Triết lý “Bảo tồn động” và hệ quy chiếu từ các di sản quốc tế

Trong bối cảnh đô thị hóa, “bảo tồn nguyên trạng”, hay “bảo tàng hóa” (giữ di sản theo trạng thái cũ và hạn chế sự biến đổi), không thể là lời giải duy nhất. Di sản phi vật thể là thực hành sống; vì vậy, bài viết sử dụng triết lý “bảo tồn động” làm định hướng.

Bảo tồn động coi di sản là một thực hành văn hóa mở: có thể điều chỉnh thời lượng, hình thức sân khấu hóa, giáo dục hoặc số hóa để thích ứng, nhưng không được thay thế hạt nhân tín ngưỡng. Tham chiếu các trường hợp quốc tế giúp làm rõ giới hạn này.

Thứ nhất, múa Bali gợi mở cơ chế phân tầng không gian. Trước áp lực du lịch, cộng đồng Bali không đóng cửa đền đài hay thương mại hóa toàn bộ thực hành múa, mà phân thành Wali (chỉ diễn trong nội điện), Bebali (sân giữa) và Balih-balihan (sân ngoài phục vụ công chúng) (UNESCO, 2015). Khi diễn ở không gian công cộng, cộng đồng thực hiện việc gắn nhãn cho bối cảnh, nêu rõ đây là phiên bản thế tục, không thay thế nghi lễ lõi. Cách làm này gợi mở mô hình hai vòng không gian cho hát Xoan. Điểm đáng lưu ý là bản trình diễn ở sân ngoài không được xem là hình thức thay thế cho nghi lễ. Mỗi cấp độ có mục đích, địa điểm và quy tắc diễn xướng riêng; nhờ đó, du lịch có thể phát triển mà không xóa ranh giới giữa thực hành tín ngưỡng và tiết mục công cộng.

Thứ hai, bài toán “hành chính hóa” và triết lý trao quyền chủ thể từ Hàn Quốc, Nhật Bản. Như đã phân tích, phong trào đại chúng hóa đang làm dịch chuyển quyền uy tri thức từ các ông Trùm phường Xoan sang hệ thống quản lý nhà nước và giáo viên phổ thông. Trước tình trạng này, kinh nghiệm của Hàn Quốc và Nhật Bản gợi mở cách tiếp cận dựa trên việc “trao quyền”. Các nhà nghiên cứu về văn hóa của Hàn Quốc khẳng định di sản không nằm trong kho lưu trữ mà sống trong cơ thể, hơi thở và ký ức của người dân. Tương tự, cấu trúc Iemoto (gia tộc trưởng môn) đối với các nghệ thuật trình diễn truyền thống của Nhật Bản (như kịch Noh, Kabuki) vận hành theo nguyên tắc: bộ máy nhà nước tôn trọng quyền định chuẩn chuyên môn của các Gia tộc trưởng môn, không dùng mệnh lệnh hành chính để can thiệp vào giáo trình hay quy chuẩn biểu diễn. Bài học từ Đông Á cho thấy sức sống của di sản trong môi trường đô thị phụ thuộc vào việc trao quyền làm chủ và vị thế định chuẩn cho các nghệ nhân bản địa.

Thứ ba, bài toán “cộng sinh đô thị” và mô hình tái tạo không gian từ nghệ thuật Fado (Bồ Đào Nha). Sự thay đổi của không gian làng xã nông nghiệp đặt ra yêu cầu để hát Xoan tìm một cách hiện diện phù hợp trên địa bàn phường Vân Phú và khu vực đô thị lân cận. Về khía cạnh này, nghệ thuật Fado tại thủ đô Lisbon gợi mở một kinh nghiệm về sự hiện diện của di sản trong đô thị. Thay vì chỉ được lưu giữ trong các nhà hát hàn lâm hay bảo tàng, Fado hiện diện tự nhiên trong các quán rượu (tascas), nhà hàng và khu phố cổ Alfama, góp phần nuôi dưỡng bản sắc của thành phố. Bảo tàng Fado (Museu do Fado) không phải là kho cất giữ quá khứ mà đóng vai trò như một trung tâm điều phối, kết nối dữ liệu số, đào tạo nghệ nhân và điều tiết thị trường du lịch. Trường hợp này minh họa cho triết lý bảo tồn động: di sản văn hóa phi vật thể có thể được duy trì khi gắn với đời sống và góp phần vào chuỗi giá trị kinh tế sáng tạo của đô thị.

Nhìn chung, các trường hợp ở Bali, Nhật Bản, Hàn Quốc và Bồ Đào Nha cho thấy một điểm chung trong cách ứng xử với di sản: bảo tồn di sản trong bối cảnh đô thị hóa không phải là sự cấm đoán, mà là việc điều hòa giữa bảo vệ và thích ứng. Những bài học về phân tầng không gian, khôi phục vai trò định chuẩn của nghệ nhân và tổ chức sự hiện diện của di sản trong không gian công cộng là cơ sở tham khảo cho việc điều chỉnh chính sách và tổ chức thực hành. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất điều chỉnh cách quản lý hành chính một chiều và xây dựng các mô hình “đồng quản trị” phù hợp cho hát Xoan ở phần tiếp theo.

Cơ chế “đồng quản trị” và sự cộng sinh của hát Xoan trong không gian đô thị

Từ những vấn đề tại phường Vân Phú và kinh nghiệm quốc tế, nghiên cứu cho rằng hát Xoan không nên chỉ được quản lý bằng mệnh lệnh hành chính hoặc để thị trường chi phối. Thay vào đó, cần xây dựng cơ chế “đồng quản trị” đa chủ thể, vận hành theo triết lý “bảo tồn động”, có sự tham gia rõ ràng của cộng đồng và được triển khai qua ba nhóm giải pháp sau:

Cơ chế “Thương lượng không gian”: mô hình hai vòng đồng tâm và quy định dán nhãn bối cảnh

Để dung hòa bảo tồn tính thiêng với trình diễn đại chúng, chính quyền và cộng đồng cần tổ chức không gian theo mô hình “hai vòng đồng tâm”.

Vòng lõi (không gian thiêng nguyên thủy): gồm 14 di tích gốc, như miếu Lãi Lèn, đình Thét, đình An Thái. Tại đây cần bảo vệ cấu trúc hát Thờ và Quả cách, hạn chế cắt xén và âm thanh điện tử lấn át nghi lễ. Vòng lõi là điểm tựa duy trì sự đặc trưng của từng phường Xoan.

Vòng ngoài (không gian công cộng): gồm Quảng trường Hùng Vương, công viên, nhà trường và điểm dừng chân du lịch. Không gian này có thể sử dụng trích đoạn hát Hội giao duyên với thời lượng phù hợp công chúng.

Khi hát Xoan diễn ở vòng ngoài, ngành Văn hóa cần quy định “dán nhãn bối cảnh” qua lời dẫn chuẩn hóa, bảng thông tin hoặc mã QR. Khán giả cần biết đây là phiên bản trình diễn phục vụ công chúng, không thay thế nghi lễ gốc được duy trì ở đình, miếu.

Tái lập quyền uy tri thức: thể chế hóa “Hội đồng giám định di sản” cấp cơ sở

Quá trình hành chính hóa và giáo dục hóa có thể làm giảm vai trò của các nghệ nhân gốc. Để khôi phục vai trò định chuẩn cho cộng đồng chủ thể, cần công nhận vai trò “Người giám định văn hóa” đối với 4 phường Xoan gốc thông qua việc thành lập Hội đồng giám định di sản cấp cơ sở. Hội đồng này, với nòng cốt là các Trùm phường, thực hiện việc thẩm định và xác nhận các giá trị thực hành. Bất kỳ một đài truyền hình, công ty sự kiện hay lữ hành nào muốn khai thác hát Xoan làm sản phẩm thương mại đều phải đệ trình kịch bản và nhận được sự thẩm định từ hội đồng. Các Trùm phường sẽ quyết định mức độ cho phép rút gọn, chuẩn mực lời ca và vũ đạo, nhằm hạn chế các cải biên thiếu phù hợp, làm sai lệch di sản.

Trong truyền dạy học đường, giáo viên âm nhạc tổ chức lớp học và dạy kiến thức nền; phần truyền khẩu, bẻ nhịp và chỉnh động tác cần do nghệ nhân gốc đảm nhiệm theo cơ chế thỉnh giảng. Sự phân vai này giúp học sinh tiếp cận cả kỹ thuật lẫn chiều sâu nghi lễ.

Bảo tồn động: kiến tạo “Hợp tác xã văn hóa” và cơ chế điều phối luân phiên

Thực tiễn hiện nay cho thấy sự phân bổ giá trị chưa hợp lý trong chuỗi cung ứng du lịch di sản. Mặc dù các buổi diễn phục vụ đoàn khách mang lại nguồn doanh thu đáng kể, nhưng do cơ chế điều phối phải đi qua nhiều khâu trung gian lữ hành, phần giá trị trở lại với cộng đồng gốc còn hạn chế. Mức thù lao thực tế đến tay từng nghệ nhân trực tiếp thực hành bị chia nhỏ và nhiều thời điểm chỉ còn mang ý nghĩa bồi dưỡng, động viên tinh thần. Phản ánh về thực trạng này, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Xuân Hội chia sẻ: “Khi đi diễn phục vụ khách du lịch, tiền thù lao qua nhiều khâu chia ra mỗi người có khi chỉ được 100 ngàn đồng”. Tình trạng sinh kế chưa ổn định này làm giảm động lực truyền nghề của lớp trẻ.

Để cải thiện tình trạng này, nghiên cứu đề xuất thành lập Hợp tác xã văn hóa - một pháp nhân kinh tế độc lập do cộng đồng 4 phường Xoan cổ làm chủ dưới sự quản lý của Phòng Quản lý văn hóa tỉnh. Hợp tác xã sẽ đại diện ký kết quy định trực tiếp với các công ty lữ hành, giảm bớt các khâu trung gian hành chính. Mức thù lao từ biểu diễn sẽ được thống nhất ở mức tối thiểu, đồng thời nguồn thu được chuyển về Quỹ bảo tồn cộng đồng để tái đầu tư tu bổ đạo cụ, chi trả thù lao xứng đáng và mua bảo hiểm y tế cho nghệ nhân cao tuổi.

Để giảm tình trạng cơ hội diễn xướng phân bố chưa đều (khách tập trung ở đình Hùng Lô trong khi miếu Lãi Lèn ít khách), Hợp tác xã sẽ đảm nhiệm việc “điều phối luân phiên”. Ban chủ nhiệm sẽ căn cứ vào lượng khách để xếp lịch trình diễn công bằng cho cả 4 phường Xoan, đồng thời thiết kế các gói trải nghiệm đặc thù để hướng dòng khách đến các không gian thiêng đang bị bỏ ngỏ. Khi di sản tạo được sinh kế ổn định, cộng đồng trở thành chủ thể hưởng lợi và hát Xoan có điều kiện được duy trì bền vững trong đô thị.

4. Kết luận

Đô thị hóa tại khu vực Việt Trì trước sắp xếp không làm chấm dứt các thực hành văn hóa nông nghiệp truyền thống, nhưng đặt ra yêu cầu thích ứng đối với di sản, cộng đồng thực hành và các thiết chế liên quan. Sự khác biệt giữa việc bảo lưu tính thiêng của hát Xoan tại đình, miếu và yêu cầu lan tỏa trên sân khấu công cộng cho thấy những vấn đề về không gian thực hành, cách tổ chức biểu diễn và cơ chế quản lý. Qua quá trình phân tích thực chứng, bài viết cho thấy: hướng giải quyết cho di sản không nằm ở tư duy “bảo tàng hóa” tĩnh tại, tách thực hành khỏi đời sống hiện tại, cũng không thể chỉ dựa vào các công cụ quản lý “hành chính hóa” một chiều.

Ðể hát Xoan không bị “giải ngữ cảnh” và tục hóa thành một sản phẩm giải trí bề mặt, quản trị di sản cần chuyển sang triết lý “bảo tồn động” và thiết lập cơ chế “đồng quản trị” đa chủ thể. Thông qua việc thương lượng không gian bằng mô hình “hai vòng đồng tâm” kết hợp với quy định “dán nhãn bối cảnh”, cơ chế này bảo vệ hạt nhân nghi lễ ở vùng lõi, đồng thời tạo điều kiện để di sản được trình diễn phù hợp ở không gian công cộng.

Ðiều quan trọng là cốt lõi của mọi nỗ lực bảo tồn nằm ở việc trao quyền thực chất cho cộng đồng trong xác lập chuẩn mực, tổ chức thực hành và phân phối lợi ích. Việc thành lập “Hội đồng giám định di sản” cấp cơ sở và xây dựng mô hình “Hợp tác xã văn hóa” với cơ chế điều phối luân phiên là giải pháp tổ chức nhằm khôi phục quyền định chuẩn, cải thiện sinh kế và tạo điều kiện truyền dạy cho các nghệ nhân phường Xoan gốc. Khi giảm bớt các khâu trung gian không cần thiết, được hưởng phần lợi ích kinh tế và tham gia quyết định việc khai thác tài nguyên văn hóa của mình, người dân trở thành chủ thể hưởng lợi lâu dài của di sản.

Đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của bảo tồn là cách phù hợp để hát Xoan duy trì khả năng tự bảo vệ, thực hành và truyền dạy. Khi gắn với ý thức về cội nguồn, sinh kế ổn định và sự tham gia của cộng đồng, hát Xoan có thể tiếp tục được thực hành, truyền dạy và phát huy giá trị trong môi trường đô thị, phù hợp với định hướng “Thành phố lễ hội về với cội nguồn”.

__________________________

Tài liệu tham khảo

1. Dương Huy Thiện. (2015). Hát Xoan dân ca cội nguồn. Nhà xuất bản Khoa học xã hội.

2. Đỗ Thị Nhung. (2023). Hát Xoan Phú Thọ trong bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam. Học viện Khoa học xã hội.

3. Nguyễn Đắc Thủy. (2022). Bảo vệ và phát huy giá trị di sản Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan ở Phú Thọ. Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.

4. Nguyễn Khắc Xương. (2008). Hát Xoan Phú Thọ. Nhà xuất bản Văn hóa.

5. Thủ tướng Chính phủ. (2013, 7 tháng 11). Quyết định số 2058/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại - Hát Xoan Phú Thọ giai đoạn 2013-2020”. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. https://vanban.chinhphu.vnhttps://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2013/11/2058.pdf

6. Ủy ban Thường vụ Quốc hội. (2025). Nghị quyết số 1676/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2023-2025. Cổng Thông tin điện tử Quốc hội. https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2025/6/1676-nq.signed.pdf

7. UNESCO. (2003). Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể). https://ich.unesco.org/en/convention

8. UNESCO. (2011). Fado, urban popular song of Portugal (Fado, bài hát dân gian đô thị của Bồ Đào Nha). https://ich.unesco.org/en/RL/fado-00563

9. UNESCO. (2015). Three genres of traditional dance in Bali (Ba thể loại múa truyền thống ở Bali). https://ich.unesco.org/en/RL/three-genres-of-traditional-dance-in-bali-00617

10. Yano. (2010). The Iemoto System: A Cultural Heritage of Japan (Hệ thống Iemoto: Một di sản văn hóa của Nhật Bản). Journal of Japanese Studies. https://doi.org/10.1353/jjs.2010.01

Ngày Tòa soạn nhận bài: 28/4/2026; Ngày phản biện, đánh giá, sửa chữa: 13/5/2026; Ngày duyệt đăng: 18/8/2026.

Ths NGUYỄN TIẾN DŨNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 654, tháng 9/2026