Từ xa, những dải mây trắng lững lờ trên nền trời xanh nhạt. Gió từ sông thổi vào mát rượi. Con đường dẫn về vùng biên giới chạy qua những cánh đồng đã bắt đầu ngập nước. Khánh Bình hôm nay đã mang dáng dấp của một vùng cửa ngõ biên giới năng động. Cửa khẩu quốc tế Khánh Bình nối với Chrey Thom của Campuchia, trong khi Khánh An nằm bên không gian đầu nguồn sông Hậu. Những con đường, bến bãi, ghe thuyền và hoạt động giao thương khiến vùng đất này lúc nào cũng có một nhịp chuyển động riêng. Thế nhưng, chỉ cần rời khỏi khu vực cửa khẩu, đi men theo những con đường ven sông, người ta lại bắt gặp một An Giang rất khác: bình dị, mộc mạc và đậm hồn sông nước.   

Tôi đứng bên bờ sông Hậu. Dòng nước từ biên giới đổ về mang màu phù sa đỏ đuc, cuồn cuộn. Mặt sông rộng đến mức bờ bên kia đôi khi chỉ còn là một vệt xanh mờ trong hơi nước. Những chiếc ghe chở hàng xuôi dòng. Một vài chiếc xuồng nhỏ ngược con nước. Tiếng máy nổ vọng trên mặt sông rồi tan ra giữa khoảng không mênh mông. Đó là lúc tôi cảm nhận rõ nhất thế nào là mùa nước nổi

Nước về không chỉ làm đầy sông. Nước tràn vào những cánh đồng thấp, len qua kênh rạch, mang theo phù sa và nguồn thủy sản tự nhiên. Những nơi ngày thường là bờ ruộng, lối đi, bãi cỏ, nay trở thành những khoảng nước mênh mông. Cỏ năng, cỏ lác, bông súng, điên điển... vươn lên giữa đồng. Chim trời tìm về kiếm ăn. Cá tôm theo con nước mà sinh sôi.                                                                      

Từ sáng sớm, những chiếc xuồng đã rời bến. Người mang lưới, người mang dớn, người chuẩn bị lọp, lờ. Có người đi một mình, có người chở theo vợ hoặc con. Chiếc xuồng nhỏ chòng chành giữa cánh đồng, phía sau để lại một đường nước dài lấp loáng dưới nắng.                                   

Tôi theo một người dân ra đồng. Anh tên Tư Lọp, đã nhiều năm sống bằng nghề đánh bắt thủy sản theo mùa nước. Chiếc xuồng len qua một con rạch nhỏ. Hai bên là những bụi cỏ ngập nước. Anh chống sào, mắt nhìn dòng chảy rồi dừng lại bên một hàng dớn đã đặt từ trước. Một tay anh giữ xuồng, tay kia kéo dớn lên. Nước từ trong dớn chảy ào xuống. Cá linh, cá rô, cá chạch, tép đồng quẩy lên lấp lánh. Anh cười: “Nước về là có cái ăn. Năm nào cá nhiều thì bà con vui lắm!”. Câu nói nghe đơn sơ mà chứa cả một đời người.                        

Ở vùng đầu nguồn, nghề đánh bắt thủy sản mùa nước nổi không chỉ đem lại thu nhập. Nó còn là một phần ký ức của cộng đồng. Người già truyền cho con cháu cách nhìn con nước, chọn chỗ đặt lưới, giữ mùa sinh sản của cá. Trẻ con lớn lên bên những chiếc xuồng, quen tiếng máy ghe, quen mùi bùn non và mùi cá tươi từ thuở nhỏ. Mỗi loại ngư cụ lại gắn với một cách bắt cá. Có nơi dùng dớn, có nơi đặt lọp, có người giăng lưới. Những chiếc vó kéo lên giữa đồng nước, dưới ánh nắng sớm, trông giống những cánh buồm nhỏ. Và đặc biệt, mùa nước nổi cũng là mùa cá linh. Cá linh theo nước từ Biển Hồ, sông Tong Lê Sáp bên Campuchia về. Cá linh non đầu mùa mềm, béo, thường được người dân đem kho, chiên hoặc nấu canh chua với bông điên điển. Đó là thứ hương vị mà dường như chỉ miền Tây mới có thể tạo nên một cách tự nhiên, khác biệt đến vậy!

Buổi trưa, tôi ghé một nhà người quen ven sông. Trên chiếc bàn gỗ cũ là một mâm cơm dân dã: nồi canh chua cá linh nấu bông điên điển, đĩa cá lóc nướng trui, ít rau đồng và chén nước mắm ớt. Nồi canh vừa nhắc xuống, hơi nóng bốc lên thơm dịu. Vị chua thanh hòa với vị ngọt của cá, cái mềm và hơi đắng đắng của bông điên điển. Cá lóc nướng trui thì thơm mùi rơm đồng. Gỡ một miếng thịt cá trắng phau, cuốn bánh trang cùng rau sống rồi chấm nước mắm me, tôi bỗng thấy cả cánh đồng mùa nước nổi dường như có mặt trên mâm cơm. Miền Tây là vậy, thiên nhiên cho gì, con người làm thành món ăn ấy. Cá rô có thể kho tộ. Cá chạch kho nghệ. Tép đồng rang nước cốt dừa. Ốc bươu hấp sả. Cua đồng nấu rau đắng. Bông súng chấm mắm kho. Rau nhút, điên điển, bông so đũa... mỗi thứ một hương vị, nhưng tất cả đều mang cái chất mộc mạc, hào sảng của vùng sông nước. Những món ăn ấy không cần cầu kỳ. Có khi chỉ một nồi cá kho, một rổ rau hái bên bờ mương và chén nước mắm ngon cũng đủ thành một bữa cơm khiến người xa quê nhớ suốt đời.

Chiều xuống rất nhanh trên đồng nước. Từ Khánh An trở về Khánh Bình, tôi bắt gặp những chiếc ghe đánh bắt lần lượt quay vào bến. Người phụ nữ đứng chờ bên cầu tàu. Trên chiếc xuồng là vài giỏ cá, một mớ rau đồng và những chiếc lọp còn ướt nước. Có người được mẻ cá khá. Có người chẳng được bao nhiêu. Nhưng tiếng cười vẫn vang lên. Bởi với người miền sông nước, niềm vui đôi khi không nằm hoàn toàn trong số cá bắt được. Nó nằm ở việc một ngày nữa đã trôi qua bình yên, chiếc xuồng trở về nguyên vẹn, bữa cơm tối có thêm con cá đồng và những người trong nhà vẫn ngồi bên nhau.

Từ bến sông, nhìn về phía vùng biên, cửa khẩu Khánh Bình nằm không xa. Những tuyến đường giao thương nối vùng đất này với Campuchia. Trên sông, ghe thuyền xuôi ngược. Trên bờ, xe cộ qua lại. Một bên là nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày; một bên vẫn là những chiếc xuồng nhỏ, những tay lưới, những mùa cá. Hai nhịp sống tưởng khác nhau mà lại hòa chung trong một dòng sông. Sông Hậu vừa là con đường của giao thương, vừa là con đường của phù sa. Nó nối biên giới với đồng bằng, nối những miền đất với nhau và nối cả những thế hệ người miền Tây bằng một ký ức chung về con nước.

Đêm xuống, ngồi bên bến Khánh An nhìn dòng sông trong ánh trăng. Nước lặng lẽ trôi, một chiếc ghe đi ngang, ánh đèn vàng loang loáng trên mặt nước. Từ căn nhà phía bên kia sông vọng lại tiếng nói cười. Đâu đó có mùi cá nướng thơm trong gió. Những ngọn đèn nhỏ ven bờ nối nhau thành một vệt sáng. Tôi chợt nghĩ: nếu dòng sông có ký ức, hẳn sông Hậu đã lưu giữ rất nhiều câu chuyện. Câu chuyện của những người đi mở đất. Câu chuyện của những mái nhà dựng bên bờ nước. Câu chuyện của những người cha đi giăng lưới từ lúc trời còn chưa sáng, những người mẹ chờ con bên bến sông, những đứa trẻ lớn lên cùng tiếng mái chèo. Và cả câu chuyện về những mùa nước nổi.

Ngày nay, đời sống vùng đầu nguồn đã đổi thay nhiều. Những con đường mới mở, giao thương phát triển, cửa khẩu được nâng cấp, sản xuất và dịch vụ ngày càng sôi động nhưng mùa nước nổi vẫn là một phần đời sống của vùng đất này. Bởi nước đem phù sa về bồi đắp ruộng đồng, đem cá tôm về nuôi sống con người và đem đến cho miền Tây một mùa hội ngộ của thiên nhiên. Điều quan trọng là con người phải biết sống cùng con nước, biết giữ nguồn lợi thủy sản, bảo vệ sông rạch và không khai thác tận diệt để mùa sau cá vẫn về, đồng ruộng vẫn được bồi đắp và những chiếc xuồng vẫn còn lý do để ra đồng.          

Tôi rời Khánh Bình khi mùa nước đang lên. Phía sau lưng, sông Hậu vẫn miệt mài xuôi về phương Nam. Nước từ đầu nguồn mang theo những câu chuyện của vùng biên. Và mang theo cả một miền ký ức. Mai này, những bến sông có thể đổi thay, những con đường có thể rộng hơn, những chiếc ghe có thể gắn thêm những chiếc máy mạnh hơn nhưng tôi tin rằng, trong sâu thẳm tâm hồn người miền Tây vẫn vẹn nguyên mùa nước đỏ nặng phù sa cùng tiếng mái chèo khua trong sương sớm, nhớ nồi canh chua cá linh nghi ngút khói, có bông điên điển vàng bên mé nước. Và có một mùa lũ cứ trở về, như lời hẹn muôn đời của sông Hậu với đất và người phương Nam.

HẢI HỒ

Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026