Từ khóa: hát Xoan; bảo tồn động; đồng quản trị; thương lượng không gian; không gian đô thị.

Abstract: Under the impact of urbanization and the development of festival spaces in Phú Thọ Province, Phú Thọ’s Xoan singing is undergoing a radical shift in its living space. This article dissects the structural paradoxes of the heritage today: the tension between preserving sacredness at original sites (communal houses, temples) and the trend of theatricalization to serve the urban public and tourism. Based on the analysis of ethnographic data, in-depth interviews with original guild artisans, and sociological surveys, the study clarifies the phenomenon of “decontextualization” and the erosion of the epistemic authority of the host community. To resolve this paradox, through cross-cultural comparison, the paper critiques the static “musealization” mindset and proposes the philosophy of “dynamic conservation” and the mechanism of “co-governance”. The core of the solution is to establish a “spatial negotiation” model via two concentric circles combined with contextual labeling regulations, and to recommend the creation of a “Cultural Cooperative” institution to restore economic and epistemic autonomy to the artisans. The findings affirm that only when granted the authority to set standards and nurtured by sustainable livelihoods can Xoan singing activate its auto-immunity, living in harmonious symbiosis within the contemporary urban ecosystem.

Keywords: Xoan singing; dynamic conservation; co-governance; spatial negotiation; urban space.

1. Đặt vấn đề

Việc duy trì một di sản văn hóa phi vật thể không phải là một trạng thái bất biến, tách khỏi đời sống, mà luôn gắn với những quan hệ văn hóa - xã hội và điều kiện thực hành bao quanh. Đối với hát Xoan Phú Thọ, nếu như không gian làng xã nông nghiệp với những mái đình, ngôi miếu cổ từng là nơi trực tiếp nuôi dưỡng và duy trì hạt nhân nghi lễ, thì nay, không gian ấy đang thay đổi rõ rệt.

Nhìn lại hành trình bảo vệ hát Xoan, có thể thấy Đảng và Nhà nước đã thiết lập khung pháp lý và ban hành các chính sách bảo vệ kịp thời. Tiêu biểu là việc ban hành Quyết định số 2058/QĐ-TTg (năm 2013) của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại - hát Xoan Phú Thọ”. Văn kiện này, trong tinh thần tuân thủ Công ước năm 2003 của UNESCO về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể, đã hỗ trợ quá trình phục hồi, bảo vệ và phát huy thực hành hát Xoan, đồng thời góp phần để di sản được ghi danh là Di sản đại diện của nhân loại năm 2017.

Trong bối cảnh hiện nay, di sản vừa nhận được nguồn lực hỗ trợ, vừa đối mặt với những thay đổi đáng kể về không gian thực hành, đời sống cộng đồng và hoạt động trình diễn. Đặc biệt, trước sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, quá trình đô thị hóa đã kéo theo những thay đổi về địa giới. Ngày 16/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1676/NQ-UBTVQH15, thành lập phường Vân Phú trên cơ sở sắp xếp phường Vân Phú cũ cùng các xã Phượng Lâu, Hùng Lô và Kim Đức. Theo đó, 4phường Xoan gốc hiện thuộc địa bàn phường Vân Phú: An Thái thuộc không gian Phượng Lâu trước đây; Phù Đức, Kim Đới và Thét thuộc không gian Kim Đức trước đây. Sự thay đổi địa giới này đã làm nhòa lằn ranh không gian làng xã truyền thống, gây tác động đáng kể đến thiết chế tự quản của cộng đồng nghệ nhân.

Từ kết quả điền dã của tác giả trên địa bàn phường Vân Phú cho thấy hát Xoan đang đứng trước mâu thuẫn giữa duy trì không gian thiêng ở đình, miếu với nhu cầu sân khấu hóa phục vụ du lịch. Quyền định chuẩn vì thế có nguy cơ dịch từ các “ông Trùm, bà Trùm” sang văn bản quản lý và giáo án. Đô thị hóa không đồng nghĩa với hủy diệt văn hóa, nhưng bảo tồn tĩnh tại hoặc can thiệp hành chính một chiều có thể dẫn đến quá trình “giải ngữ cảnh” (tách thực hành khỏi không gian thiêng và hệ thống tín ngưỡng gốc), biến nghi lễ thành tiết mục giải trí.

Bài viết nhận diện các nghịch lý văn hóa của hát Xoan trong không gian đô thị, tham chiếu một số mô hình quốc tế để đề xuất “bảo tồn động” (điều chỉnh hình thức biểu hiện nhưng giữ hạt nhân tín ngưỡng) và “đồng quản trị” (Nhà nước bảo đảm hành lang pháp lý, tài chính; cộng đồng giữ quyền định chuẩn chuyên môn). Mục tiêu là duy trì năng lực tự chủ của cộng đồng chủ thể trong hệ sinh thái đô thị mới.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp dữ liệu định tính, định lượng và so sánh liên văn hóa.

Phương pháp điền dã và phỏng vấn sâu: là phương pháp nền tảng để thu thập dữ liệu nguyên cấp. Quá trình khảo sát thực địa được tiến hành trực tiếp trong giai đoạn 2025-2026 tại 4 phường Xoan gốc (An Thái, Phù Đức, Kim Đới, Thét) và các không gian biểu diễn công cộng lân cận (như Quảng trường Hùng Vương, miếu Lãi Lèn, đình Hùng Lô). Các cuộc phỏng vấn sâu được thiết kế dành riêng cho nhóm chủ thể hạt nhân, tiêu biểu như các Trùm phường, cán bộ quản lý văn hóa cơ sở. Đồng thời, tác giả đã trực tiếp thu thập dữ liệu thứ cấp và các báo cáo thống kê mới nhất từ Phòng Quản lý Di sản văn hóa tỉnh Phú Thọ trong đợt khảo sát năm 2026. Các dữ liệu định tính này giúp nhận diện những vấn đề về sinh kế, quản trị và cơ chế “thương lượng văn hóa” trong cộng đồng.

Phương pháp điều tra xã hội học: nhằm khắc phục hạn chế của các nghiên cứu văn hóa dân gian thuần túy (vốn chỉ dựa vào quan sát bề mặt), mà sử dụng phương pháp định lượng thông qua bảng hỏi. Cụ thể, khảo sát được tiến hành ngẫu nhiên với 163 mẫu giới trẻ (học sinh, sinh viên thanh niên đô thị) và 93 mẫu du khách tham gia trải nghiệm hát Xoan trên địa bàn phường Vân Phú. Dữ liệu thu về được xử lý thông qua các bảng phân tích chéo, qua đó đo lường bằng các con số thực chứng về mức độ nhận thức, sự xói mòn cảm thức thiêng liêng cũng như tác động của môi trường giáo dục và không gian mạng đối với hệ hình thẩm mỹ của di sản.

Phương pháp nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa: nhằm tránh tư duy đề xuất chủ quan hoặc đóng khung trong lăng kính nội địa, nghiên cứu sử dụng thao tác đối chiếu trường hợp hát Xoan với các mô hình ứng xử di sản đô thị thành công trên thế giới. Cụ thể, bài viết tham chiếu cơ chế phân tầng cấp độ thiêng của múa truyền thống Bali (Indonesia), triết lý trao quyền chủ thể truyền thừa của Hàn Quốc, Nhật Bản và mô hình tái tạo ý nghĩa di sản trong không gian công cộng của nghệ thuật Fado (Bồ Đào Nha). Việc tham chiếu này là cơ sở khách quan để chắt lọc triết lý “bảo tồn động”, từ đó kiến tạo một cơ chế “đồng quản trị” phù hợp với đặc thù sinh thái văn hóa của vùng Đất Tổ.

3. Kết quả và thảo luận

Thực trạng và những nghịch lý của hát Xoan trong không gian đô thị tại phường Vân Phú

Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, quá trình đô thị hóa ở khu vực Việt Trì đã mở rộng địa giới hành chính, đồng thời làm thay đổi các không gian văn hóa của địa phương. Hát Xoan, từ một thực hành nghi lễ khép kín mang tính tự trị cao trong các làng cổ, nay hiện diện trong nhịp sống đô thị và các hoạt động sự kiện. Sự dịch chuyển này cho thấy ba vấn đề về không gian, quản trị và nhân lực cần được nhận diện, vì có thể ảnh hưởng đến tính nguyên bản của di sản.

Thứ nhất, nghịch lý về không gian là mâu thuẫn giữa tính thiêng nguyên thủy và sân khấu đô thị. Khi rời miếu Lãi Lèn, đình Thét, đình Hùng Lô để ra quảng trường, công viên hay sự kiện, hát Xoan bị tách khỏi bối cảnh nghi lễ. Sự thay đổi từ “giao cảm với thần linh” sang “phục vụ công chúng” có thể làm thay đổi cấu trúc hát Thờ - Quả cách - hát Hội.

Để đáp ứng nhịp độ của ngành Du lịch, thời lượng và nội dung của di sản thường bị rút gọn. Chuyên viên văn hóa Lã Tiền Hồng Thủy thừa nhận thực tiễn này: “Đối với khách du lịch, họ không có đủ thời gian để nghe hết các bài Xoan cổ. Trong một buổi biểu diễn, chúng tôi chỉ định hướng trình diễn khoảng 30 phút với 5 bài... chọn những ca khúc dễ nghe nhất”. Việc bỏ qua hệ thống 14 Quả cách - phần nội dung chứa đựng triết lý nhân sinh sâu sắc nhưng có tiết tấu chậm - để ưu tiên các màn hát Hội giao duyên đã phần nào đó làm thay đổi không gian diễn xướng. Nhận xét về sự thay đổi này, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Xuân Hội cho biết: “Lên sân khấu, thời gian trình diễn bị ép xuống chỉ còn khoảng 15 phút, buộc phải cắt xén nghiêm trọng... thậm chí nhiều nơi múa Mời vua bị sai lệch hoàn toàn; gốc cổ là đào múa phải đi dưới gầm kiệu... nay lại xếp hàng ngang đứng trước bát hương múa tay”.

Khảo sát 93 du khách trải nghiệm hát Xoan tại phường Vân Phú cho thấy 85% người được hỏi cảm nhận sự suy giảm tính linh thiêng khi xem trình diễn ở quảng trường sử dụng nhiều màn hình LED và âm thanh điện tử. “Đem Xoan ra phố” có thể hỗ trợ quảng bá, nhưng không thể thay thế bầu không khí tín ngưỡng của không gian gốc.

Thứ hai, nghịch lý về thiết chế quản trị là “hành chính hóa” và suy giảm quyền tự quản. Việc thành lập phường Vân Phú mới đã làm mờ ranh giới làng xã và gây khó cho phân bổ nguồn lực. Theo dữ liệu điền dã năm 2026, nghệ nhân Nguyễn Xuân Hội cho biết: Mức hỗ trợ cấp phường là 25 triệu đồng nhưng khi sáp nhập thì mức hỗ trợ chỉ còn 10 triệu đồng. Hầu hết hoạt động chủ yếu là tự túc”. Thu nhập từ các buổi diễn du lịch cũng chưa tương xứng, đòi hỏi cơ chế liên kết tạo sinh kế bền vững hơn.

Cùng với sinh kế là sự “dịch chuyển quyền uy tri thức” (quyền định chuẩn chuyển từ nghệ nhân bản địa sang thiết chế quản lý, giáo trình hoặc giáo viên phổ thông). Khi hát Xoan được dạy ở trường học, 520 giáo viên âm nhạc và giáo án có thể thay thế vai trò truyền dạy trực tiếp của “ông Trùm, bà Trùm”. Khảo sát 163 thanh niên cho thấy 45% học sinh tiếp cận Xoan thường xuyên qua trường học xem đây chủ yếu là hoạt động ngoại khóa hoặc giải trí. Nếu tri thức truyền khẩu bị giản lược, các dị bản cổ và cảm thức nghi lễ có nguy cơ mai một.

Thứ ba, nghịch lý về nhân lực là sự đối lập giữa phong trào đại chúng và đứt gãy trao truyền lõi. Bảo tồn đã tạo mạng lưới 38 câu lạc bộ và hơn 7.128 học sinh tham gia, nhưng tại 4 phường gốc, nhịp sống công nghiệp và di cư lao động làm thiếu lực lượng trẻ.

Nghệ nhân Trương Thị Vân nhận xét về tình trạng thiếu lớp kế cận này: “Các bạn trẻ họ bận đi làm, đi học nên không thể tham gia được. Những người tham gia trong số 33 thành viên của câu lạc bộ hiện nay chủ yếu dao động từ 45-62 tuổi”. Nghệ nhân Nguyễn Xuân Hội cũng xác nhận: “Lớp người độ tuổi dưới 40 thì đa số đi làm công ty hoặc xuất khẩu lao động nên rất khó duy trì thời gian học”. Sự thiếu hụt lực lượng trong độ tuổi 18-40 khiến hoạt động biểu diễn phát triển rộng về số lượng, trong khi lực lượng kế cận và chiều sâu thực hành còn hạn chế; điều này ảnh hưởng đến khả năng duy trì liên tục các kỹ thuật múa hát, lời ca và hệ thống kiêng kỵ tâm linh của di sản.

Những nghịch lý cấu trúc về không gian, quản trị và nhân lực nêu trên phản ánh những thay đổi khi một di sản gắn với làng xã thích ứng với nền kinh tế đô thị. Thực tế này cho thấy, tư duy bảo tồn tĩnh tại (bảo tàng hóa) hay việc lạm dụng mệnh lệnh hành chính một chiều đã bộc lộ những hạn chế. Đây là cơ sở để nghiên cứu tham chiếu các mô hình quốc tế và đề xuất các giải pháp “đồng quản trị” linh hoạt, giúp hát Xoan duy trì vai trò chủ thể, khả năng thực hành và truyền dạy trong không gian đương đại.