ tập quyền đầu tiên. Việc khai thác chất liệu này không chỉ đáp ứng nhu cầu tìm hiểu cội nguồn của khán giả mà còn tạo ra một “mảnh đất màu mỡ” cho các sáng tạo điện ảnh bởi sự mới lạ.

Công ty BHD định vị, Hộ linh tráng sĩ sẽ là phát súng đầu tiên cho một hệ sinh thái về anh hùng dân tộc. Điều này đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn và sự phối hợp đa ngành. Đại tá Nguyễn Hà Thành - Phó Tổng Giám đốc Viettel Telecom khẳng định: “Mỗi dân tộc đều có những ký ức không thể lãng quên. Với Việt Nam, đó là những thời khắc mà người lính đã bước ra, đặt vận mệnh đất nước lên trên tất cả. Hộ linh tráng sĩ không chỉ kể một câu chuyện lịch sử, mà khơi lại tinh thần ấy - tinh thần của những con người dám đứng lên để bảo vệ điều thiêng liêng nhất. Đồng hành cùng bộ phim này, Viettel mong muốn lịch sử không chỉ được nhớ đến, mà được cảm nhận, được sống lại trong mỗi người - đặc biệt là thế hệ trẻ.”

Xây dựng hệ sinh thái IP từ nhân vật lịch sử là cách biến “di sản” thành “tài sản”, bởi thay vì chỉ kể lại quá khứ, người ta tạo ra một vũ trụ giải trí sống động. Khi một “anh hùng” bước lên màn ảnh và tạo được dấu ấn, họ trở thành một biểu tượng có khả năng lan tỏa qua nhiều hình thức khác nhau, từ phim ảnh, trò chơi điện tử đến du lịch văn hóa. Đây chính là cách các quốc gia như Hàn Quốc hay Trung Quốc đã làm rất thành công.

Để một nhân vật lịch sử trở thành một biểu tượng đa nền tảng thường được xây dựng theo lộ trình, đầu tiên là bước tạo dựng hình ảnh và cảm xúc. Nhân vật lịch sử cần được “thổi hồn” bằng ngôn ngữ hiện đại qua phim điện ảnh hoặc hoạt hình (Webtoon/Comic). Khi nhân vật đã có lượng fan, việc đưa họ vào thế giới số giúp tăng tính tương tác qua Game (RPG/Strategy) hoặc công nghệ thực tế ảo (VR/AR). Bước tiếp theo là thương mại hóa và đời sống bằng cách biến biểu tượng thành vật hữu hình qua việc thiết kế các dòng mô hình (figures) từ cao cấp đến chibi dễ thương hoặc qua thời trang (Techwear/Cổ phục) theo cách kết hợp các họa tiết đặc trưng của nhân vật vào trang phục hiện đại. Và du lịch văn hóa (Location-based Entertainment) là điểm đến cuối cùng của hệ sinh thái, biến giá trị ảo thành doanh thu thực địa bằng các Show diễn thực cảnh: Sử dụng công nghệ âm thanh, ánh sáng tái hiện lại câu chuyện của nhân vật ngay tại địa danh lịch sử liên quan hoặc tour tuyến theo dấu chân anh hùng: Kết hợp tham quan di tích với các trò chơi dựa trên cốt truyện của IP.

Nguyên tắc cốt lõi của việc xây dựng hệ sinh thái IP từ nhân vật lịch sử chính là “Tôn trọng sự thật nhưng không ngại sáng tạo.” Hình tượng nhân vật phải giữ được khí chất lịch sử nhưng cần có nét thiết kế hiện đại để phù hợp với thị hiếu toàn cầu.

Nhìn vào đó, có thể thấy Hộ linh tráng sĩ đang thực hiện các nguyên tắc này nhằm bước đầu gây dựng nên một hệ sinh thái IP về nhân vật lịch sử cho điện ảnh Việt.

Trong một thị trường mà hành vi tiếp nhận nội dung của khán giả ngày càng phân mảnh và khắt khe, bài toán đặt ra là: Làm sao để kể một câu chuyện cũ bằng một ngôn ngữ mới? Câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa tính chân thực của nghệ thuật thủ công và sức mạnh của kỹ thuật số.

Trong khi nhiều dự án điện ảnh thế giới sử dụng kỹ xảo CGI hoặc AI để giảm chi phí, Hộ linh tráng sĩ chọn con đường khổ luyện. Diễn viên Johnny Trí Nguyễn, trong vai trò chỉ đạo võ thuật, nhấn mạnh: “Các diễn viên bắt đầu từ con số 0, thậm chí không biết võ. Nhưng đến khi lên màn ảnh, họ đã thực sự trở thành những cao thủ, không phải nhờ kỹ xảo hay AI, mà từ chính công sức tập luyện của mình. Một điều tôi rất thích ở bộ phim là chúng tôi đã đưa “cái thật” vào điện ảnh... khán giả sẽ cảm nhận được một năng lượng rất khác, rất thật và rất sống động.”

Sự chân thực này còn nằm ở trải nghiệm sinh tồn của ê-kíp. Diễn viên Thanh Tú (vai An Nhiên) kể về 7 tháng tập luyện đầy khắc nghiệt: “Mỏi cơ, rách cơ, trẹo chân hay xước tay dần trở thành điều rất bình thường. Những buổi tập với kiếm titan khiến hai tay mỏi rã, có lúc thậm chí không cầm nổi đôi đũa để ăn cơm.” Chính “nỗi đau” và sự dấn thân của diễn viên là thứ “cốt lõi” tạo nên linh hồn cho tác phẩm, khiến nhân vật lịch sử  trở nên sống động.

Một trong những điểm yếu cố hữu của phim lịch sử Việt Nam là phục trang và đạo cụ thường bị cho là “mượn” phong cách nước láng giềng hoặc thiếu tính thẩm mỹ hay không khớp với lịch sử. Dự án này cố gắng vượt qua rào cản đó bằng việc quy tụ những nhà thiết kế như Bao Tranchi và nghệ sĩ Mai Lâm với những nghiên cứu chuyên sâu nhằm tạo nên hệ thống tạo hình nhân vật từ việc cộng hưởng và tiếp nối tri thức giữa nghệ thuật và khoa học, dựa trên tham vấn từ các chuyên gia và dữ liệu lịch sử về thời Đinh. 

Dù tư liệu lịch sử khan hiếm, hàng trăm bộ trang phục vẫn được thiết kế thủ công tỉ mỉ dựa trên những ghi chép hiếm hoi về một thời kỳ độc lập huy hoàng. Được truyền cảm hứng mạnh mẽ từ các dữ liệu lịch sử, ê kíp cho biết đã thực hiện từng bước tỉ mỉ với nỗ lực nâng tầm về mặt nghệ thuật để đưa vẻ đẹp ấy lên màn ảnh rộng một cách ấn tượng nhất. Qua đó, không chỉ toát lên hào khí chiến binh và nét văn hóa đặc trưng, mà còn bám sát tâm lý, tính cách của từng nhân vật. Việc phỏng dựng giáp trụ và binh khí thời Đinh là một kỳ công về nghiên cứu. Giáp của Vua Đinh Bộ Lĩnh được chế tác trong 2 tháng, sử dụng da bò thật dày 5mm, khắc laser hoa văn hoa mai và hổ phù vai phỏng dựng từ đầu rồng gốm thời Đinh.

NSND Tự Long, người thủ vai Thầy mo người Mường, bày tỏ sự kinh ngạc: “Đây là một tạo hình đặc sắc mà có lẽ những người làm nghề như chúng tôi chưa bao giờ được thấy trong các bộ phim lịch sử của Việt Nam trước đây...”

Nếu nội dung là linh hồn, thì công nghệ từ TV360 giúp phần nội dung đó tiếp cận thế hệ gen Z. Thượng tá Hồ Thị Thu Hà - Giám đốc Trung tâm Dịch vụ truyền hình, đưa ra quan điểm: “Công nghệ không chỉ là công cụ phân phối, mà còn mở ra những không gian tiếp cận mới... giúp nội dung chạm đến đúng đối tượng và kéo dài vòng đời trải nghiệm.” Việc tích hợp công nghệ AR/VR trên nền tảng TV360 cho phép người xem “hóa thân” thành tráng sĩ, mặc giáp trụ thông qua điện thoại, chính là cách biến lịch sử thành một trải nghiệm cá nhân hóa, trẻ trung và gần gũi.

Mở rộng trải nghiệm lịch sử qua các sản phẩm phái sinh đặc biệt

Sức mạnh của một hệ sinh thái điện ảnh thực thụ nằm ở khả năng duy trì sức sống ngoài phòng vé. Với Hộ Linh tráng sĩ, BHD đã kết hợp cùng Comicola để ra mắt hệ thống sản phẩm phái sinh đa dạng ngay từ khi phim chưa công chiếu, bao gồm Artbook và thẻ nhân vật nhằm giúp khán giả lưu giữ và sưu tầm văn hóa với 7 cuốn Artbook - kết quả quá trình nghiên cứu dày công của các cố vấn lịch sử, họa sĩ và ê-kíp. Việc phát hành thẻ nhân vật (Trading Cards) - một mô hình cực kỳ thành công tại Nhật Bản và phương Tây - giúp các nhân vật như Nguyên Phong (Tuấn Trần) hay Hoàng hậu họ Dương (Đỗ Thị Hải Yến) có thể đi sâu vào đời sống giải trí của giới trẻ.

 Bên cạnh đó là việc kết nối cộng đồng sáng tạo và các ngành thủ công truyền thống. Chiến lược này không chỉ mang tính thương mại mà còn có ý nghĩa kinh tế xã hội. BHD mong muốn mở rộng hợp tác với các lĩnh vực thời trang, thủ công mỹ nghệ nhằm tạo một vòng lặp tích cực: Điện ảnh quảng bá văn hóa - Văn hóa thúc đẩy các ngành nghề thủ công - Các ngành nghề thủ công cung cấp chất liệu cho điện ảnh. Đây chính là bản chất của một hệ sinh thái bền vững.

Bản sắc dân tộc là động lực cho tăng trưởng kinh tế

Khi nói về nhân vật Hoàng hậu họ Dương, diễn viên Đỗ Thị Hải Yến bày tỏ: “Hoàng hậu họ Dương là một nhân vật đứng trước những lựa chọn rất lớn, giữa vận mệnh đất nước và cuộc đời riêng. Và thay vì đi vào nhân vật bằng kỹ thuật, tôi chọn đi bằng cảm xúc.” Điện ảnh lịch sử Việt Nam cần những nhân vật có chiều sâu nhân bản như thế - những người không chỉ là những vị anh hùng trên bệ đá mà là những con người bằng xương bằng thịt với những giằng xé nội tâm mãnh liệt.

Việc xây dựng một hệ sinh thái quy mô lớn là một lựa chọn đầy thử thách và tốn kém. Tuy nhiên, đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình và ê-kíp hiểu rằng, khán giả Việt Nam hiện nay đang “khát” những tác phẩm mang đậm bản sắc dân tộc nhưng phải có chất lượng kỹ thuật tiệm cận thế giới. Việc ra mắt dự án vào dịp lễ 2/9 - ngày Quốc khánh - càng khẳng định mục tiêu khơi gợi hào khí dân tộc. 

Xây dựng một hệ sinh thái điện ảnh về các anh hùng dân tộc không phải là công việc của một ngày, một tháng hay của riêng một công ty. Đó là sự cộng hưởng giữa tâm huyết nghệ sĩ, năng lực công nghệ của tập đoàn viễn thông và sự đón nhận của cộng đồng. Hộ Linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh đã đặt những viên gạch đầu tiên cho một mô hình IP lịch sử bài bản tại Việt Nam. Như Đại tá Nguyễn Hà Thành khẳng định, mục tiêu cuối cùng không chỉ là nhìn về quá khứ, mà là dùng quá khứ làm bệ phóng để “tự tin bước vào tương lai và đi ra thế giới”. Với những nỗ lực này, chúng ta đang hy vọng vào một tương lai, khi các anh hùng Việt Nam sẽ trở thành những biểu tượng văn hóa toàn cầu, góp phần định vị thương hiệu quốc gia Việt Nam trên bản đồ công nghiệp văn hóa thế giới.

NGÔ HỒNG VÂN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 641, tháng 4-2026