Khói trắng ếm phận người tha hương
Có lẽ, một trong những vẻ đẹp của tiểu thuyết là khám phá ra thêm một mẩu sự sống trước nay chưa từng biết. Khói thiên di làm được điều đó. Những chi tiết ở đầu câu chuyện dễ đánh lừa người đọc về một hành trình phá án ma túy đơn thuần. Nhưng không, Khói thiên di ám ảnh nhiều hơn thế. Đó là một cuộc di cư lịch sử của những con người từ vùng núi phía Bắc về thung lũng Ea Quy giữa Tây Nguyên, mở ra một trang đời đầy biến động dưới chân núi Cư A Mung với nhiều số phận đan cài được lột tả chân thật đến ngỡ ngàng. Ở đó, ký ức và hiện tại bện quấn vào nhau, vừa gợi nhắc vừa xoa dịu những gieo neo của những con người sống với ước mơ đổi đời giữa thung xanh, vừa kiên cường chống chọi với cái ác thẫm màu khói trắng.
“Mẩu sự sống” trong Khói thiên di ăm ắp phận số con người. Đó là ông Trường trưởng thôn Sáu, linh hồn của cuộc thiên di, cũng là linh hồn của phong trào quần chúng xóa nạn thuốc phiện với những đêm ngồi suốt bên bếp lửa nghĩ về vòng khói quấn quanh đời mình, em mình, cháu mình và bà con quê mình. Vào sinh ra tử ở trận mạc, “nhử nhừ như kẻ thiếu máu” trên bãi vàng giữa cuộc mưu sinh, chịu nỗi giày vò điếng đau của một tình yêu không thành… nhưng ông đã sống một đời rộng mở, cưu mang lấy những kẻ bạc lòng chỉ vì hai chữ nghĩa tình. Đó là lang Nhình - kẻ lạnh nóng, nhẫn tàn với những trả vay oan nghiệt. Đó là Rục, là Bích, là Lá - những người phụ nữ bất hạnh “mãi mãi đã quay số phận mình vào ô đời tăm tối”. Từ những cô gái người Tày hồn nhiên trên triền hoa năm nào, giờ trở thành những người mẹ vùng vẫy mãi không thoát ra được nỗi đau chia lìa đến điên dại mà nguồn cơn là khói thuốc. Và Chiêm, cô gái với tuổi thanh xuân vừa mới bắt đầu khi mạch truyện đã đi vào nút thắt, là mầm ươm, là hy vọng, là giấc mơ rừng rực của người mẹ nuôi khốn khổ.
Hơn thế, nhà văn Nguyễn Thị Thanh Thúy nhân hậu khi dành nhiều thương cảm cho những đứa trẻ của cuộc thiên di ấy. Rất nhiều đoạn đặc tả đến đau lòng về những đứa trẻ người Tày nghèo và ngoan trên đất Ea Quy, nếu không hắt hiu trên con đường đất như một cái bóng thì cũng bị đàn chó dữ cắn xé vì lỡ dại đi mót cà phê ở rẫy của nhà giàu… Đằng sau những thực trạng đáng buồn của nhiều xã vùng sâu được phơi bày trên trang viết là một tiếng thở buồn thương cho từng phận số.
Trong một cuốn chân dung văn học, Nguyễn Tuân từng nói, rất bất lợi cho người nghệ sĩ khi họ phải ôm đồm những cái họ không nắm được. Thật may, với mảng đề tài an ninh, cây bút trẻ Gia Lai vững vàng trên địa hạt của mình. Đọc Thúy, cảm như chị sành sỏi hết cả những gì chị viết ra, từ vết thương của Nặm Pản trong chiến sự biên giới năm xưa, trước khi đoàn người bồi hồi rời quê xứ vào Tây Nguyên làm kinh tế mới trong một ngày “hoa lê ở Nặm Pản nở trắng trời” đến Hội Lồng tồng sặc sỡ sắc màu của người Tày, Nùng trên đất Tây Nguyên; từ cái bám riết của thuốc phiện như khói ám phận người trên hành trình thiên lý đến cái trầy vi tróc vẩy của người trinh sát trong chuyên án ma túy ròng rã dọc vùng biên. Không am hiểu, không thể viết sâu được như thế!
Trên hết, cái đáng trọng của nhà văn Nguyễn Thị Thanh Thúy trong cuốn này là khắc họa được chân dung người chiến sĩ trinh sát trong đời sống chiến đấu hết sức tự nhiên, gây được cảm tình ở bạn đọc mà không cần đánh bóng, tô hồng. Đó là Tư, là Khải, là Vụ - những chiến sĩ bám xã nghèo Ea Quy, cùng ăn ở với bà con qua từng chuyên án, cùng đau đáu lần tìm kẻ ác nơi rừng thiêng nước độc. Chỉ chừng đó thôi, việc tác giả nhận Giải C cuộc thi viết về đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức là hoàn toàn xứng đáng.
Một cuốn tiểu thuyết sắc nét và đầy dư lắng
Với Khói thiên di, tác giả Thanh Thúy đang đi với văn chương bằng một lối viết chắc, đẹp và sáng. Kết cấu truyện lồng truyện, sự khéo léo cài cắm tình tiết, đặt để ý tứ cho thấy nội lực của nhà văn trẻ tuổi nghề đã bắt đầu vượt thoát khỏi giới hạn “tiềm tàng”. Chương này gối vào chương kia, chuyện này nối vào chuyện khác, chêm xen những khoảng dừng như câu thúc người đọc phải ngóng chờ, đón đợi. Trình làng tiểu thuyết này, Thanh Thúy tiếp tục khẳng định điểm sáng của mình khi hành văn cực kì gãy gọn. Văn chị rất ít từ thừa, câu thừa, như thể tác giả đã ước đoán tỉ mỉ rồi mới chấm bút. Cái nghiêm cẩn ấy có thể nằm sẵn ở cốt cách con người, nhưng cũng phần nhiều do chắt chiu, rèn giũa. Càng đọc chị, càng thấy quý một thứ ngôn ngữ sống động mà không rổn rang, giản dị mà không nhạt nhòa.
Vẻ như nhà văn Nguyễn Thị Thanh Thúy quan sát rất kĩ từng chuyển động của nhân vật mình. Từ việc kẻ ác lẩn trong cái áo đạo mạo của thầy thuốc, xây biệt phủ trên đồi Nả, trồng rừng, trồng dược liệu chỉ để phủ che vùng cây thuốc phiện đến cái lẩn lút hang sâu hòng phạm tội. Nếu kịch tính thật sự là thứ vũ khí níu chân người đọc thì Khói thiên di gần như giải quyết được mấu chốt ấy trong cái tiến triển liên tục mà không gấp gáp từ đầu tới cuối mạch truyện. Càng về sau, chân dung từng nhân vật càng hé lộ, mọi nút thắt được cởi ra, hầu như không để lại một sự khó hiểu, lăn tăn nào. Nghĩa là, nhà văn đã dừng lại quan sát từng nhân vật như đang đào sâu chính mình.
Một chuyên án kết thúc. Bóng ma thuốc phiện đã tan ra như làn khói mịt mùng tan ra, hé dần mảng sáng sau cơn mưa rừng nặng trĩu. Nhưng ngay cả khi tiếng then ngày mới cất lên ở trang cuối cùng thì cả cuốn tiểu thuyết vẫn là một nỗi buồn khó vợi. Đó là cái âm ba dư lắng của một câu chuyện được gầy dựng khá công phu. Quý là, cũng từ trong nỗi ngậm ngùi xao xác ấy, người ta tin điều tươi sáng sẽ cất lên.
Không có cuộc đổi dời nào không đẫm máu và nước mắt. Đau khổ đẩy người vào cái xấu nhưng cũng dìu người vào yêu thương. Khát vọng tha hương đổi đời cột mãi với nỗi nhớ quê quặn thắt. Người viết cài cắm nhiều câu văn mang triết lý nhẹ nhàng, không cố “dạy dỗ” mà người đọc tự thấm thía về bài học nhân sinh.
“Đời người, đâu phải cứ mệt là có thể cho phép mình dừng lại…” Những con người của cuộc thiên di này không hỏi mình đúng hay sai. Cũng như nhà văn Nguyễn Thị Thanh Thúy hẳn sẽ không bao giờ hỏi mình chọn văn nghiệp là đúng hay sai. Bởi thiên di nghĩa là đi tới số phận bằng bản năng của mình. Rồi sẽ đắng cay, nhưng rồi cũng sẽ ngọt ngào như mùa ô ma chín của Trường và Rục ngày tháng ấy: “Ô ma rụng, tung tóe ruột cơm vàng mịn đầy dưới đất. Mùi quả chín bữa nồng nàn, ngọt lịm khắp không gian. Đó là nơi đầu tiên môi ta chạm môi người… Nụ hôn đầu tiên run rẩy giữa mùa ô ma chín thơm ngầy ngật, thoang thoảng mùi lúa rẫy từ trên triền đồi đưa về cùng gió.” Nhiều lắm những câu văn đẹp và thơm như thế trong Khói thiên di…
Bài & Ảnh: Lữ Hồng
Nguồn: Tạp chí VHNT số 656, tháng 9/2026
