Đặc điểm của dòng phim này là xây dựng câu chuyện có sử dụng yếu tố huyền thoại và phát huy mạnh mẽ trí tưởng tượng, sự sáng tạo của các nhà làm phim. Các bộ phim có thể được dựng lên từ những chất liệu văn học dân gian, từ những câu chuyện được lưu truyền, những hình tượng nhân vật đã trở thành biểu tượng văn hóa của dân tộc và qua đó, thông qua nghệ thuật điện ảnh, tái hiện một cách sống động bằng hình ảnh cụ thể với tất cả vẻ đẹp và sự tinh tế bởi trí tưởng tượng độc đáo của các nhà làm phim.

Đánh dấu xu hướng trở về cội nguồn

Sự xuất hiện của dòng phim này đánh dấu xu hướng trở về với cội nguồn văn hóa, lịch sử dân tộc. Đất nước ta bước vào thời kỳ phát triển mới. Càng hội nhập, càng khám phá văn hóa nhân loại, đến một lúc chúng ta càng ý thức rằng truyền thống của tổ tiên là những gì thiêng liêng nhất làm nên phẩm giá và sức mạnh của chính mình. Và đã đến một lúc, các nhà làm phim hiểu ra rằng, lịch sử dân tộc, tiềm thức văn hóa dân tộc là một kho báu vô hạn có thể làm nên những tác phẩm đặc sắc được ưa chuộng và góp phần hình thành bản sắc văn hóa dân tộc trong hiện tại. Những tác phẩm ấy, nếu thành công cũng sẽ đóng góp vào điện ảnh thế giới một bản sắc riêng.

Việc trở về cội nguồn là một xu thế tất yếu. Trong quá trình phát triển của điện ảnh dân tộc, các nhà làm phim sẽ phải tìm kiếm những câu chuyện mang đặc sắc của dân tộc mình. Nhiều dân tộc trên thế giới đã từng đi theo con đường này, chẳng hạn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản… Những câu chuyện ấy nhiều khi vượt ra khỏi biên giới của đất nước, được người xem ở hiều dân tộc khác nhau ưa chuộng.

Việt Nam là một đất nước có nhiều truyền thuyết, huyền thoại được lưu truyền rộng rãi trong dân gian và ngay từ thời Lý, Trần, nghĩa là từ khi chính quyền phong kiến hình thành và phát triển thì các học giả thuở xưa đã có ý thức sưu tầm, biên soạn để lại những kiệt tác văn học dân gian cho đời sau như: Việt Điện U Linh, Lĩnh Nam chích quái… Những huyền thoại trong các tác phẩm kinh điển này vừa ghi lại những ký ức về lịch sử xa xưa, về thời tiền sử, vừa nói lên những quan niệm nhân sinh, những ước nguyện cao đẹp về cuộc đời. Có thể nói, đó là sự phản ánh một cách sinh động, sâu sắc tâm hồn người Việt qua các thời đại được kết tinh trong những câu chuyện ly kỳ, hấp dẫn, mang màu sắc thần kỳ, hư ảo. Và đến thời hiện đại, những nhân tố đó lại có dịp được tái sinh qua một hình thức mới của nghệ thuật điện ảnh.

Cơ hội cho dòng phim huyền sử

Điện ảnh Việt Nam ra đời khá muộn, lại gặp phải hoàn cảnh chiến tranh nên  công nghệ lạc hậu. Vì thế, trong một thời gian khá dài hoàn cảnh khó khăn đã cản trở nhiều dự án tham vọng. Sang thời kỳ đổi mới, các nhà làm phim Việt đã nỗ lực tìm kiếm con đường chấn hưng và nhà nước đã đầu tư nhiều máy móc cho điện ảnh, nhưng sự thiếu đồng bộ, yếu tố con người và quản lý đã khiến nền điện ảnh không đạt được những kỳ vọng của mình. Trong hàng chục năm, chúng ta chứng kiến phim ngoại tràn vào trong nước, làm mưa làm gió trên các rạp chiếu. Nhưng đến những năm gần đây, một bước ngoặt lớn đã diễn ra trong thị trường điện ảnh gây bất ngờ cho cả các nhà làm phim và các nhà quản lý, thổi vào nền điện ảnh nước nhà một niềm hy vọng mới.

Chưa bao giờ dòng phim huyền sử có được cơ hội phát triển như hiện nay.

Điện ảnh Việt Nam hiện nay đã có một số chuyển động có dấu hiệu thay đổi về chất. Đó là việc thị hiếu khán giả quay về với phim nội (phim do các nhà làm phim trong nước sản xuất, những câu chuyện Việt Nam, bối cảnh Việt Nam, thông điệp gắn liền với thực tế và tâm thức người Việt). Năm 2025, đánh dấu một bước phát triển đột biến của thị trường điện ảnh. Doanh thu phim nội đạt khoảng 3700 tỷ đồng, trên tổng số 6100 tỷ đồng doanh thu phòng vé. Đây là con số đặc biệt ấn tượng, tăng trưởng thị trường phim nội tăng gần gấp đôi năm 2024 và vượt xa doanh thu phim ngoại. Điều đáng chú ý là phim Mưa đỏ đã đạt 714 tỷ đồng, vượt qua mọi kỷ lục trước đây đối với phim trong nước. Điều đó mở ra một niềm hứng khởi, sự lạc quan và thôi thúc các nhà làm phim trong nước.

Sở dĩ có bước phát triển đột biến đó là vì điện ảnh Việt Nam đã trưởng thành vượt bậc trong kỹ thuật làm phim, làm kỹ xảo. Chính sự phát triển nhanh của kỹ xảo điện ảnh với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo những năm gần đây và các kỹ thuật hiện đại đã góp phần tạo nên thế giới nghệ thuật trong tác phẩm một cách hoàn hảo hơn. Với công nghệ hiện nay, các nhà làm phim trong nước có thể tái dựng lại bối cảnh lịch sử xa xưa. Biết bao trầm tích văn hóa, biết bao hình tượng nhân vật, từ những vị thánh thần đến những vị vua chúa, tướng lĩnh, những người hùng và cả những con người bình thường nhưng có khả năng kỳ lạ đã sống trong tâm thức cộng đồng dân tộc Việt từ hàng ngàn năm sẽ có cơ hội hiện diện với những sắc điệu mới trên màn ảnh một cách cụ thể, sống động.

Những kỳ vọng mới về phim huyền sử

Thực ra, không phải bây giờ các nhà làm phim của chúng ta mới khởi động những dự án phim huyền sử. Nhưng, nếu nhìn lại trong khoảng 10 năm gần đây, chúng ta thấy rằng có những bộ phim ra rạp nhưng thất bại do không thu hút được người xem. Mặt khác, những đánh giá của công chúng nhiều khi còn quá khắt khe, hạn chế những sáng tạo của các nhà làm phim cả trong việc việc xây dựng bối cảnh, xây dựng nhân vật hay phục trang.

Thực tế làm phim cho thấy rằng, việc sáng tạo nên một thế giới nghệ thuật về thời kỳ xa xưa là rất khó khăn, đòi hỏi sự nghiên cứu, tham vấn từ các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử. Nhưng còn khó hơn nữa là việc sáng tạo, tưởng tượng đến từng chi tiết nhỏ và làm cho nó trở nên sống động trên màn ảnh. Thực ra, nhiều bộ phim nổi tiếng trên thế giới cũng không thể làm hài lòng tất cả mọi người và không hoàn toàn tránh được những khiếm khuyết. Vì thế, chúng ta cần xem phim với một thái độ cởi mở hơn và để ngỏ cho sự sáng tạo, như thế sẽ bớt đi một vật cản trên con đường sáng tác đầy thách thức của các nhà làm phim.

Thời gian gần đây, trong không khí lạc quan về điện ảnh trong nước, phim huyền sử đã được nhiều nhà sáng tác chú ý đến. Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều từng tâm sự rằng, ông mong muốn và sẽ làm kịch bản cho một bộ phim về thời đại An Dương Vương. Huyền thoại An Dương Vương xây Loa Thành giữ nước và tấn bi kịch của vị vua này cùng những chi tiết ly kỳ về thần Kim Quy, về nỏ thần, về những điều bí ẩn trong quá trình xây dựng Loa Thành là những nhân tố có thể tạo nên một tác phẩm điện ảnh cực kỳ hấp dẫn.

Năm 2025, Đài Truyền hình Hà Nội đã tổ chức sản xuất bộ phim điện ảnh Huyền tình Dạ Trạch kể về thời đại Hùng Vương cùng với mối tình kỳ lạ của Chử Đồng Tử và Tiên Dung công chúa. Lần đầu tiên một huyền thoại nổi tiếng về một nhân vật trong “tứ bất tử” theo tín ngưỡng dân gian đã được đưa lên màn ảnh với nhiều chi tiết ly kỳ, với một cốt truyện gay cấn, hấp dẫn, đầy màu sắc lãng mạn và tạo được ấn tượng.

Sắp tới đây, bộ phim Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh, một bộ phim do BHD sản xuất về Đinh Tiên Hoàng được kỳ vọng là một bộ phim hấp dẫn với những tình tiết bí ẩn, huyền hoặc và khả năng tái hiện những biến động của một giai đoạn phức tạp của lịch sử cách đây hơn 1000 năm.

Có thế nói, cùng với sự phát triển vượt bậc của công nghệ làm phim hiện đại, đặc biệt là kỹ xảo điện ảnh; cùng với việc nguồn nhân lực làm phim liên tục được bổ sung bởi các nhà làm phim trẻ học tập ở nước ngoài trở về và sự phát triển của công nghệ truyền thông, điện ảnh Việt Nam nói chung, dòng phim huyền sử nói riêng đang được chắp cánh và mở ra những niềm hy vọng mới. Sự phát triển của dòng phim này sẽ góp phần bồi đắp tâm thức cộng đồng, ý thức dân tộc và đưa lớp trẻ gắn bó hơn với lịch sử của cha ông, với truyền thống văn hóa lâu đời và vô cùng đặc sắc của tổ tiên ta.

THIÊN SƠN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 641, tháng 4-2026