Gia đình vẫn giữ vị thế đáng kể

Năm 2025 dòng phim tình cảm - gia đình chiếm ưu thế trên sóng giờ vàng của truyền hình và duy trì lượng khán giả ổn định. Trong đó Cha tôi, người ở lại trở thành hiện tượng khi rating (tỷ suất người xem) toàn quốc khoảng 6,5%, trung bình đạt khoảng 5,3 triệu lượt xem/ tập và riêng tập cuối thu hút hơn 6,8 triệu lượt xem. Thành công này không đến từ những cú “twist” giật gân, mà từ câu chuyện về tình phụ tử giản dị, những xung đột thế hệ được xử lý mềm mại, đủ để người xem soi thấy chính mình.

Gia đình trái dấu đạt khoảng 5,7 triệu khán giả/phút theo thống kê của VTV. Phim xoay quanh chuyện vợ chồng - cha mẹ - con cái được kể bằng giọng điệu hiện đại, hài hước và tiết chế. Không cực đoan hóa bi kịch, kịch bản chọn cách đào sâu những tổn thương nhưng từng nút thắt dần được hóa giải bằng những cái kết có hậu, ấm áp tình thương mến.

Hàng loạt phim truyền hình khác như Cầu vồng ở phía chân trời, Mặt trời lạnh, Mẹ biển, Hạnh phúc bị đánh cắp, Dịu dàng màu nắng, Gió ngang khoảnh trời xanh... tiếp tục chứng minh gia đình là một “tổ hợp xã hội thu nhỏ” với tầng tầng lớp lớp bí mật, đủ chất liệu để khai thác dài hơi mà không cạn. Việc xoay quanh đời sống hôn nhân, quan hệ cha mẹ - con cái và những mâu thuẫn đời thường không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí của số đông khán giả mà còn phản ánh những chuyển động âm thầm của xã hội đương đại.

Ở mảng điện ảnh, đề tài gia đình cũng tiếp tục là “lựa chọn an toàn” của nhiều nhà sản xuất với loạt phim như Bộ tứ báo thủ, Lật mặt 8: Vòng tay nắng, Chị dâu, Mang mẹ đi bỏ, Nhà gia tiên, Cục vàng của ngoại, Đèn âm hồn …khai thác xung đột thế hệ, áp lực cuộc sống, mối quan hệ, tình mẫu tử, sự yêu thương.

Bước sang năm 2026, phim điện ảnh vẫn đặt yếu tố gia đình làm trục phát triển câu chuyện. Các phim như Con kể ba nghe, Báu vật trời cho, Nhà ba tôi một phòng, Nhà mình đi thôi, Mùi phở… đều xoay quanh chữ “nhà”, tình thân và sự sum họp, phản ánh nhu cầu gắn kết giữa các thế hệ, đặc biệt trong dịp lễ Tết. Đây không chỉ là lựa chọn nội dung, mà còn là một chiến lược thị trường. Tết là thời điểm cả gia đình cùng ra rạp; vì vậy, so với phim hành động hay kinh dị - những thể loại thường kén nhóm tuổi, phim tâm lý- gia đình có khả năng tiếp cận nhiều thế hệ khán giả hơn, từ trẻ em đến người lớn tuổi.

Trên thực tế, các nhà làm phim luôn nỗ lực mở rộng đề tài pha trộn khoa học viễn tưởng, hài hước hoặc kinh dị, trinh thám, hành động, cổ trang...song yếu tố gia đình vẫn hiện diện ở nhiều “ngóc ngách” của nhiều phim Việt. Ở thời điểm này, phim truyền hình Bước chân vào đời (VTV3) khai thác chủ đề về cuộc sống và những lựa chọn khó khăn của người trẻ nơi đô thị hay Không giới hạn (VTV1) kể về sự hy sinh thầm lặng và bản lĩnh của người lính trong thời bình; nhưng thông điệp xuyên suốt được nhấn mạnh: gia đình và niềm tin vẫn là điểm tựa vững chắc. Bên cạnh phim tình cảm gia đình thuần túy như Hẹn em ngày nhật thực, Song hỷ lâm nguy...có một loạt phim điện ảnh sắp công chiếu như Quỷ nhập tràng 2, Phí phông: Quỷ máu rừng thiêng, Ốc mượn hồn, Đại tiệc trăng máu 8, Anh hùng ...thuộc thể loại kinh dị, trinh thám, hành động nhưng câu chuyện ít nhiều có yếu tố liên quan đến tình cảm gia đình.

Phim về gia đình luôn chạm cảm xúc

Trong văn hóa Á Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, gia đình là nơi định hình nhân cách, giá trị và cả xung đột thế hệ, những mối quan hệ mẹ chồng - nàng dâu, cha mẹ - con cái, anh chị em, ông bà - cháu chắt. Bởi vậy, khi điện ảnh và truyền hình khai thác đề tài này là gần như chạm đến “mẫu số chung” của số đông khán giả, khiến họ cảm thấy gần gũi, dễ đồng cảm.

Việc các bộ phim gia đình phát sóng giờ vàng trên các kênh truyền hình thường duy trì lượng người xem ổn định, hay phim chiếu rạp, đặc biệt là mùa Tết có doanh thu cao không chỉ nằm ở thói quen thưởng thức của khán giả trung niên, mà còn bởi những người trẻ - giữa áp lực công việc, đô thị hóa và di cư - có xu hướng tìm lại cảm giác “thuộc về” qua những câu chuyện gia đình trên màn ảnh.

Sự duy trì ổn định của đề tài gia đình trong phim Việt cũng phản ánh một xã hội đang thay đổi nhanh chóng, nơi con người di chuyển nhiều hơn, sống nhanh hơn và đôi khi xa nhau hơn. Trong nhịp sống đó, gia đình trở thành điểm neo cảm xúc. Không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Không phải lúc nào cũng hạnh phúc. Nhưng luôn là nơi bắt đầu của mọi câu chuyện. Phim Việt không cố gắng lý tưởng hóa gia đình, mà chỉ cố gắng nhìn thẳng vào nó - với tất cả những yêu thương và tổn thương.

Những chi tiết rất đời: cuộc trò chuyện dang dở, hiểu lầm tích tụ, sự lúng túng khi học cách nói lời yêu thương; những phân đoạn cao trào - bữa cơm căng thẳng, cuộc đối thoại giữa mẹ và con gái, khoảnh khắc im lặng của người cha - nếu được xử lý tinh tế, có thể trở thành điểm bùng nổ cảm xúc mạnh mẽ. Căn nhà ống chật ở đô thị, mái ngói ở làng chài ven biển miền Trung, con hẻm Sài Gòn, mâm cơm ngày Tết, lễ hội Nghinh Ông, nghề làm mắm… Bối cảnh trong phim Việt không chỉ là phông nền mà là chất liệu đánh thức trải nghiệm chung của nhiều thế hệ trong gia đình - điều mà phim nước ngoài khó thay thế.

Gia đình trong phim Việt có thể đầy mâu thuẫn, nhưng hiếm khi mất hy vọng hàn gắn. Xu hướng “chữa lành” (healing cinema) đang len vào dòng phim gia đình, nơi tổn thương được nhìn nhận bằng sự cảm thông hơn là phán xét. Người mẹ trong phim không còn chỉ là biểu tượng hy sinh; người cha không đơn thuần đại diện cho quyền uy; người con không bị đóng khung trong vai nổi loạn. Gia đình cũng không còn bó hẹp trong mô hình truyền thống mà mở rộng sang gia đình đơn thân, tái hôn, thậm chí những “gia đình” gắn kết giữa bạn bè, đồng nghiệp...Sự đa dạng này giúp cho gia đình trên phim Việt gần gũi với hiện thực xã hội và được khán giả chấp nhận.

“An toàn” nhưng không dễ dàng

Lâu nay, đề tài gia đình khi bước lên màn ảnh gần như luôn có một “độ an toàn” nhất định - cả về cảm xúc lẫn sức hút thị trường cho nhà sản xuất lẫn khán giả xem phim. Theo phân tích của một chuyên gia phát hành phim, thể loại tình cảm/ hài - gia đình ít rủi ro hơn hành động hay kinh dị bởi đối tượng khán giả rộng, có thể xem cùng nhiều thế hệ. Đặc biệt vào dịp lễ, Tết - thời điểm nhu cầu sum họp tăng cao - những bộ phim xoay quanh câu chuyện cha mẹ, con cái, bữa cơm đoàn viên thường chiếm ưu thế rõ rệt tại phòng vé. Đây cũng là thể loại ít bị giới hạn độ tuổi, phù hợp với khung giờ vàng trên truyền hình và dễ kết nối với các chiến dịch truyền thông xoay quanh giá trị truyền thống, hiếu nghĩa, đoàn viên.

Tuy nhiên, chính là “vùng an toàn” nên phim gia đình cũng đối diện nguy cơ bão hòa. Khán giả trẻ hiện nay vốn quen với nhịp kể nhanh của phim Hàn Quốc, Mỹ trên nền tảng số - đòi hỏi cách tiếp cận mới mẻ hơn. Chưa kể, sự lặp lại của các mô-típ mẹ chồng - nàng dâu, tranh chấp tài sản, ngoại tình… từng khiến không ít phim Việt rơi vào vòng luẩn quẩn kịch tính hóa, gây nên sự nhàm chán, thờ ơ hay tranh luận tiêu cực từ phía khán giả.

Theo biên kịch Đặng Thanh, đề tài gia đình vốn không mới nhưng mỗi gia đình lại là một câu chuyện khác nhau. Không có nhà nào giống nhà nào, cũng như mỗi ông bố bà mẹ sẽ có suy nghĩ riêng trước cùng một vấn đề. Phim gia đình luôn phong phú, đa dạng về nhân vật, tính cách, câu chuyện nên sẽ không thiếu những mảng miếng, mâu thuẫn lẫn xung đột lớn về thế hệ, quan điểm sống, cách giải quyết vấn đề… Vì phim gia đình đã quá nhiều về số lượng, câu chuyện sẽ phải có tính nổi bật và mới lạ hơn mới thu hút được khán giả, đặc biệt phải có sức nặng nội tâm và được kể nhanh hơn. “Khán giả hiện nay không còn kiên nhẫn. Ngay từ phần mở đầu, phim phải đi thẳng vào câu chuyện, không thể lê thê. Tính hấp dẫn phải được duy trì liên tục qua từng tình huống. Nếu ví một bộ phim như một bữa ăn gia đình, thì các “món” đặt lên bàn cần đủ mới, đủ ngon, đúng “khẩu vị” khán giả. Chỉ khi đó, bộ phim mới có thể tạo tiếng vang thay vì “chìm” trong sự quen thuộc”- chị nói.

Ở nhiều nền công nghiệp điện ảnh phát triển, dòng phim gia đình vẫn được duy trì nhưng luôn mang hơi thở thời đại. Chẳng hạn, bộ phim truyền hình Câu chuyện hoa hồng (Trung Quốc) khai thác chất liệu gia đình song đặt trọng tâm vào giới trẻ, tình yêu thời thượng và sự va chạm giữa quan niệm cũ - mới. Chính xung đột thế hệ ấy tạo nên kịch tính và giúp phim trở thành chủ đề “hot search” trên mạng xã hội. Bộ phim Our unwritten Seoul (Một Seoul chưa biết đến) được nhận xét là chạm đến trái tim người xem nhờ cách khai thác sâu sắc mối quan hệ gia đình, những áp lực xã hội và hành trình trưởng thành nội tâm. Phim gây sốt trên Netflix và có tỷ suất người xem 8,4% ở Hàn Quốc.

Bên cạnh kịch bản, yếu tố diễn viên và phương thức truyền thông cũng quyết định sức sống của phim Việt. Thực tế, phim Việt có nhiều kịch bản giàu chất đời, nhưng vẫn tồn tại những hạn chế, nhất là thiếu gương mặt diễn viên mới đáp ứng nhu cầu sản xuất ngày càng dày đặc, dẫn đến chất lượng không đồng đều. Thành công của những phim như Cha tôi, người ở lại, Gia đình trái dấu hay Mang mẹ đi bỏ, Con kể ba nghe, Lật mặt 7: Một điều ước...có phần đến từ việc khai thác chiều sâu tâm lý và tạo “đất diễn” cho dàn diễn viên. Theo nhà sản xuất Mega GS thì phim gia đình muốn thành công phải hội đủ nội dung, diễn xuất, kỹ thuật, hình ảnh và chiến lược truyền thông bài bản.

Thay lời kết

Điều cốt lõi không nằm ở việc có tiếp tục làm phim gia đình hay không mà ở cách kể câu chuyện ấy. Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt của thị trường, chắc chắn đề tài gia đình vẫn là “lựa chọn an toàn” của phim Việt. Nhưng để giữ khán giả lâu dài thì phải đổi mới tư duy kể chuyện.

Xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Người trẻ rời quê lên thành phố, nông thôn biến thành đô thị, ngôi nhà truyền thống nhường chỗ cho căn hộ hiện đại, mô hình ba thế hệ sống chung dần thưa vắng. Trong chuyển động ấy, gia đình cũng biến đổi. Phim Việt mặn mà với đề tài gia đình không chỉ là xu hướng nhất thời mà dựa trên nhu cầu cảm xúc, văn hóa, thị trường, giúp khán giả cảm thấy thân thuộc, dễ đồng cảm... Khi đèn rạp tắt hay màn hình ti vi khép lại, điều còn đọng lại với họ là cảm giác ấm áp: vẫn có một nơi là gia đình để trở về.

ĐINH HƯƠNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 638, tháng 3-2026