3. Một trong những vấn đề được nhà nghiên cứu nhận diện là khoảng cách và sự lệch pha giữa giới cầm bút và bạn đọc. “Phía trước của tiểu thuyết vẫn là một tâm thế của độc giả khi đón nhận một tác phẩm mới được ghi thể loại là “tiểu thuyết”. Điều đó cắt nghĩa một khoảng cách còn khá dài để tiểu thuyết có thể chiếm lĩnh độc giả ngày nay vốn rất thông minh, đôi khi khó tính, và thậm chí có thể là... đỏng đảnh. Nếu nói “tiểu thuyết là máy cái của văn chương”, thì trong hiện tại, cỗ máy cái ấy còn chưa hoàn thiện. Nó đang được tu bổ, nâng cấp để một ngày không xa khi xuất xưởng sẽ thực hiện tốt chức năng của mình - đó là nơi lưu giữ hình ảnh của lịch sử và đời sống tâm hồn con người thời đại” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.81).

Sinh hoạt văn học đồng thời cộng hưởng giữa hiện thực - nhà văn - văn bản - bạn đọc. Sự vận động của một trong số yếu tố này kéo theo sự biến đổi của những yếu tố còn lại. Tầm đón đợi của bạn đọc thay đổi (khắt khe hơn, thông minh hơn, đỏng đảnh hơn) đòi hỏi người cầm bút cũng vận động nâng cấp. Sự nâng cấp trước hết của người cầm bút, có lẽ, là không ngừng nâng cao tầm hiểu biết. Trong đời sống hôm nay, người cầm bút nên chăng mở rộng hiểu biết liên ngành trong việc tiếp cận thực tiễn, để từ đó nhào nặn và chuyển hóa thành chất liệu sáng tạo. Không dừng lại ở mô tả, phản ánh thực tiễn hoặc khai thác bình diện cảm xúc; người cầm bút nên tiếp tục đi sâu phát hiện yếu tính đời sống, hướng đến khái quát tầm vóc thời đại bằng những hình tượng con người tiêu biểu. Trên hành trình này, người cầm bút khám phá bản thân, nhờ đó định hình quan niệm thẩm mỹ và phong cách nghệ thuật riêng biệt. Vị trí của ngòi bút trên văn đàn chính là khả năng định hình một phong cách riêng/ mới/ lạ, cũng như mở rộng thêm biên độ của dòng chảy văn học.

Thế nhưng, trước những cái mới, cái riêng, cái lạ, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng phóng tầm nhìn vừa cởi mở, vừa thận trọng. Cụ thể, với dòng tiểu thuyết “thân xác”, ông vượt qua những định kiến hẹp hòi nhưng cũng thận trọng xem xét động cơ sáng tạo và hàm lượng nghệ thuật của từng tác phẩm rõ ràng. “Viết hay về thân xác là viết về con người trong toàn bộ tính phức tạp, đa dạng và phong phú của nó. “Thân xác” con người mãi mãi là một bí ẩn thách gọi nhà văn khám phá và thể hiện trên tinh thần chân - thiện - mỹ” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.51). Điểm tựa ngòi bút: tinh thần nhân bản. Định hướng cho sáng tạo văn học cũng như nhãn quan phê bình, không phải những thành kiến hay quy phạm, mà hơn hết ngòi bút cần xuất phát từ và hướng đến cốt tủy nhân bản. Theo đó, sáng tạo văn học lẫn thưởng thức cảm thụ văn chương nói chung, tiểu thuyết nói riêng là cách thức giúp nâng cao nhận thức và tâm hồn con người. Khiến cho con người bấy giờ trở nên người hơn. Không bị rào vuông trong quy phạm về thân xác (như là cấm kỵ), thế nhưng cũng không nên biến thân xác trở nên phương tiện câu dẫn, điều này khiến trang văn có thể trở nên dung tục hóa. Chưa kể, sự lạm dụng có thể khiến văn học không hướng thượng mà rơi vào giải tỏa ẩn ức thông thường.

Theo nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng, giới cầm bút (sáng tác tiểu thuyết) có một số hạn chế nhất định. Nếu thực trạng này được nhận thức trực diện, đúng đắn và đầy đủ sẽ khai mở những cơ hội mới cho văn đàn. “Không là qua bi quan khi nhận xét văn học nghệ thuật/ tiểu thuyết đang xa rời đời sống của nhân dân, tác phẩm thiếu sức mạnh thổi lên gió bão của đời sống. Nhà tiểu thuyết đang tỏ ra lúng túng trước sự phát triển vũ bão, phong phú và phức tạp của hiện thực đời sống. Kinh nghiệm sống cũ, tâm thế viết cũ và cả kỹ thuật cũ khiến cho nhà văn chỉ có thể viết ra những tác phẩm trung bình. Trong nghệ thuật cái trung bình đã ẩn chứa nguy cơ thất bại. Nhà tiểu thuyết thiếu một tầm triết học và văn hóa để đón đợi đời sống trong những bước đi khổng lồ, quanh co và phức tạp của nó” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.98).

Thực tế không thể không thừa nhận, thực hành sáng tạo nghệ thuật trong đó có văn chương biện chứng với thực tiễn đời sống xã hội. Chính tại đây, người cầm bút cần “thiện chiến” như nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đã chân tình nói đến. Sự thiện chiến thể hiện ở khả năng bám sát thực tiễn và phản ánh một cách sống động thực tiễn. Nhất là, thực tiễn bấy giờ chứa đựng những xung lực nội tại mà bản thân người cầm bút vừa dấn thân vào vừa cần thiết khoảng cách nhất định để nhìn nhận và chiêm nghiệm. “Đặc trưng của hiện thực đời sống hôm nay là ở tính chất chưa từng có của nó, các mâu thuẫn xã hội chưa bao giờ dữ dội quyết liệt như thế, cái ác chưa bao giờ tột cùng như hôm nay, con người chưa bao giờ lúng túng và bế tắc như bây giờ, chưa bao giờ tiềm tàng nhiều bất an và hiểm họa khôn lường như hôm nay, và cơ hội để thay đổi toàn diện và triệt để cũng chưa bao giờ hội đủ như hôm nay. Đó là chính là mảnh đất màu mỡ của văn xuôi” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.135).

Lẽ đó, thực tiễn đương đại vừa là thách thức nhưng đồng thời là cơ hội cho những người cầm bút có bản lĩnh. Trong chính tính phức tạp của đời sống, người cầm bút có thể tham gia bằng cách trực diện mổ xẻ và lý giải nguyên lý vận động thời đại. Nhưng công việc này đòi hỏi “tầm triết học và văn hóa”, chưa kể những thử thách gian lao trên đường dấn thân sáng tạo. Do đó, thực trạng hạn chế của giới cầm bút có lẽ cần được sự động viên, khích lệ thêm nữa. Và điều này, như chính nhà nghiên cứu có nhắc đến, có thể sẽ được thực hiện, được phát huy, được mở mang thêm bởi lực lượng sáng tạo trẻ. Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng thể hiện niềm tin tưởng đối với những người viết trẻ đầy nhiệt huyết, nhạy bén và tham vọng nghệ thuật. Nhãn quan của nhà nghiên cứu càng khiến chúng ta nhận ra rõ ràng hơn vai trò quan trọng của việc phát hiện, bồi dưỡng và tạo điều kiện cho thế hệ cầm bút trẻ hiện nay và mai sau.

Một trong số khía cạnh cần tu dưỡng: nhãn quan thời đại. Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhấn mạnh cần trui rèn thêm tầm nhìn của người cầm bút. “Rất đáng tiếc là chưa nhiều tiểu thuyết “xông thẳng” vào “cái hôm nay” bề bộn, phức tạp, quanh co, éo le của một xã hội đang phát triển trên cơ sở những đột biến, những cái chưa từng có. Tinh thần đón đợi của nhà tiểu thuyết còn hạn chế (nhìn gần giỏi hơn nhìn xa, chỉ ra cái đang hiện hữu tốt hơn hình dung cái có thể đến “cái khả nhiên” - cái có thể xảy ra)” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.139). Vừa ý thức trách nhiệm của người cầm bút với thời đại vừa biểu hiện tài năng của người cầm bút, tầm nhìn thể hiện cách tiếp cận thực tiễn và hơn thể có thể góp phần thúc đẩy thực tiễn, khiến “cái khả nhiên” hiển lộ ra. Cái hôm nay đời hỏi cách tiếp cận thường trực gắn bó với cái đương đại. Tinh thần đương đại không có nghĩa tầm viễn kiến về hiện tại hoặc tương lai mà bỏ qua điểm tựa quá khứ. Chính trong quá khứ, cái đương đại, cái hôm nay, cái mai hậu sẽ hiển thị ra. Nhìn xa, nhìn rộng, vì thế không chỉ là về phía tương lai mà còn cả xa và rộng về trong quá khứ. Hiện tại và tương lai xa đến chừng nào thì rễ ngầm của tâm hồn càng phải cắm sâu và xa vào quá khứ chừng ấy.

Ngày nay, bối cảnh đời sống phát triển. Lực lượng cầm bút hôm nay thụ hưởng điều kiện sống có thể nói là tiện nghi hơn so với thế hệ trước. Điều này ấn chứng sự phát triển của đất nước. Do đó, khi nhận diện những nút thắt của sinh hoạt sáng tạo tiểu thuyết (cũng như văn chương), “cái chúng ta thiếu không phải là điều kiện vật chất, mà là văn hóa. Chúng ta đang đứng trước nguy cơ đánh mất văn hóa (mất văn hóa là mất tất cả). Một nền tiểu thuyết lớn phải đứng vững trên một nền văn hóa tương xứng. Chưa phục hồi và giữ gìn được các giá trị văn hóa cơ bản mà cha ông đã hun đúc hàng nghìn năm thì đừng nói gì đến phát triển, trong đó có văn chương/ tiểu thuyết” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.140). Nhận định này khiến chúng ta quay trở lại với quan hệ mật thiết giữa sinh hoạt văn học và sinh hoạt văn hóa. Nhìn từ phía văn hóa, văn học nằm ở phần chánh diện của đời sống xã hội một đất nước. Nhìn từ phía văn học, văn hóa như địa hạt màu mỡ để khai thác, là chất liệu quý để nhào nặn chuyển hóa nên tác phẩm nghệ thuật. Và, văn hóa Việt Nam với bề dày lịch sử hàng ngàn năm, là kho tàng quý giá vô cùng với rất nhiều nét đẹp tươi mà thế hệ tiền nhân đã gầy dựng trao truyền. Vấn đề là bản lĩnh của người cầm bút khi du hành trong “vườn thượng uyển” văn hóa truyền thống dân tộc.

4. Từ tầm nhìn và sự nhận diện trên, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đi đến đề xuất một số giải pháp đổi mới tư duy sáng tạo tiểu thuyết và nghệ thuật nói chung. Mang tính tiên quyết, điểm tựa đổi mới tư duy sáng tạo: hồn cốt dân tộc. “Cũng nhờ Đổi mới mà văn học Việt Nam thông thương được thế giới. Trong quá trình giao lưu và hội nhập thì văn hóa, văn học là sứ giả thiện chiến nhất mang đến cho nhân loại tiếng nói chung vì hòa bình và hữu ái, hữu nghị giữa các dân tộc. Trống Đồng, Nguyễn Du, Nguyễn Trãi đã là những “sứ giả văn hóa” Việt Nam đến với bạn bè thế giới” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.87). Trong nhãn quan của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng, đổi mới không có nghĩa tiến vượt qua cái truyền thống vốn có, mà ngược lại còn phải quay trở về sâu sắc hơn nữa vào vốn liếng văn hóa truyền thống của dân tộc. Đổi mới hàm nghĩa sự đương đại hóa những giá trị truyền thống, tham gia tu bổ, bồi đắp và gia cố thêm giá trị định vị bản sắc văn hóa Việt Nam, hun đúc thêm căn tính văn học Việt Nam. Trong đó, văn học dân tộc - đất nước vừa hài hòa văn học khu vực-thế giới, vừa bộc lộ căn tính giống nòi đậm đặc đẹp tươi. Như cách mà nhiều văn thi sĩ trên thế giới đã đóng góp nét đẹp riêng của văn học nước họ vào kho tàng văn học thế giới. Hòa nhập như thế không những không làm phai lạt, mà càng làm sâu sắc thêm dấu ấn riêng của văn học nước nhà.

Bên cạnh đó, một đường hướng nữa trên quá trình đổi mới tư duy sáng tạo tiểu thuyết: thắt chặt mối quan hệ giữa người cầm bút và người tiếp nhận. Nhà văn và chủ thể sáng tạo nói chung cần lắng nghe và cộng hưởng với nhu cầu bạn đọc, nhu cầu thời đại. “Lý thuyết tiếp nhận nghệ thuật làm chúng ta sáng ra nhiều điều. Trước đây người ta nghiêng chú ý về mối quan hệ giữa nhà văn và hiện thực đời sống, nhà văn và tác phẩm. Bây giờ người ta nghiêng chú ý về mối quan hệ giữa tác phẩm và độc giả. Công chúng nghệ thuật nói chung, công chúng văn học nói riêng, đã có những biến đổi hết sức quan trọng, thực tế này đòi hỏi nhà văn cầm bút sáng tác phải ngay từ đầu đặt câu hỏi “người đọc của mình là ai?” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.91).

Sự nhận thức về người đọc tiềm ẩn bấy giờ trở nên khả lực chi phối mạnh mẽ thực hành sáng tạo của người cầm bút. Lẽ cố nhiên, tầm đón đợi của bạn đọc đã thay đổi thì tầm sáng tạo của người cầm bút cũng phải nâng cấp. Đường hướng nâng cấp cũng nên thận trọng dựa trên điểm tựa nhất định. Điểm tựa này giúp làm định hướng cho con đường sáng tạo, tránh những lầm lạc và sa ngã ngòi bút. Như vậy điểm tựa nào vững chắc cho người cầm bút bám vào trên bước đường nâng cấp? Điều này đưa chúng ta trở lại nhận định trên của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng. Điểm tựa trước hết: tinh thần dân tộc. Sau nữa, ngòi bút hướng đến giá trị phổ quát hơn; điểm tựa đó là: tinh thần nhân bản.

Một lần nữa, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhắc lại vai trò phát triển nâng cao lực lượng cầm bút. Trong đó, để phát triển chất lượng của đội ngũ cầm bút, ông kêu gọi chủ thể sáng tạo trau dồi thêm vốn văn hóa. Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhấn mạnh “văn chương thời kỳ nào cũng cần một đội ngũ người cầm bút “thiện chiến” (hiểu là bản lĩnh sống, bản lĩnh nghệ thuật và tầm vóc văn hóa)” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.131). Sự phát triển trước hết là sự phát triển về con người. Nhân tố con người đóng vai trò then chốt, cùng với lực lượng sáng tác sau nữa là cộng đồng độc giả. Nhưng có lẽ người cầm bút là lực lượng cần dịch chuyển, thay đổi trước hết.

5. Qua tập tiểu luận phê bình Thi pháp tiểu thuyết hiện đại, bạn đọc cảm nhận tâm huyết đáng trân trọng của nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà giáo Bùi Việt Thắng. Trước sau như một, ông ấp ủ mong muốn góp phần phát triển sinh hoạt văn học nước nhà, đặc biệt thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết. Với thể loại tiểu thuyết - một thể loại được gọi là “máy cái”, được gọi là nền “công nghiệp nặng” của văn đàn - công sức khảo cứu của ông rất đáng được tôn vinh hôm nay và mai sau.

Bùi Việt Thắng đạt phong cách chuyên khảo vừa khái quát vừa chi tiết và sống động. Nghiên cứu của ông làm rõ được nhiều những vấn đề khái quát cho cả lý luận phê bình lẫn lịch sử văn học, đồng thời soi chiếu từng chi tiết tác phẩm và phạm vi khảo cứu rộng rãi khiến trang viết của ông mang tỷ trọng thông tin đáng nể. Thi pháp tiểu thuyết hiện đại không chỉ hữu ích, tập tiểu luận phê bình này mang những ước vọng nhiều gợi mở, nhiều hiểu biết đến giới lý luận phê bình và những bạn đọc quan tâm đến lý luận thể loại tiểu thuyết. Vì vậy, hẳn không thể nhận định đóng góp của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng chỉ là bề nổi mà đích thực, đóng góp ấy lộ rõ lòng nhiệt thành ở tầng sâu - rất sâu của sinh hoạt văn học.

Tân Định, 27/4/2026

_________________________

Tài liệu tham khảo

1. Bùi Việt Thắng. (2019). Thi pháp tiểu thuyết hiện đại. Nhà xuất bản Thanh Niên.

2. Lương Khải Siêu. (1929). Thời bệnh luận - Quyển nhất (Thiên Túng dịch). Quốc Hoa tùng san. Nhà xuất bản Long Quang.

TRẦN BẢO ĐỊNH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026