Nửa thế kỷ theo đuổi văn chương, Bùi Việt Thắng để lại dấu ấn không phai trên văn đàn Việt Nam. Trang viết của ông góp phần giúp cho độc giả thấu hiểu đặc điểm và vai trò của thể loại tiểu thuyết trong toàn cảnh bức tranh văn học hiện đại Việt Nam. Từ việc nhận diện, phát hiện vấn đề, ông vén mở tầm nhìn cũng như xác định đường hướng đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam.

1. Về vai trò của tiểu thuyết đối với sinh hoạt văn chương, sinh hoạt xã hội, Lương Khải Siêu nhận định: “Tiểu thuyết là một môn trên nhất của văn học vậy” (Lương Khải Siêu, 1929, tr.8). Sở dĩ tiểu thuyết được đánh giá như thế, theo Lương tiên sinh, là vì bốn khả năng của tiểu thuyết: hun hấp, thấm thía, khêu gợi, đề khởi. “Nhà văn có được một cái trong bốn cái đó thì là nhà văn hào, có đủ cả bốn cái đó thì là nhà văn thánh” (Lương Khải Siêu, 1929, tr.14-15). Ông còn nói thêm: nhà văn nào biết dùng tiểu thuyết có thể làm lợi cho người nhưng cũng có thể gây hại cho đời. Cho nên tiên sinh nói “Đáng yêu thay tiểu thuyết! Đáng sợ thay tiểu thuyết!” (Lương Khải Siêu, 1929, tr.15). Chính vì vai trò như thế, nhận thức lý luận về thể loại tiểu thuyết trở thành nhu cầu không thể xem nhẹ. Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận thấy mối quan tâm về lý luận tiểu thuyết ngày càng tăng ở Việt Nam (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.16); và sự tham gia của ông chính là đáp ứng nhu cầu cấp bách của văn đàn bấy giờ. Về sự quan tâm đến lý luận thể loại tiểu thuyết, ông cho rằng đây là tín hiệu đáng mừng không chỉ cho giới nghiên cứu mà còn cho lực lượng sáng tạo văn học. “Những thay đổi trong nhận thức của giới nghiên cứu - lý luận - phê bình và sáng tác văn học Việt Nam trong những năm qua chính là cái đòn bẩy hoạt động sáng tạo trong lĩnh vực tiểu thuyết” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.24). Là đòn bẩy cho hoạt động sáng tạo, lý luận tiểu thuyết được chuyển hóa trong tư duy nghệ thuật làm sâu sắc thêm, thậm chí có nhiều tiểu thuyết tích cực góp phần mở rộng biên độ cho thực hành lý luận phê bình.

Không chỉ phóng tầm nhìn vào thực trạng thực hành lý luận, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nghiêm cẩn bám sát thực tiễn sáng tác. Việc nhận diện đúng đắn thực tiễn cần thiết cho việc phác thảo tầm nhìn hướng đến tương lai. Nhà nghiên cứu họ Bùi đưa ra nhận định đúng đắn, kịp thời và hữu ích cho vận hội của tiểu thuyết cũng như của văn học đương đại. Đó là, nhìn nhận về đà phát triển của lực lượng sáng tác trẻ. “Sức sống của một nền tiểu thuyết, như lịch sử đã chỉ ra, thường cậy nhờ vào lực lượng sáng tác trẻ luôn kịp thời bổ sung vào đội ngũ hùng hậu những nhà văn có khát vọng tôn vinh thể loại “máy cái” của nền văn chương mọi thời đại” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.39). Tại đây, nhà nghiên cứu còn nhận thấy dòng chảy liên thế hệ của lực lượng sáng tác văn học, đặc biệt sáng tác tiểu thuyết. Trao truyền, kế thừa đặt điểm tựa cho phát huy; giúp nối liền dòng mạch sáng tạo; làm sâu sắc thêm truyền thống cốt tủy của văn học nước nhà qua các thời kỳ khác nhau. Không phải sự phủ định, mà cần thiết thế hệ tiếp nối rút ra kinh nghiệm sáng tạo từ thế hệ trước để làm vốn liếng nghệ thuật cho hành trình văn học của bản thân. Không phải “chôn tiền chiến”, không phải “lời ai điếu” mà cần nhận thấy mỗi thế hệ sáng tác cần hoàn thành trách nhiệm lịch sử của thời đại mình. Cốt tủy là mỗi người cầm bút tự nhận ra trách nhiệm ngòi bút, nhận ra trách nhiệm thời đại và tự đặt mình trong dòng chảy xuyên suốt của truyền thừa văn chương nước nhà; từ đó tự kiến tạo hành trình nghệ thuật. Thái độ đoạn tuyệt có thể gây đứt gãy dòng mạch liên thế hệ của truyền thống văn học Việt Nam; nhưng thái độ bảo thủ cũng có thể gây trì trệ dòng chảy của mạch truyền thừa này.

Từ “siêu đề tài” chiến tranh, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng phát hiện vấn đề ở tầng sâu thực tiễn sáng tạo nghệ thuật. Đó là đòi hỏi cần thiết của thực tiễn văn đàn, gồm cả người cầm bút lẫn công chúng thưởng thức nghệ thuật. Từ đề tài chiến tranh, nhà nghiên cứu chỉ ra vai trò thiết yếu mang tầm vóc thời đại của những truy vấn đạo đức. “Vì sao vẫn cần thiết viết về chiến tranh dẫu cho nó đã lùi xa hơn 40 năm? Có lẽ con người hiện đại đang rất cần cái chìa khóa mở cánh cửa tìm câu trả lời cho những vấn đề về nhân cách - mối quan hệ giữa cái tôi và cái ta, tinh thần dấn thân vì nghĩa lớn, sự lựa chọn đạo đức như một ứng xử văn hóa. Cuộc sống hiện đại với cơ chế thị trường, với tâm lí hưởng thụ và tiêu dùng, với sự lên ngôi của chủ nghĩa cá nhân vị kỉ... tất cả đang có nguy cơ làm tan rữa nhân cách. Đôi khi những bài học quá khứ lại có thể bổ ích cho việc trau dồi và nuôi dưỡng đạo đức thời hiện đại” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.132).

Văn chương kỳ cùng đều giúp tâm hồn con người hướng thiện và hướng thượng. Điểm tựa quan trọng cho sự hướng thượng đó: nền tảng đạo đức. Nhất là, đạo đức ấy đồng thời đáp ứng xu thế vận động của thời đại, vừa vững vàng bản sắc truyền thống giống nòi. Lịch sử văn chương Việt vốn đã cho thấy vấn đề đạo đức nằm ở trung tâm của mạch sống. Không chỉ giáo hóa, răn đời, văn học trước hết là thành lũy giữ gìn nền tảng đạo đức cho tâm hồn con người; là kim chỉ nam; là ngọn hải đăng giúp tâm hồn con người định vị giữa bão táp đời sống - như nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhấn mạnh - đạo đức càng cần thiết hơn nữa giữa bối cảnh đời sống cá nhân vị kỉ lên ngôi. Tiểu thuyết với khả năng “hun hấp, thấm thía, khêu gợi, đề khởi” có thể khai thác vi tế tâm hồn người, phân tích những u uẩn trong hành động sống với người và với chính mình, trở nên thể loại có ưu thế trong việc giữ gìn nền tảng đạo đức. Tiểu thuyết nên tiếp tục tham gia vào việc củng cố lập trường luân lý xã hội và chức năng giáo dục của văn học. Bằng cách đặt ra những tình thế trải nghiệm, tiểu thuyết nói riêng, văn học nói chung có thể khơi gợi và xây dựng cách ứng xử xã hội. Thực hành lý luận phê bình qua gợi mở của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nên chăng cũng cần thiết trở lại với phê bình đạo đức; như cách tham gia tích cực vào quá trình giữ gìn phát huy truyền thống đạo đức của văn học dân tộc.

2. Với nhãn quan biện chứng trong cách nhìn về di sản văn học quá khứ, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đặt điểm tựa trên di sản để nhìn tới tương lai. Trong bước đi và thành tựu của thế hệ trước, nhà nghiên cứu phác thảo viễn cảnh văn đàn. Nhờ đó, nhiều bài chuyên khảo của Bùi Việt Thắng mang tầm nhìn bao quát, sâu rộng. Nhà nghiên cứu thường bỏ nhiều công sức để nối kết mạch truyền thừa di sản để từ đó xác định một điểm tựa và điểm rơi cho tầm nhìn khảo cứu, bàn luận. Nghiên cứu của ông vừa thâm trầm, uyên bác với nhiều kiến thức chuyên môn; vừa cập nhật, tươi mới và gần gũi tính đương đại. Chẳng hạn, tiểu thuyết nói riêng, văn học Việt Nam nói chung cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, được ông nhìn trong tầm nhìn toàn cầu hóa. “Thành tích và thành tựu trong lĩnh vực này chỉ mới là bước đầu và còn rất khiêm tốn. Nó cần đến một chiến lược văn hóa và một quá trình xã hội hóa toàn diện, lâu dài và bền vững. Nên biết chờ đợi cũng là một hạnh phúc” (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.85). Từ thực tiễn văn học, ông phóng tầm nhìn đến chiến lược văn hóa, đưa ra góc nhìn đối với xuất khẩu văn học, về khả năng tham gia của văn học vào nền công nghiệp văn hóa, đồng thời nhìn nhận những ưu nhược và bối cảnh thời đại để thiết kế chiến lược. Cốt tủy hơn, nhà nghiên cứu đề xuất: cần triết lý làm điểm tựa của chiến lược văn hóa.

Trong tầm nhìn chiến lược văn hóa, văn học, nhà nghiên cứu quay trở lại với nhân tố quan trọng hơn cả: lực lượng sáng tạo. Nhìn nhận đúng thực trạng của lực lượng sáng tạo là cần thiết cho việc thiết kế tầm nhìn và chiến lược. Trước thực trạng “đuối sức” và “hụt hơi” của tiểu thuyết, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng cho rằng do tiểu thuyết là thể loại rất “trường vốn” (cần nhiều vốn sống, vốn văn hóa); hơn nữa sáng tạo tiểu thuyết lại là hoạt động khổ sai và hiện nay còn chịu nhiều sức ép từ văn hóa nghe nhìn (truyền hình, điện ảnh), do đó càng thu hẹp không gian tiếp nhận của tiểu thuyết cũng như sinh hoạt văn học nói chung (Bùi Việt Thắng, 2019, tr.139-140). Lẽ đó, người cầm bút, theo như gợi mở của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng, không chỉ trau dồi nâng cao vốn sáng tạo mà còn không ngừng cập nhật và bám sát thực tiễn biến động mau lẹ của đời sống hôm nay. Không riêng sáng tạo văn học, bất cứ lĩnh vực đời sống nào muốn đạt tới thành công đều đòi hỏi nhiều tâm huyết và sức lực. Với nghệ thuật, nhận định của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng là hoàn toàn đúng đắn: viết tiểu thuyết là hoạt động khổ sai. Sự khổ sai trong tình cảnh đơn độc mà trên hành trình đó người cầm bút phải tự giằng xé nội tâm, tự thiêu đốt linh hồn để chuyển hóa thành ánh sáng của sự sáng tạo. Một khi đã bắt đầu bước đi trên hành trình này, người cầm bút không còn đường triệt thoái. Niềm thôi thúc nội tại thường trực chính là một trong số những khía cạnh của hoạt động sáng tạo nghệ thuật. Và, về mặt nào đó, điều này là sự khổ sai. Chưa kể, người cầm bút còn phải đối diện với những thách thức từ bên ngoài đời sống. Xã hội đương đại với nhiều phương tiện truyền thông đại chúng có khả năng thu hút mạnh mẽ sự chú ý của cộng đồng. Khả năng tác động nhanh chóng khiến cho truyền hình, điện ảnh và nền tảng truyền thông số hiện nay bào mòn khả năng tri nhận và làm giảm năng lực suy nghĩ sâu của cộng đồng tiếp nhận. Điều này khiến cho sự đọc nghiền ngẫm trở nên khó khăn. Không chỉ vậy, từ trang viết của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng, chúng ta có thể nhận diện thêm nhiều vấn đề nữa của thực tiễn sinh hoạt văn học hiện nay. Nhà nghiên cứu còn chia sẻ tầm nhìn về những nút thắt cần tháo gỡ và nhờ đó đề xuất khả năng đổi mới tư duy nghệ thuật.