Gươl là loại hình kiến trúc truyền thống

Đến nay, người ta biết đến ở tộc người Cơ Tu thành phố Đà Nẵng có phong tục tập quán, văn hóa, lễ hội và những nghi thức dân gian bản địa đặc sắc, riêng biệt tồn tại từ xưa đến nay, trong đó không thể không nhắc đến Gươl (ngôi nhà làng truyền thống). Những người già Cơ Tu kể rằng: Các buôn làng của người Cơ Tu dù giàu hay nghèo đều có Gươl. Gươl là loại hình kiến trúc độc đáo truyền thống phản ánh nhân sinh quan, thế giới quan của người Cơ Tu (về vũ trụ, trời đất, vạn vật cũng như tập quán, sinh hoạt, lao động, sản xuất)... Gươl là nơi linh thiêng thờ cúng thần linh, tổ tiên, lưu giữ đời sống văn hóa tín ngưỡng của người Cơ Tu, cũng như khát vọng sống đã được họ lưu giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của cộng đồng có vai trò quan trọng trong cuộc sống của cộng đồng người Cơ Tu. Để làm tăng thêm giá trị của Gươl (ngôi nhà làng truyền thống), các nghệ nhân dân gian người Cơ Tu còn sáng tạo nên những bức tượng gỗ có thể đặt ở chính diện của Gươl, hai bên cửa ra vào hay đặt ở phía trên xà ngang, xà dọc, đến trang trí đặt bên trong nhà Gươl nhằm tạo nên không gian mang đậm màu sắc núi rừng với nhiều chủ đề khác nhau như: tượng chim tring, chim công, kỳ đà, trâu, rồng, rắn, tượng già làng Cơ Tu uống rượu, hút thuốc, đánh trống, phụ nữ Cơ Tu múa za zá, chàng trai nhảy hội tâng tung, đánh chiêng, thổi kèn; những tượng gỗ mô phỏng cảnh sinh hoạt đời thường của người Cơ Tu như: giã gạo, dệt thổ cẩm, nấu ăn, săn bắn, trai gái Cơ Tu hát đối đáp,…Cùng với đó là hình ảnh là những mặt nạ bằng gỗ (Cơb hây) độc đáo được sắp đặt bên trong Gươl, biến ngôi nhà làng truyền thống thành một bảo tàng nghệ thuật sống mang đậm dấu ấn nghệ thuật nguyên thủy. Nó trở thành một trong những thiết chế không thể thiếu trong cấu trúc Gươl của đồng bào Cơ Tu vùng núi Đà Nẵng.

Quy trình làm mặt nạ gỗ

Già làng Cơ Tu Cơlâu Bh'lao (78 tuổi, thôn Voòng, xã Hùng Sơn) cho biết: theo phong tục cổ truyền, các nghệ nhân dân gian người Cơ Tu sáng tạo những mặt nạ gỗ trang trí đặt ở nhà Gươl. Đàn ông Cơ Tu làm mặt nạ phải là thợ điêu khắc vào loại giỏi nhất làng. Khi làm mặt nạ gỗ với những dụng cụ đơn sơ tự tạo như cái rựa, cái rìu, cái đục... họ đã khéo léo đục, đẽo nên những bức tranh gỗ đầy màu sắc và cực kỳ sinh động. Người Cơ Tu đục đẽo, chạm trổ những chiếc mặt nạ từ đoạn cây gỗ có chiều rộng từ 20-25cm, chiều dài từ 30-35cm. Để sáng tạo một chiếc mặt nạ gỗ đúng chất, thể hiện được “cái hồn” của nó là công việc rất khó, không phải ai cũng làm được. Chỉ có những người đàn ông Cơ Tu lão luyện, thợ điêu khắc tài giỏi nhất mới làm được mặt nạ gỗ. Có thể chia mặt nạ gỗ của người Cơ Tu thành hai dạng hình cơ bản: loại mặt nạ dữ ác (Cơb hây ká) và loại mặt nạ hiền lành (Cơb hây bel).

Cơb hây ká là mặt nạ thể hiện tính cách hung dữ, thoạt nhìn đã mang lại nỗi lo sợ, khiếp đảm cho người xem với hình dạng có hai chiếc sừng nhọn trên đầu, lưỡi thè ra đỏ chóe cùng những chiếc răng nanh nhọn hoắt nhe ra, mắt trợn trừng... Với loại mặt nạ này, người Cơ Tu sử dụng thuật tô vẽ màu sắc để làm nên cá tính của người hung ác, kẻ sẽ gieo rắc tai họa cho đối thủ. Nó xuất phát từ trí tưởng tượng và quan niệm về mặt tâm linh rằng, khuôn mặt của người tàn ác, kẻ xấu không giống như con người bình thường mà mang hình hài, chân tướng của quái vật thật ghê gớm, đáng sợ, mọi người cần phải tránh xa.

Đối với Cơb hây bel - loại mặt nạ hiền - thì dù những đường nét gọt đẽo có sự cách điệu, nhìn vào vẫn hiện rõ sự thân thiện, gần gũi như chính những người thân, ruột thịt xung quanh. Để tạo ra khuôn mặt hiền, người đàn ông dân tộc Cơ Tu không tô vẽ nhiều màu sắc mà đục đẽo một cách chân phương, mềm mại. Loại mặt nạ này ánh lên nét nhân từ, tươi vui, gần gũi, hiện thân của những điều tích cực, mang lại niềm thương yêu, tin cậy cho dân làng, có uy tín trong cộng đồng (như già làng nhân từ, tốt bụng; thanh niên đứng đắn, giỏi giang).

Bí ẩn mặt nạ gỗ ở Gươl

Già làng Cơ Tu Cơlâu Bh'lao cho biết thêm: Trong suốt thời gian làm mặt nạ, người thợ đó phải vào rừng một mình, tìm một nơi kín đáo để làm, sau khi hoàn thành tác phẩm mới được về nhà. Những bộ phận chính trên mặt nạ như mắt, mũi, miệng đến những chi tiết khác như trán, má, cằm... được cách điệu với đường nét hết sức hoang sơ. Chỉ với một đường khoét lõm ở đuôi mắt, một đường cong trên má, đủ để thể hiện được tính cách của chiếc mặt nạ: hung dữ hay hiền lành. Mặt nạ xuất hiện trong nghệ thuật truyền thống ở người Cơ Tu có sắc thái riêng trong tạo dáng và chạm trổ, có kết hợp nhuần nhuyễn giữa tài nghệ gọt đẽo và sử dụng sắc màu. Màu trắng, đỏ, đen là những màu chính thường dùng trong hội họa truyền thống của tộc người và cũng là sắc màu cơ bản thể hiện trên mặt nạ gỗ. Tùy theo tính cách của mỗi chiếc mặt nạ mà người thợ Cơ Tu có cách phối màu, tô vẽ riêng nhằm tạo ra nhiều khuôn mặt với nét đặc trưng, biểu cảm khác nhau.

Cố già làng Cơ Tu Y Kông thôn Tống Coói, xã Sông Vàng từng chia sẻ: Mặt nạ được làm bằng gỗ nhưng nó rất có sức sống. Dù nó bất động nhưng người Cơ Tu vẫn xem mặt nạ gỗ có linh hồn riêng, có thể dò xét, xua đuổi ma xấu, biết ai trong làng có “cái bụng xấu”, cái tâm ý không trong sáng. Nhìn vào mặt nạ, kẻ xấu phải sợ hãi, lo lắng. Không chỉ là vật bảo vệ, xua đuổi ma xấu cho cộng đồng làng của người Cơ Tu, mặt nạ đặt và trang trí ở ngôi nhà làng truyền thống còn làm cho các Gươl Cơ Tu có vẻ đẹp khác biệt, ghi dấu trí tưởng tượng phong phú, đời sống tâm linh của đồng bào Cơ Tu. Nhờ có mặt nạ ở Gươl mà dân làng Cơ Tu yên tâm, không còn lo sợ các thế lực xấu bên ngoài. Càng nhiều mặt nạ ở nhà Gươl và những nơi thiêng liêng như vậy, càng tăng thêm sức mạnh xua đuổi tà ma, ngăn không cho ma xấu quấy nhiễu đến đời sống dân làng.

Mặt nạ gỗ - Di sản của người Cơ Tu

Đến nay, người ta biết đến ở tộc người Cơ Tu thành phố Đà Nẵng ngoài những phong tục tập quán, văn hóa, lễ hội và những nghi thức phản ánh về nhân sinh quan, thế giới quan còn có ý thức trong việc gìn giữ, bảo tồn khá nguyên vẹn các giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng của dân tộc mình, nhất là ngôi nhà làng (Gươl) - biểu tượng mang tính đoàn kết cộng đồng bền chặt và nghệ thuật tạo hình, trong đó mặt nạ gỗ (Cơb hây) - mang đậm dấu ấn nghệ thuật nguyên thủy - một di sản văn hóa của người Cơ Tu đang góp vào một vùng sáng trong bức tranh văn hóa cộng đồng các dân tộc vùng Trường Sơn - Tây Nguyên thêm đa dạng và lung linh sắc màu.

Ngày nay, hiếm thấy nghệ nhân Cơ Tu nào sáng tạo tác phẩm mặt nạ gỗ (Cơb hây). Chúng là hiện vật dân tộc học mà người chơi cổ vật thích được sở hữu trong bộ sưu tập của mình. Vì thế, mặt nạ gỗ của người Cơ Tu chỉ còn lại rải rác một số ở thôn/làng vùng cao người Cơ Tu thành phố Đà Nẵng. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Đà Nẵng - Cơ sở 2 đã sưu tầm, lưu giữ và trưng bày nhiều mặt nạ gỗ - di sản văn hóa tộc người Cơ Tu tại không gian văn hóa các dân tộc thiểu số, qua đó nhằm giới thiệu nét độc đáo, trong đời sống văn hóa tộc người Cơ Tu cho khách tham quan mỗi khi có dịp đến khám phá và chiêm ngưỡng.

Bài và ảnh: NGUYỄN VĂN GIA PHÚC

Nguồn: Tạp chí VHNT số 646, tháng 6-2026