Điểm nổi bật trước hết nằm ở sự chuẩn bị nghiêm túc của các địa phương. Hầu hết các xã, phường đều xây dựng chương trình bám sát Kế hoạch, Quy chế của Ban Tổ chức; từ lựa chọn tiết mục, xây dựng nội dung đến trang phục, đạo cụ và dàn dựng sân khấu đều được chuẩn bị công phu. Không ít chương trình cho thấy sự đầu tư đáng ghi nhận, trong đó yếu tố địa phương được khai thác như một chất liệu quan trọng để tạo nên bản sắc riêng.

Điều đó thể hiện khá rõ qua chương trình của các đơn vị như xã Yên Từ, phường Tam Điệp, phường Hoa Lư, phường Phù Vân, xã Bình Mỹ, phường Châu Sơn, xã Yên Đồng, xã Quang Thiện… Mỗi đơn vị có một cách lựa chọn và xử lý chất liệu truyền thống khác nhau, song đều hướng tới việc đưa những giá trị vốn gần gũi với đời sống cộng đồng lên sân khấu Liên hoan. Chính sự khác biệt trong cách tiếp cận ấy khiến 29 chương trình không bị hòa lẫn thành một màu sắc chung.

Sự đa dạng của Liên hoan không chỉ nằm ở loại hình nghệ thuật mà còn ở chính những con người đứng trên sân khấu. Có những bậc cao niên đã ngoài 80 vẫn say mê cất lên câu hát, trao truyền những làn điệu đã gắn bó với cuộc đời mình. Bên cạnh đó là những em nhỏ đang ở lứa tuổi tiểu học, trung học cơ sở, tự tin đứng trên sân khấu cùng các thế hệ đi trước. Khoảng cách tuổi tác (diễn viên cao tuổi nhất 87 tuổi, diễn viên nhỏ tuổi nhất 8 tuổi) dường như được xóa nhòa trong những câu chèo, điệu xẩm, lời văn, câu dân ca hay nhịp trống quân.

Nếu những nghệ nhân là người lưu giữ ký ức văn hóa, thì lớp diễn viên trẻ chính là những người tiếp tục viết nên câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ của hôm nay. Sự xuất hiện của đông đảo thiếu nhi, học sinh tại Liên hoan vì thế mang một ý nghĩa đặc biệt: truyền thống không chỉ thuộc về quá khứ, mà đang được trao vào tay thế hệ mới bằng một cách tự nhiên, gần gũi và giàu sức sống.

Một số tiết mục đã tạo được dấu ấn rõ nét cả về chất lượng nghệ thuật lẫn khả năng chạm tới cảm xúc khán giả. Hát Xẩm “Hành trình đổi mới Yên Từ” (thơ: Thanh Tâm, soạn lời: Đạo Bạch Linh) do Nghệ nhân Ưu tú Kim Ngân, nghệ nhân Nguyễn Thị Mận cùng các em nhỏ xã Yên Từ biểu diễn gây ấn tượng bởi sự kết hợp giữa những nghệ nhân giàu kinh nghiệm và thế hệ trẻ. Tiết mục không chỉ mang đến những làn điệu xẩm giàu bản sắc mà còn cho thấy khả năng đưa câu chuyện về quê hương, sự đổi thay của địa phương vào một hình thức nghệ thuật truyền thống.

Hát Văn “Tam Điệp quê tôi” (sáng tác: Nguyễn Phú Viễn) do Nguyễn Phú Viễn và Trần Trung, phường Tam Điệp biểu diễn, để lại dấu ấn bởi cách khai thác chất liệu văn hóa địa phương trong một tiết mục giàu cảm xúc. Liên khúc hát Chèo, hát Văn “Ngàn lau truyền tích đế đô - Tràng An hang động hữu tình” của tốp ca nam nữ và tốp múa CLB phường Hoa Lư tạo ấn tượng bởi quy mô dàn dựng và sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ca, múa. Tiết mục Chèo “Hát về Tổ quốc hôm nay” (sáng tác: Bùi Văn Nhân) do tốp ca nữ và tốp múa CLB phường Châu Sơn thể hiện cho thấy sự tìm tòi trong cách đưa nội dung đương đại vào hình thức nghệ thuật truyền thống.

Từ sân khấu Liên hoan có thể nhìn thấy khá rõ sức sống của phong trào nghệ thuật quần chúng trên địa bàn tỉnh. 29 CLB, 29 chương trình là 29 cách tiếp cận khác nhau với nghệ thuật truyền thống, song đều gặp nhau ở nhu cầu được biểu diễn, được giao lưu và được khẳng định vai trò của văn hóa trong đời sống cộng đồng.

Đây là tín hiệu đáng mừng, bởi một loại hình nghệ thuật chỉ thực sự có sức sống khi nó không chỉ được lưu giữ trong tư liệu hay trên sân khấu chuyên nghiệp mà còn được người dân tiếp nhận, thực hành và trao truyền trong chính đời sống của mình. Đằng sau mỗi tiết mục là những buổi tập sau giờ lao động, những người dành thời gian và tâm huyết cho CLB, những nghệ nhân kiên trì truyền dạy từng câu hát, từng làn điệu, từng động tác biểu diễn cho lớp trẻ.

Ở góc độ đó, Liên hoan không đơn thuần là một cuộc thi diễn. Đây còn là dịp để các câu lạc bộ gặp gỡ, học hỏi kinh nghiệm, nhìn thấy những cách làm mới và nhận diện rõ hơn những giá trị riêng của địa phương mình, từ đó có thêm động lực để duy trì hoạt động và nâng cao chất lượng nghệ thuật trong thời gian tới.

Những giải thưởng được trao tại Liên hoan là sự ghi nhận đối với những nỗ lực cụ thể của các đơn vị và người biểu diễn. Ban Tổ chức đã trao 27 giải A, 28 giải B và
16 giải C cho các tiết mục, đồng thời trao 2 giải Diễn viên xuất sắc và 1 giải Dàn nhạc xuất sắc. Kết quả ấy phản ánh sự đa dạng về chất lượng và cách thể hiện của các chương trình, đồng thời tạo thêm động lực để các CLB tiếp tục hoàn thiện, phát triển.

Tuy nhiên, nhìn từ toàn bộ Liên hoan, sự chênh lệch về chất lượng giữa các tiết mục vẫn là điều dễ nhận thấy. Ở một số CLB, kỹ thuật xử lý làn điệu, hát, múa, diễn xuất còn hạn chế; sự phối hợp giữa các thành phần biểu diễn chưa thật nhuần nhuyễn. Một số tiết mục chưa làm nổi bật đặc trưng của loại hình nghệ thuật truyền thống, trong khi cách dàn dựng đôi lúc còn thiên về hình thức. Có chương trình đã có sự đầu tư về quy mô nhưng chiều sâu nội dung và khả năng tạo cảm xúc vẫn chưa tương xứng. Song; điều đáng trân trọng hơn cả là phía sau những con số hơn 800 người tham gia, 71 tiết mục và 9 thể loại nghệ thuật là một lực lượng quần chúng đang thực sự dành tình yêu cho văn hóa truyền thống. Có người đã gắn bó với CLB nhiều năm, có người lần đầu bước lên sân khấu lớn, có nghệ nhân mang theo vốn nghề được tích lũy qua hàng chục năm, cũng có những em nhỏ đang làm quen với câu hát, điệu múa từ chính những người đi trước trong gia đình và cộng đồng.

Những con người ấy tạo nên phần “hồn” của Liên hoan. Họ không phải những nghệ sĩ chuyên nghiệp nhưng bằng tình yêu và sự bền bỉ, họ đang góp phần giữ cho những câu hát, làn điệu và hình thức nghệ thuật truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống. Đó cũng là cách bảo tồn gần gũi và tự nhiên nhất: bảo tồn bằng thực hành, bằng sự yêu thích và bằng sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Liên hoan khép lại, những giải thưởng đã được trao nhưng dư âm đáng nhớ nhất không nằm ở thứ hạng giải. Có thể nhận ra một điều giản dị mà ý nghĩa sâu xa, đó là nghệ thuật truyền thống vẫn đang có một đời sống bền bỉ trong cộng đồng. Những giá trị ấy không chỉ được gìn giữ bằng ký ức mà đang được tiếp tục trao truyền bằng những con người bình dị, bằng những CLB ở cơ sở và bằng tình yêu văn hóa được nối dài từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đó cũng chính là ấn tượng đọng lại sâu đậm nhất sau Liên hoan các CLB nghệ thuật truyền thống không chuyên tỉnh Ninh Bình lần thứ I, năm 2026.

HOÀNG OANH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 658, tháng 10/2026